Luận văn thạc sĩ quản lý tài nguyên và môi trường đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và hiệu quả của các loại hình sử dụng đất tại xã đông sơn, huyện a lưới, tỉnh thừa thiên huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HỒ VĂN TÔI ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC LOẠI HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT TẠI XÃ ĐÔNG SƠN, HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HỒ VĂN TÔI

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC LOẠI HÌNH SỬ DỤNG

ĐẤT TẠI XÃ ĐÔNG SƠN, HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ

QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Chuyên ngành: Quản lý đất đai

HUẾ – 2020

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HỒ VĂN TÔI

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC LOẠI HÌNH SỬ DỤNG

ĐẤT TẠI XÃ ĐÔNG SƠN, HUYỆN A LƯỚI, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

LUẬN VĂN THẠC SĨ

QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Chuyên ngành: Quản lý đất đai

Mã số: 8850103

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS TRẦN THANH ĐỨC

HUẾ – 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sỹ Trần Thanh Đức Các số liệu, kết quả nêu trong

luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc./

Tác giả luận văn

Hồ Văn Tôi

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được đề tài: “Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và

hiệu quả của các loại hình sử dụng đất tại xã Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa

Thiên Huế”, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các cấp lãnh đạo, các thầy, cô

hướng dẫn và các bạn đồng nghiệp Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và

kính trọng đến:

- Phó Giáo sư, Tiến sỹ Trần Thanh Đức, người Thầy hướng dẫn khoa học, đã tâm huyết tận tình hướng dẫn, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian, định hướng và

chỉ bảo tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện Luận văn

- Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thầy giáo, cô giáo khoa Tài nguyên Đất và Môi trường Nông nghiệp, Phòng Đào tạo Trường Đại học Nông Lâm,

Đại học Huế đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

- Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện

A Lưới, Văn phòng Đăng ký Đất đai tỉnh Thừa Thiên Huế - chi nhánh huyện A Lưới,

Phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Chi cục Thống kê đã giúp đỡ và tạo điều

kiện cho tôi trong thời gian tiến hành nghiên cứu luận văn

- Tôi xin chân thành cảm ơn Uỷ ban nhân dân xã Đông Sơn và các cá nhân đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong thời gian thu thập thông tin, tài liệu, nghiên cứu làm

luận văn

Cuối cùng, tôi xin gửi tấm lòng ân tình tới gia đình của tôi Gia đình tôi thực sự

là nguồn động viên lớn lao và là những người truyền nhiệt huyết để tôi hoàn thành

luận văn

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn./

Tác giả luận văn

Hồ Văn Tôi

TÓM TẮT

Đề tài được thực hiện tại xã Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế với mục đích chính là đánh giá được thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và thấy rõ hiệu

quả của các loại hình sử dụng đất từ đó đề xuất được các giải pháp sử dụng đất hợp lý

tại địa bàn nghiên cứu Đề tài đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính: (1) Điều

tra thu thập số liệu tài liệu, (2) Đánh giá hiệu quả sử dụng đất; (3) Phương pháp phân

tích, tổng hợp và xử lý số liệu

Kết quả nghiên cứu cho thấy:

1 Xã Đông Sơn có tổng diện tích tự nhiên là 2.670,43ha (bằng 2,18% tổng diện tích tự nhiên toàn huyện A Lưới) trong đó đất nông nghiệp là 2.564,08 ha (chiếm

96,02% tổng diện tích tự nhiên toàn xã) Giai đoạn 2015-2019, tổng diện tích đất nông

nghiệp của xã năm 2019 giảm so với năm 2015 là 36,99 ha trong đó chủ yếu do giảm

diện tích đất sản xuất nông nghiệp (giảm 33,64 ha) do chuyển đổi mục đích sử dụng

đất nông nghiệp sang phi nông nghiệp và do ảnh hưởng của thiên tai bão lũ

2 Toàn xã có 3 thôn và trên 3 thôn đều có các loại hình và kiểu sử dụng đất giống nhau Cụ thể có 4 loại hình sử dụng đất (Chuyên lúa; chuyên màu; nuôi trồng

thủy sản và rừng sản xuất) và 6 kiểu sử dụng đất (Lúa đông xuân - lúa hè thu; rau

các loại; ngô – rau; keo – tràm; keo, tràm - chăn nuôi gia súc; cá trắm cỏ, cá chép,

cá rô phi)

3 Hiệu quả của các loại hình sử dụng đất và kiểu sử dụng đất

- Hiệu quả kinh tế: Trong các loại hình sử dụng đất của xã thì loại hình trồng cây lâm nghiệp (114 triệu đồng/ha) và chăn nuôi gia súc (100 triệu đồng/ha) đạt hiệu

quả kinh tế khá cao; tiếp đến là loại hình chuyên rau (27,3 triệu đồng/ha), thấp nhất là

loại hình chuyên lúa (19,8 triệu đồng/ha)

- Hiệu quả xã hội: Kiểu sử dụng đất nuôi cá là kiểu sử dụng đất cần nhiều công lao động nhất với 320 công/ha, giá trị gia tăng/công lao động là 129.000 đồng; kiểu sử

dụng đất chăn nuôi gia súc với 305 công/ha, giá trị gia tăng/công lao động là 207.000

đồng; kế đến là trồng keo, tràm, với 158 công/ha, giá trị gia tăng/công lao động là

403.000 đồng; tiếp đến là Lúa đông xuân – hè thu có số lượng công/ha là 102 công, giá

trị gia tăng/công lao động là 154.000 đồng Kiểu sử dụng đất ít tốn công nhất là trồng

rau 92 công/ha tuy nhiên giá trị gia tăng/công lao động cũng thấp nhất (96.000 đồng)

- Hiệu quả môi trường: Lượng phân bón N:P:K cho lúa ở xã Đông Sơn đều cao hơn tiêu chuẩn, trong khi lượng phân chuồng bón cho lúa còn thấp Còn cây rau thì

người dân không bón phân hóa học mà chỉ bón phân hữu cơ

4 Đề xuất các loại hình sử dụng đất thích hợp cho xã Đông Sơn trong thời gian tới như sau:

- Duy trì diện tích gieo trồng lúa 2 vụ (Đông xuân – Hè thu) nhằm góp phần ổn định an ninh lương thực

- Chuyển đổi diện tích kiểu sử dụng đất Lúa thiếu nước tưới, sang kiểu sử dụng đất Rau (2 vụ), có hiệu quả kinh tế cao hơn

- Duy trì và mở rộng diện tích trồng Rau và thâm canh tăng từ 3 vụ lên 4 vụ, đưa các giống mới có năng suất, phẩm chất cao vào gieo trồng

- Duy trì và tăng diện tích đối với loại hình chuyên cây lâm nghiệp đây là loại hình sử dụng đất cho hiệu quả kinh tế khá cao

- Chuyển đổi diện tích kiểu sử dụng đất cây lâu năm, sang kiểu sử dụng đất trồng cỏ chăn nuôi gia súc, có hiệu quả kinh tế cao hơn

- Chuyển đổi một phần diện tích kiểu sử dụng đất cây lâm nghiệp, sang kiểu sử dụng đất trồng cỏ chăn nuôi gia súc, có hiệu quả kinh tế cao hơn

5 Dựa vào kết quả nghiên cứu, đã đề xuất được một số giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của xã Đông Sơn trong thời gian tới đó là: (1) Giải

pháp về chính sách, (2) Giải pháp về kỹ thuật, (3) pháp phát triển hệ thống thủy lợi và

(4) Giải pháp cải tạo nâng cao độ phì đất

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT iii

MỤC LỤC v

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC BẢNG ix

DANH MỤC HÌNH x

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1

2.1 MỤC TIÊU CHUNG 1

2.2 MỤC TIÊU CỤ THỂ 2

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN 2

3.1 Ý NGHĨA KHOA HỌC 2

3.2 Ý NGHĨA THỰC TIỄN 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1.1 Khái niệm về đất đai và đất nông nghiệp 3

1.1.2 Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp 6

1.1.3 Khái quát về hiệu quả sử dụng đất 7

1.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 8

1.1.5 Phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 10

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 12

1.2.1 Hiện trạng sử dụng đất tại Việt Nam 12

1.2.2 Những thách thức đối với sử dụng đất bền vững ở Việt Nam 13

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 14

1.3.1 Những nghiên cứu về thực trạng và hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên thế giới 14

1.3.2 Những nghiên cứu về thực trạng và hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp ở

Việt Nam 15

1.3.3 Tình hình nghiên cứu hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và sản xuất nông nghiệp tại xã Đông Sơn 17

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 19

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 19

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 19

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 19

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.3.1 Chọn điểm nghiên cứu 19

2.3.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu, tài liệu 19

2.3.3 Phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất 20

2.3.4 Phương pháp phân tích, tổng hợp và xử lý số liệu 21

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22

3.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA XÃ ĐÔNG SƠN 22

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 22

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 28

3.2 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT VÀ TÌNH HÌNH BIẾN ĐỘNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP GIAI ĐOẠN 2015-2019 34

3.2.1 Hiện trạng sử dụng đất 34

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp 36

3.2.3 Biến động sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2015-2019 39

3.3 ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CÁC LOẠI HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP CHÍNH CỦA XÃ 40

3.3.1 Loại hình sử dụng đất và kiểu sử dụng đất nông nghiệp của xã 41

3.3.2 Đánh giá hiệu quả kinh tế 47

3.3.3 Đánh giá hiệu quả xã hội 60

3.3.4 Đánh giá hiệu quả môi trường 64

3.4 ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT

NÔNG NGHIỆP CỦA XÃ ĐÔNG SƠN 68

3.4.1 Quan điểm và căn cứ đề xuất định hướng sử dụng đất nông nghiệp 68

3.4.2 Định hướng sử dụng đất nông nghiệp xã Đông Sơn trong thời gian tới 69

3.4.3 Một số giải pháp thực hiện 70

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72

1 KẾT LUẬN 72

2 KIẾN NGHỊ 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74

PHỤ LỤC 76

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 BVTV Bảo vệ thực vật

2 CPTG Chi phí trung gian

3 DT Diện tích

4 ĐVT Đơn vị tính

5 GTGT Giá trị gia tăng

6 GTSX Giá trị sản xuất

7 GTNC Giá trị ngày công

8 L Chi phí lao động thuê ngoài

9 LĐ Lao động

10 LUT Loại hình sử dụng đất

11 STT Số thứ tự

13 TB Trung bình

14 TNHH Thu nhập hỗn hợp

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Các loại đất chính của xã Đông Sơn 24

Bảng 3.2 Thống kê các sông, suối trên địa bàn xã Đông Sơn 25

Bảng 3.3 Tổng hợp tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành giai đoạn 2015-2019 của xã Đông Sơn 28

Bảng 3.4 Hiện trạng các công trình thủy lợi xã Đông Sơn 31

Bảng 3.5 Hiện trạng sử dụng đất xã Đông Sơn năm 2019 35

Bảng 3.6 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp xã Đông Sơn năm 2019 37

Bảng 3.7 Biến động sử dụng đất nông nghiệp xã Đông Sơn giai đoạn 2015-2019 39

Bảng 3.8 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp 2019 của vùng nghiên cứu 41

Bảng 3.9 Các loại hình sử dụng đất vùng 1 42

Bảng 3.10 Các loại hình sử dụng đất vùng 2 43

Bảng 3.11 Các loại hình sử dụng đất vùng 3 44

Bảng 3.12 Các loại hình sử dụng đất của 03 vùng nghiên cứu 45

Bảng 3.13 Hiệu quả kinh tế của một số kiểu sử dụng đất chính tại Vùng 1 48

Bảng 3.14 Hiệu quả kinh tế của một số kiểu sử dụng đất chính tại Vùng 2 49

Bảng 3.15 Hiệu quả kinh tế của một số kiểu sử dụng đất chính tại Vùng 3 51

Bảng 3.16 Hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất Vùng 1 53

Bảng 3.17 Hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất Vùng 2 55

Bảng 3.18 Hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất Vùng 3 57

Bảng 3.19 Tổng hợp hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất trên vùng 1,2 và vùng 3 59

Bảng 3.20 Mức đầu tư lao động và thu nhập/ngày công lao động của 3 vùng 61

Bảng 3.21 Mức đầu tư phân bón cho các cây trồng tại 3 vùng nghiên cứu 64

Bảng 3.22 So sánh mức đầu tư phân bón thực tế tại địa phương với tiêu chuẩn bón phân cân đối và hợp lý 65

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Hệ thống sử dụng đất 5

Hình 1.2: Quan điểm về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp bền vững 7

Hình 3.1 Sơ đồ hành chính huyện A Lưới 22

Hình 3.2 Tỷ trọng cơ cấu ngành kinh tế của xã Đông Sơn giai đoạn 2015 – 2019 28

Hình 3.3 Cơ cấu sử dụng đất năm 2019 xã Đông Sơn 36

Hình 3.4 Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp xã Đông Sơn năm 2019 38

Hình 3.5 Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp của vùng nghiên cứu 41

Hình 3.6 Hiệu quả kinh tế của các LUT vùng 1 54

Hình 3.7 Hiệu quả kinh tế của các LUT vùng 2 56

Hình 3.8 Hiệu quả kinh tế của các LUT vùng 3 58

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đất đai là tài nguyên vô cùng quý giá của nhân loại, là nguồn lực đặc biệt và quan trọng đối với mỗi quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, không thể thiếu trong sản

xuất nói chung và sản xuất nông nghiệp nói riêng, là một thành phần quan trọng của

môi trường sống, có hạn về số lượng Nguồn tài nguyên đất đai có hạn về diện tích,

trong khi đó diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp dần do sức ép của gia tăng dân số,

quá trình đô thị hóa và công nghiệp hoá thì mục tiêu sử dụng đất có hiệu quả là hết sức

cần thiết Chính vì vậy việc phát huy và mở rộng những loại hình sử dụng đất vừa

mang lại hiệu quả kinh tế cao vừa bền vững là vấn đề mang tính chiến lược lâu dài

Hiện nay đã có những nghiên cứu sử dụng đất bền vững cho một số vùng sinh thái,

phạm vi cấp tỉnh và một số vùng sản xuất đặc trưng Tuy nhiên, ở những phạm vi cấp

huyện và cấp xã thì những nghiên cứu đánh giá mang tính ứng dụng thực tiễn nhằm

xác định các loại hình sử dụng đất hiệu quả và bền vững còn hạn chế Vì vậy việc đánh

giá biến động sử dụng đất để quản lý, sử dụng quỹ đất nông nghiệp một cách hiệu quả,

tiết kiệm, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, ổn định

xã hội, bảo đảm an ninh lương thực là nhiệm vụ đặt ra cho các nhà quản lý, các nhà

khoa học và toàn xã hội

Xã Đông Sơn, huyện A Lưới là xã nông nghiệp, người dân lao động và thu nhập trong lĩnh vực nông nghiệp là chủ yếu Thời gian gần đây, phát triển kinh tế - xã

hội và dân số ngày càng tăng đã tạo áp lực cho quỹ đất hạn chế của địa phương, nhất là

quỹ đất nông nghiệp, biến động sử dụng đất nông nghiệp ngày càng phức tạp và khó

kiểm soát Nếu không nghiên cứu để hiểu biết đầy đủ, có giải pháp sử dụng hiệu quả

thì sẽ khó giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường

và ổn định xã hội, nhất là bảo đảm an ninh lương thực

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, việc tiến hành đề tài: "Đánh giá tình hình

sử dụng đất nông nghiệp và hiệu quả của các loại hình sử dụng đất tại xã Đông

Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế" là cấp thiết đối với thực tiễn hiện nay

tại địa phương

2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

2.1 MỤC TIÊU CHUNG

Đánh giá được thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và thấy rõ hiệu quả của các loại hình sử dụng đất chính từ đó đề xuất được các giải pháp sử dụng đất hợp lý tại xã

Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

2.2 MỤC TIÊU CỤ THỂ

- Đánh giá được hiện trạng và biến động sử dụng đất nông nghiệp tại xã Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

- Đánh giá được hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp về mặt kinh tế, xã hội và môi trường tại xã Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

- Đề xuất được giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Đông Sơn, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

3.1 Ý NGHĨA KHOA HỌC

- Kết quả đề tài góp phần cung cấp cơ sở để đánh giá về thực trạng và hiệu quả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp;

- Góp phần hoàn thiện việc ra quyết định trong lựa chọn các loại hình sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao trên địa bàn xã;

- Cung cấp nguồn thông tin làm cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các

cơ quan chức năng trong việc quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp, quy hoạch nông

thôn mới Các đề xuất về loại hình sử dụng đất cung cấp cho cơ quan quản lý Nhà

nước và người nông dân lựa chọn hợp lý để chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp

đạt hiệu quả cao

- Góp phần cung cấp luận chứng kinh tế kỹ thuật để lập quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp và xây dựng các vùng chuyên canh trên địa bàn xã