Luận án tiến sĩ kiến trúc kế thừa và chuyển hóa các giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở truyền thống nam bộ vào kiến trúc chung cư thấp tầng tại thành phố hồ chí minh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ KIM TÚ KẾ THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ VÀO KIẾN TRÚC CHUNG[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

-

NGUYỄN THỊ KIM TÚ

KẾ THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ

VÀO KIẾN TRÚC CHUNG CƯ THẤP TẦNG

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KIẾN TRÚC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

-

NGUYỄN THỊ KIM TÚ

KẾ THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ

VÀO KIẾN TRÚC CHUNG CƯ THẤP TẦNG

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: KIẾN TRÚC

Mã số: 9.58.01.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KIẾN TRÚC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS KTS TRẦN VĂN KHẢI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Tôi xin chịu trách nhiệm về tính xác thực của các kết quả nghiên cứu được công bố trong luận án

LỜI TRI ÂN

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập, nghiên cứu của mình từ Ban Giám Hiệu trường Đại học Kiến trúc TPHCM qua các nhiệm kỳ và các đơn vị chức năng trong nhà trường; nhất là Viện Đào tạo Sau Đại học, Trung tâm Thông tin và Thư viện

Tôi xin bày tỏ lòng tri ân đến với Thầy hướng dẫn: PGS.TS.KTS TRẦN VĂN KHẢI - Người đã tạo nhiều động lực, cảm hứng tìm tòi sáng tạo trong nghiên cứu khoa học cho tôi và NGƯT.PGS.TS.KTS PHẠM TỨ - Người đã có những điểm chỉ khoa học giúp tôi nhìn nhận được thấu đáo vấn đề nghiên cứu Tôi xin trân trọng cảm ơn sự đóng góp quý báu cho việc hoàn thiện luận án của mình từ ý kiến nhận xét, phản biện của các Thầy Cô là thành viên trong Hội đồng đánh giá luận án các cấp; từ ý kiến của các chuyên gia là những nhà khoa học đã sẵn lòng tham gia vào các cuộc phỏng vấn; từ sự hỗ trợ về tư liệu, trao đổi chuyên môn và kinh nghiệm nghiên cứu với các đồng nghiệp trong và ngoài trường Đại học Kiến trúc TPHCM Xin hết sức cảm ơn các kiến trúc sư trẻ, các em sinh viên trong các nhóm thực hiện đồ án chung cư thấp tầng do tôi hướng dẫn thuộc các khóa K14A, K15A, K16A của trường Đại học Kiến trúc TPHCM đã nhiệt tình tham gia vào các cuộc điều tra khảo sát, điều tra xã hội học trong nội dung nghiên cứu của tôi Sau cùng, xin kính dâng thành quả này lên Cha Mẹ Mặc dù Người đã không kịp chứng kiến việc hoàn tất công trình này nhưng con tin rằng lúc nào Đấng Sinh Thành cũng dõi theo, phù trợ con trên mỗi hành trình vượt khó Sự thấu hiểu, tin tưởng ủng hộ, chia sẻ những khi tưởng như bế tắc trong công việc và tình yêu thương của Gia Đình luôn là điểm tựa vững chãi để tôi vượt qua mọi thử thách Xin TRI ÂN những tình thân yêu dấu!

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI TRI ÂN

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU, HÌNH ẢNH

PHẦN MỞ ĐẦU

0.1 Đặt vấn đề 1

0.2 Mục đích và mục tiêu nghiên cứu 2

0.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

0.4 Phương pháp nghiên cứu 3

0.5 Nội dung tiến trình nghiên cứu 4

0.6 Ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn của đề tài 7

0.7 Những đóng góp mới của luận án 8

0.8 Cấu trúc của luận án 8

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở VÀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 1.1 CÁC THUẬT NGỮ, KHÁI NIỆM KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 9

1.1.1 Thuật ngữ “kế thừa” và “chuyển hóa” được đề cập trong luận án 9

1.1.1.1 Thuật ngữ “kế thừa” 9

1.1.1.2 Thuật ngữ “chuyển hóa” 9

1.1.2 Mối liên hệ giữa thuật ngữ “xanh” với khái niệm “phát triển bền vững” 9 1.1.3 Các khái niệm liên quan đến thuật ngữ “xanh” trong lĩnh vực kiến trúc-xâydựng 10

1.1.3.1 Kiến trúc bền vững- kiến trúc xanh, thiết kế bền vững- thiết kế xanh 10

1.1.3.2 Công trình xanh và Hệ thống đánh giá Công trình xanh 11

1.1.4 Khái niệm về “giá trị xanh” trong kiến trúc 12

1.1.4.1 Khái niệm về “giá trị” 12

1.1.4.2 Khái niệm về “giá trị xanh trong kiến trúc” được đề cập từ luận án 13

1.1.5 Các khái niệm về môi trường ở, nhà ở 13

1.1.5.1 Môi trường ở 13

1.1.5.2 Nhà ở, nhà ở dân gian, nhà ở truyền thống 13

1.1.5.3 Nhà chung cư 14

1.1.5.4 Nhà ở xanh, xanh hóa nhà ở 14

1.2 QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRÊN THẾ GIỚI 15

1.2.1 Sự hình thành các giá trị xanh từ khởi nguồn của thiết kế bền vững 15

1.2.1.1 Khởi nguồn từ sinh học 15

1.2.1.2 Khởi nguồn từ nhà ở bản địa 16

1.2.1.3 Khởi nguồn từ thời đại công nghiệp 17

1.2.1.4 Khởi nguồn từ thời cận đại 18

1.2.1.5 Đúc kết các đặc tính xanh hình thành các giá trị xanh từ khởi nguồn của thiết kế bền vững 19

1.2.2 Các giá trị xanh trong một số xu hướng xanh hóa nhà ở tiêu biểu trên thế giới hiện nay 20

1.2.2.1 Xu hướng nhà ở sinh khí hậu 20

1.2.2.2 Xu hướng nhà ở sinh thái 21

1.2.2.3 Xu hướng nhà ở bảo tồn năng lượng 22

1.2.2.4 Xu hướng nhà ở đạt tiêu chuẩn Công trình xanh 23

1.2.3 Các chiến lược thiết kế xanh cho kiến trúc nhà ở 24

1.2.3.1 Thiết kế thụ động 24

1.2.3.2 Thiết kế chủ động 25

1.2.3.3 Thiết kế tích hợp với sự hỗ trợ bởi các công cụ mô phỏng, tối ưu hóa hiệu năng công trình 25

1.3 TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN NHÀ Ở XANH TẠI VIỆT NAM 26

1.3.1 Hoạt động phát triển Công trình xanh, kiến trúc xanh tại Việt Nam 26

1.3.2 Thuận lợi và khó khăn trong việc phát triển Công trình xanh, kiến trúc xanh trong lĩnh vực nhà ở đô thị tại Việt Nam 27

1.3.3 Xanh hóa nhà chung cư tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay 28

1.3.4 Tiềm năng xanh hóa chung cư thấp tầng tại TPHCM qua khai thác các giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 29

1.4 KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ 30

1.4.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhà ở truyền thống Nam Bộ 30

1.4.1.1 Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, khí hậu 31

1.4.1.2 Khái quát về bối cảnh lịch sử, kinh tế, văn hóa xã hội 31

1.4.2 Các đặc điểm tiêu biểu của kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 33

1.4.2.1 Hình thức cư trú và kiểu thức nhà 33

1.4.2.2 Bố cục mặt bằng tổng thể 35

1.4.2.3 Các không gian cơ bản của nhà 36

1.4.2.4 Giải pháp cấu tạo các bộ phận nhà 38

1.4.2.5 Hệ khung chịu lực, kỹ thuật xây dựng 39

1.4.3 Phương thức ứng xử với môi trường sinh thái tự nhiên của cư dân Nam Bộ qua kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 39

1.4.3.1 Quá trình định cư và mối liên hệ của ngôi nhà với môi trường sinh thái tự nhiên tại vị trí xây dựng 39

1.4.3.2 Mô hình sử dụng năng lượng, khai thác tài nguyên, xử lý chất thải 41

1.4.4 Phương thức ứng xử với môi trường văn hóa xã hội của cư dân Nam Bộ qua kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 41

1.4.4.1 Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình 41

1.4.4.2 Mối quan hệ với cộng đồng xung quanh 42

1.4.4.3 Ứng xử với các yếu tố văn hóa thâm nhập từ bên ngoài cộng đồng 42

1.4.5 Nhận xét về sự hiện diện của các giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở

truyền thống Nam Bộ 43

1.5 THỰC TRẠNG VỀ CHUNG CƯ THẤP TẦNG TẠI TPHCM 44

1.5.1 Khái quát chung về kiến trúc chung cư thấp tầng 44

1.5.1.1 Lịch sử và đặc điểm cơ bản của chung cư thấp tầng 44

1.5.1.2 Cấu trúc không gian chức năng trong một căn hộ điển hình 45

1.5.1.3 Sự hiện diện của các đặc tính xanh trong một số chung cư thấp tầng trên thế giới 45

1.5.2 Các giai đoạn phát triển chung cư thấp tầng tại Sài Gòn-TPHCM 47

1.5.2.1 Giai đoạn trước năm 1975 47

1.5.2.2 Giai đoạn từ năm 1975 đến nay 47

1.5.3 Thực trạng về môi trường ở trong các chung cư thấp tầng trên địa bàn TPHCM 48

1.5.3.1 Thực trạng về môi trường ở qua khảo sát giải pháp thiết kế các chung cư thấp tầng trên địa bàn TPHCM 48

1.5.3.2 Thực trạng về môi trường ở qua điều tra xã hội học đối với người dân sống tại các chung cư thấp tầng trên địa bàn TPHCM 50

1.5.3.3 Đúc kết những hạn chế trong môi trường ở tại các chung cư thấp tầng trên địa bàn TPHCM hiện nay 52

1.5.4 Nhận xét về ý nghĩa và vai trò của các giá trị xanh đối với việc phát triển chung cư thấp tầng trên địa bàn thành phố 54

1.6 TỔNG QUAN VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ HƯỚNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 55

1.6.1 Các công trình nghiên cứu khoa học 55

1.6.2 Các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ 56

1.6.3 Yếu tố trùng lặp của đề tài 57 1.7 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐƯỢC ĐẶT RA NGHIÊN CỨU TRONG LUẬN ÁN58

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CHO VIỆC KẾ THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ VÀO KIẾN TRÚC CHUNG CƯ THẤP TẦNG TẠI TPHCM

2.1 CƠ SỞ VỀ PHÁP LÝ 59

2.1.1 Các tổ chức và hoạt động phát triển Công trình xanh, kiến trúc xanh 59

2.1.2 Các văn bản pháp lý cho vấn đề tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả trong lĩnh vực xây dựng công trình 60

2.1.3 Các tài liệu pháp lý liên quan đến việc hình thành chung cư thấp tầng tại TPHCM 61

2.2 CƠ SỞ VỀ LÝ LUẬN 61

2.2.1 Lý luận về kế thừa và chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống 61

2.2.1.1 Ý nghĩa của kế thừa và chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống 61

2.2.1.2 Quan điểm duy vật biện chứng trong việc kế thừa và chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống 62

2.2.1.3 Các nguyên tắc cơ bản của việc kế thừa và chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống 64

2.2.2 Lý luận về nhà ở xanh 65

2.2.2.1 Nội dung của nhà ở xanh 66

2.2.2.2 Các nguyên tắc về tính bền vững cho nhà ở xanh 68

2.2.2.3 Các giá trị xanh trong nhà ở xanh 71

2.2.3 Nguyên lý thiết kế nhà ở sinh khí hậu vùng nhiệt đới ẩm Việt Nam 72

2.2.3.1 Tiện nghi sinh khí hậu 72

2.2.3.2 Biểu đồ sinh khí hậu xây dựng 72

2.2.3.3 Nguyên lý thiết kế nhà ở sinh khí hậu vùng nhiệt đới ẩm Việt Nam 73

2.2.3.4 Các giải pháp thiết kế thụ động cho nhà ở sinh khí hậu vùng nhiệt đới ẩm Việt Nam 73

2.2.4 Lý thuyết thiết kế kiến trúc thích ứng trong phát triển nhà ở 76

2.2.4.1 Khái niệm về kiến trúc thích ứng 76

2.2.4.2 Tính thích ứng trong kiến trúc nhà ở 77

2.2.4.3 Các yếu tố thích ứng trong kiến trúc nhà ở 79 2.2.4.4 Các chiến lược thiết kế thích ứng cho kiến trúc nhà ở 79

2.3 CƠ SỞ VỀ THỰC TIỄN 80 2.3.1 Khai thác tính thích ứng với điều kiện tự nhiên khí hậu trong kiến trúc

nhà ở truyền thống cho kiến trúc nhà ở đô thị Sài Gòn thuộc trào lưu kiến trúc Đông Dương 80

2.3.1.1 Định hướng thiết kế trong các giải pháp 80 2.3.1.2 Các thí dụ tiêu biểu 81

2.3.2 Khai thác các đặc tính xanh trong các yếu tố cấu thành nhà ở truyền

thống cho một số dự án chung cư xanh tại châu Á 82

2.3.2.1 Chung cư Bedok Court –Singapore 82 2.3.2.2 Chung cư The Met- Thái Lan 83 2.3.2.3 Mẫu nhà chung cư thấp tầng 12x12 cho khu ở Vườn Đô thị- Bắc Kinh,

Trung Quốc 84

2.3.3 Khai thác các đặc tính xanh trong nhà sàn truyền thống nhiệt đới cho

nhà ở liên kế tại Malaysia 85

2.3.3.1 Bối cảnh 85 2.3.3.2 So sánh biểu hiện về các đặc tính xanh trong nhà sàn Malay truyền thống

với nhà ở liên kế đô thị của Malaysia 85 2.3.3.3 Cải thiện các hạn chế trong nhà liên kế đô thị từ việc khai thác các đặc

tính xanh trong nhà sàn truyền thống Malay 86

2.3.4 Thiết kế sinh khí hậu cho nhà ở mới tại đô thị hướng tới nhà ở truyền

thống tại Aleppo-Syria 87

2.3.4.1 Bối cảnh 87 2.3.4.2 Thiết kế sinh khí hậu cho nhà ở mới hướng tới nhà ở truyền thống tại

Aleppo 87 2.3.4.3 Thí dụ minh họa về giải pháp thiết kế nhà ở mới tại Aleppo 88

2.3.5 Nhận xét 89

2.4 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN

TRÚC NHÀ Ở TẠI TPHCM 90

2.4.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên khí hậu 90

2.4.1.1 Dữ liệu khí hậu của thành phố 90

2.4.1.2 Kết luận về khí hậu tại TPHCM 91

2.4.1.3 Dự báo về biến đổi khí hậu và nước biển dâng tại TPHCM 92

2.4.2 Bối cảnh lịch sử, kinh tế, văn hóa xã hội 93

2.4.2.1 Bối cảnh lịch sử 93

2.4.2.2 Đặc điểm kinh tế, văn hóa xã hội 93

2.4.2.3 Tính cách, lối sống và nếp sống của người dân tại TPHCM 94

2.4.2.4 Một số vấn đề kinh tế-xã hội đặt ra cho TPHCM trong bối cảnh phát triển bền vững đô thị 95

2.4.3 Đúc kết 96

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 NHẬN DẠNG HỆ GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ 97

3.1.1 Xác định các đặc tính xanh hình thành hệ giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 97

3.1.1.1 Nguyên tắc xác định 97

3.1.1.2 Các đặc tính xanh trong kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 99

3.1.2 Thang giá trị của các đặc tính xanh trong nhà ở truyền thống Nam Bộ100 3.1.3 Hệ giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở truyền thống Nam Bộ 103

3.1.3.1 Giá trị về mặt công năng, kinh tế, kỹ thuật 103

3.1.3.2 Giá trị về mặt môi trường sinh thái tự nhiên 104

3.1.3.3 Giá trị về mặt văn hóa xã hội 105

3.2 ĐỀ XUẤT HỆ “GIÁ TRỊ XANH CHUYỂN ĐỔI” CHO KIẾN TRÚC CHUNG CƯ THẤP TẦNG TẠI TPHCM TRÊN NGUYÊN TẮC KẾ

THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ 106 3.2.1 Nguyên tắc kế thừa và chuyển hóa các giá trị xanh trong kiến trúc nhà ở

truyền thống Nam Bộ 106

3.2.1.1 Quan điểm trong việc xây dựng các nguyên tắc 106 3.2.1.2 Đề xuất các nguyên tắc 107

3.2.2 So sánh nhà ở truyền thống Nam Bộ và chung cư thấp tầng tại TPHCM108

3.2.2.1 So sánh các yếu tố tác động đến sự hình thành nhà ở truyền thống Nam Bộ

và chung cư thấp tầng tại TPHCM 108 3.2.2.2 So sánh đặc điểm của các yếu tố cơ bản cấu thành nhà ở truyền thống

Nam Bộ và chung cư thấp tầng tại TPHCM 109

3.2.3 Chọn lọc, chuyển đổi các “đặc tính xanh truyền thống” thành các “đặc

tính xanh chuyển đổi” cho chung cư thấp tầng tại TPHCM 113

3.2.3.1 Phân tích nội dung các “đặc tính xanh truyền thống” để thực hiện việc

chọn lọc, chuyển đổi 113 3.2.3.2 Xác định các “đặc tính xanh chuyển đổi” 116 3.2.3.3 Sự đáp ứng các nguyên tắc về tính bền vững của nhà ở xanh và mối liên

hệ tác động lẫn nhau của các “đặc tính xanh chuyển đổi” 118 3.2.3.4 Hệ “giá trị xanh chuyển đổi” cho kiến trúc chung cư thấp tầng tại TPHCM120

3.3 ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƯỚNG CHO CÁC GIẢI PHÁP THIẾT KẾ XANH CHUNG CƯ THẤP TẦNG TẠI TPHCM TRÊN CƠ SỞ KẾ THỪA VÀ CHUYỂN HÓA CÁC GIÁ TRỊ XANH TRONG KIẾN TRÚC NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NAM BỘ 120 3.3.1 Quan điểm trong việc đề xuất định hướng 120 3.3.2 Tương quan giữa các yếu tố cấu thành nhà ở truyền thống Nam Bộ và

chung cư thấp tầng tại TPHCM 123 3.3.3 Mối liên hệ biểu hiện của các đặc tính xanh trong các yếu tố cấu thành

chung cư thấp tầng tại TPHCM 124