Phân tích và bình luận về trách nhiệm và nghĩa vụ của người đại điện trong quản trị công ty theo pháp luật việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÀI TẬP TIỂU LUẬN HỌC PHẦN QUẢN TRỊ CÔNG TY ĐỀ BÀI Phân tích và bình luận về trách nhiệm và nghĩa vụ của người đại điện trong quản trị công ty theo pháp luật Việt Nam[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

- -BÀI TẬP TIỂU LUẬN HỌC PHẦN QUẢN TRỊ CÔNG TY

ĐỀ BÀI: Phân tích và bình luận về trách nhiệm và nghĩa vụ của người đại

điện trong quản trị công ty theo pháp luật Việt Nam

Thực hiện

Giảng viên giảng dạy: TS.GVC.Phan Thị Thanh Thủy

Hà Nội - Năm 2022

Mục lục

Mục lục 2

Lời nói đầu 3

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA DOANH NGHIỆP 4

1 Khái niệm người đại diện của doanh nghiệp 4

2 Vị trí của người đại diện theo pháp luật 6

3 Trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật 7

4 Mối quan hệ giữa người chủ sở hữu và người đại diện doanh nghiệp 8

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN TRONG QUẢN TRỊ CÔNG TY THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 9

1 Thực trạng quy định pháp luật về đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp 9

2 Tiêu chuẩn và điều kiện làm đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp 9

3 Các quy định về thay đổi người đại diện theo pháp luật 10

4 Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với các giao dịch do người đại diện xác lập, thực hiện 10

Kết luận 11

Danh mục tài liệu tham khảo 12

Lời nói đầu

Học thuyết về đại diện đã được các học giả nước ngoài nghiên cứu từ rất sớm nhằm lý giải mối quan hệ giữa chủ sở hữu và người quản lý công ty Kết quả nghiên cứu đã phát triển nhiều nguyên tắc pháp lý của mô hình quản trị công ty hiện đại với sự phân tách giữa quyền sở hữu với quyền quản lý, kiểm soát công ty

Có thể nói, pháp luật doanh nghiệp Việt Nam cũng đã tiếp cận một cách kháđầy đủ những giá trị tích cực của học thuyết đại diện Tuy nhiên sau hơn hai thập kỷ đổi mới, với những tàn dư của cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp, tư duy về mối quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền quản lý thông qua chế định người đại diện của doanh nghiệp vẫn chưa được đặt đúng vào vị trí vốn có của nó Điều đó đã làm nảy sinh những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật, chẳng hạn như việc xác định các hình thức đại diện trong giao dịch của doanh nghiệp; phạm vi thẩm quyền của người đại diện; trách nhiệm của doanh nghiệp đối với các giao dịch do người đại diện xác lập, thực hiện; vấn đề chấp nhận hay không các thông lệ, tập quán thương mại quốc

tế về quan hệ đại diện trong các giao dịch thương mại của doanh nghiệp Có thể nhận thấy tất cả những khó khăn này đều xoay quanh chủ đề người đại diện của doanh nghiệp và vì thế việc nghiên cứu có hệ thống về vấn đề này sẽ đóng góp ý nghĩa tích cực trong việc hoàn thiện cơ cấu quản trị doanh nghiệp

Chính vì vậy, em chọn đề tài “Phân tích và bình luận về trách nhiệm

và nghĩa vụ của người đại điện trong quản trị công ty theo pháp luật Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu tiểu luận kết thúc học phần của mình Tiểu luận

gồm hai phần chính:

Chương I: Khái quát chung những vấn đề lý luận về người đại diện của doanh

nghiệp

Chương II: Thực trạng quy định pháp luật về người đại diện trong quản trị

công ty theo pháp luật Việt Nam

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN CỦA DOANH NGHIỆP.

1 Khái niệm người đại diện của doanh nghiệp.

Đại diện là chế định quan trọng trong pháp luật tư, được ghi nhận trong pháp luật nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm cả quốc gia theo hệ thống civil law và common law Thậm chí, các quốc gia theo hệ thống common law còn có học thuyết riêng khá toàn diện về đại diện (Agency)1

Sự ra đời và phát triển của chế định đại diện ở các nước Châu Âu lục địa dựa trên nền tảng tư tưởng của trường phái luật tự nhiên trong bối cảnh thương mại và công nghiệp đang phát triển mạnh với sự xuất hiện các vấn đề như giao một con tàu cho thuyền trưởng điều khiển và quản lý hay hoạt động kinh doanh thông qua sự điều hành của người khác2

Còn theo truyền thống Common law, pháp luật về đại diện (agency law) bắt nguồn từ một châm ngôn La tinh: “Qui facit per alium, facit per se” nghĩa là: hành động của một người thông qua một chủ thể khác được pháp luật coi là hành động của chính người đó3 Quan hệ đại diện là một dạng quan hệ phức hợp được tạo bởi quan hệ giữa người ủy quyền (principal), người đại diện (agent) và người thứ ba (third party)4

Trên lĩnh vực pháp luật công ty, pháp luật của các nước có nền kinh tế thị trường phát triển đều quan tâm điều chỉnh vấn đề đại diện, đặc biệt là trong vấn

đề quản trị công ty (corporate governance) Công ty với tư cách là một pháp hân – một thực thể pháp lý độc lập (a separate legal entity), tự bản thân nó không thể hành động cho chính mình mà chỉ có thể hành động thông qua những

1 Nguyễn Vũ Hoàng (2013), “Chế định đại điện trong pháp luật Việt Nam và vấn đề đặt ra trong thực tiễn áp

dụng”, Tạp chí Luật học tr.2

2 Ngô Huy Cương (2009), “Chế định đại diện theo quy định của pháp luật Việt Nam – Nhìn từ góc độ Luật so

sánh”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, tr.26-28.

3 Abdul Kadar, Ken Hoyle, Geoffrey Whitehead (1985), Business Law, Made Simple Books, London, p.166.;

Wikipedia, the free encyclopedia, Agency Law, http://en.wikipedia.org/wiki/Agency (law), (truy cập lần cuối

15/01/2022)

4 Hồ Ngọc Hiển (2007), “Nghĩa vụ người đại diện và người ủy quyền theo pháp luật kinh doanh của Hoa Kỳ

trong sự so sánh với các quy định pháp luật tương ứng của Việt Nam” , Tạp chí Nhà nước và Pháp Luật số 3,

tr.57.

con người cụ thể - những người quản lý Do đó, công ty luôn cần có người đại diện trong giao dịch để xác lập và thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình5 Khi có sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý thì vấn đề quản trị công

ty xuất hiện

Sự phát triển của pháp luật công ty (company law), sự phân tách giữa quyền sở hữu và quản lý, kiểm soát công ty làm tiền đề cho sự xuất hiện lý thuyết về người chủ và người đại diện Mối quan hệ này được coi như là quan

hệ hợp đồng mà theo đó, các cổ đông (những người chủ sở hữu – principals), bổ nhiệm, chỉ định người khác, người quản lý công ty (người thụ ủy – agents) để thực hiện việc quản lý công ty cho họ, mà trong đó bao gồm cả việc trao thẩm quyền để ra quyết định định đoạt tài sản của công ty6 Người đại diện cho người chủ sở hữu (principals) hay cho cổ đông (shareholders) chính là thành viên HĐQT và những vị trí quản lý quan trọng (managers, directors) trong công ty hoặc thực hiện một vai trò trong vị trí của người quản lý bất luận chức danh của

họ được gọi là gì

Chính vì tầm quan trọng của chế định đại diện mà BLDS 2015 đã dành hẳn một chương riêng để quy định về đại diện trong quan hệ pháp luật dân sự

Và một sự đổi mới hoàn toàn từ Luật Doanh nghiệp 2020 quy định tại khoản 1 Điều 12:

“Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp là cá nhân đại diện cho

doanh nghiệp thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của doanh nghiệp, đại diện cho doanh nghiệp với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Tòa án và các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.”

So với quy định tại khoản 1 Điều 13 Luật Doanh nghiệp 2014, Luật Doanh nghiệp 2020 đã bổ sung thêm một vai trò nữa cho người đại diện theo

5 Bùi Xuân Hải (2007), “Học thuyết về đại diện và mấy vấn đề của pháp luật công ty Việt Nam”, Tạp chí Khoa

học pháp lý, tr11-18.

6 Bùi Xuân Hải (2007), Tạp chí khoa học pháp lý, tr.11-18.

pháp luật, đó là vai trò đại diện cho Doanh nghiệp yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự

2 Vị trí của người đại diện theo pháp luật.

Khoản 2 điều 13 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định về vị trí người dại diện theo pháp luật của công ty như sau:

“Công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần có thể có một hoặc

nhiều người đại diện theo pháp luật Điều lệ công ty quy định cụ thể số lượng, chức danh quản lý và quyền, nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp Nếu công ty có nhiều hơn một người đại diện theo pháp luật thì Điều lệ công ty quy định cụ thể quyền, nghĩa vụ của từng người đại diện theo pháp luật Trường hợp việc phân chia quyền, nghĩa vụ của từng người đại diện theo pháp luật chưa được quy định rõ trong Điều lệ công ty thì mỗi người đại diện theo pháp luật của công ty đều là đại diện đủ thẩm quyền của doanh nghiệp trước bên thứ ba; tất cả người đại diện theo pháp luật phải chịu trách nhiệm liên đới đối với thiệt hại gây ra cho doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về dân sự và quy định khác của pháp luật có liên quan.”

Song từ những quy định của Bộ luật Dân dự và Luật Doanh Nghiệp 2020, khó có thể hiểu vị trí của người đại diện theo pháp luật một cách minh định Bởi

lẽ, nói đến vị trí của một cá nhân trong tổ chức là nói đến chức vụ, thứ bậc cao thấp của cá nhân đó trong mối tương quan với những người cấu thành nên tổ chức Cụ thể, khi nói đến vị trí của người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp là đề cập đến địa vị, thứ bậc cao thấp của chức danh đó so với chủ sở hữu doanh nghiệp và tất cả mọi thành viên cấu thành nên bộ máy quản lý điều hành hoạt động của doanh nghiệp Thực tế, cơ cấu của pháp nhân tương đối phức tạp kể cả pháp nhân công pháp và pháp nhân tư pháp Nhưng trong pháp nhân tư pháp thì các công ty lại chia ra nhiều loại hình khác nhau Như vậy khó

có thể xác định được ai là người đứng đầu pháp nhân, nhất là đối với công ty hợp danh mà trong đó các thành viên hợp danh có vị thế bình đẳng hoàn toàn với nhau và phải chịu trách nhiệm liên đới và vô hạn định với các khoản nợ

 Với vai trò là người quản lý, cá nhân đó có nhiệm vụ quyền hạn trong việc điều hành doanh nghiệp liên quan đến thẩm quyền quyết định các giao dịch, các công việc cụ thể trong hoạt động kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp

 Với vai trò là người đại diện theo pháp luật, cá nhân đó được doanh nghiệp cử để tiếp xúc, giao dịch với những người bên ngoài và ý chí của công ty được thể hiện thông qua hành động của người đại diện Có người đại diện theo pháp luật, doanh nghiệp không thể thoái thác trách nhiệm của mình với các chủ thể khác Người thứ ba khi giao dịch với công ty thì chỉ cần quan tâm đến việc ràng buộc được công ty với hành động của nó để bắt nó chịu trách nhiệm, không lẫn lộn công ty với người điều hành của nó Có tác giả còn nhận xét rằng: nếu

“tả chân” người đại diện pháp lý của công ty chỉ là người nhận và gửi giấy tờ nhân danh công ty cùng mọi việc làm của người ấy đều ràng buộc công ty

Đứng ở góc độ đó, người đại diện theo pháp luật có một vai trò rất quan trọng trong suốt sự hoạt động của một doanh nghiệp

3 Trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật.

Khoản 1 Điều 13 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định cụ thể về trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật:

“Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp có trách nhiệm sau

đây:

a) Thực hiện quyền và nghĩa vụ được giao một cách trung thực, cẩn trọng, tốt nhất nhằm bảo đảm lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp;

b) Trung thành với lợi ích của doanh nghiệp; không lạm dụng địa vị, chức vụ và sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh, tài sản khác của doanh nghiệp để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của tổ chức, cá nhân khác;

c) Thông báo kịp thời, đầy đủ, chính xác cho doanh nghiệp về doanh nghiệp mà mình, người có liên quan của mình làm chủ hoặc có cổ phần, phần vốn góp theo quy định của Luật này.”

Với tư cách là người quản lý, cá nhân đó có trách nhiệm trong việc điều hành doanh nghiệp liên quan đến thẩm quyền quyết định các giao dịch, các công việc cụ thể trong hoạt động kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp

Với tư cách là người đại diện theo pháp luật, cá nhân đó có trách nhiệm được doanh nghiệp cử để tiếp xúc, giao dịch với những người bên ngoài và ý chí của công ty được thể hiện thông qua hành động của người đại diện Có người đại diện theo pháp luật, doanh nghiệp không thể thoái thác trách nhiệm của mình với các chủ thể khác Người thứ ba khi giao dịch với công ty thì chỉ cần quan tâm đến việc ràng buộc được công ty với hành động của nó để bắt nó chịu trách nhiệm, không lẫn lộn công ty với người điều hành của nó Có tác giả còn nhận xét rằng: nếu “tả chân” người đại diện pháp lý của công ty chỉ là người nhận và gửi giấy tờ nhân danh công ty cùng mọi việc làm của người ấy đều ràng buộc công ty

Đứng ở góc độ đó, người đại diện theo pháp luật có một vai trò rất quan trọng trong suốt sự hoạt động của một doanh nghiệp

4 Mối quan hệ giữa người chủ sở hữu và người đại diện doanh nghiệp.

Trong các doanh nghiệp đương đại, quyền sở hữu được mở rộng ra hàng ngàn cá nhân và các tổ chức tài chính khác nhau Mà trong đó, người quản lý với vai trò là người đại diện cho người chủ sở hữu nhận các quyền điều phối và kiểm soát doanh nghiệp Chính vì vậy, trong mối quan hệ đại diện, luôn tiềm ẩn

sự xung đột lợi ích giữa những thành viên góp vốn và người quản lý, điều hành doanh nghiệp Đây được xem là mâu thuẫn cơ bản của công ty Xem xét mối quan hệ giữa người chủ sở hữu và người đại diện qua lăng kính của một số lý thuyết về kiểm soát quản trị sẽ cho chúng ta góc nhìn bao quát về vấn đề này Trong mỗi công ty đều có những mối quan hệ ẩn chứa sự xung đột lợi ích ở những mức độ khác nhau, giữa một bên là cổ đông với tư cách là người sở hữu vốn với một bên là những người quản lý điều hành công ty với tư cách là người trực tiếp quản lý, sử dụng vốn, tài sản của công ty7 Trên cả phương diện lý luận

7 Lê Thị Hiền (2010), Tranh chấp nội bộ công ty theo pháp luật doanh nghiệp Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật

và thực tiễn, tất cả các cổ đông,thành viên công ty nói chung – bất kể là cổ đông/thành viên góp nhiều vốn hay ít vốn – đều có thể phải đối mặt với việc bị

“bóc lột” bởi những người quản lý điều hành công ty.8 Các đặc tính của tự nhiên của quan hệ đại diện dẫn đến giả thiết rằng, các cổ đông thường xuyên giám sát hoạt động của người quản lý công ty nhằm đảm bảo lợi ích của mình, bằng cách thiết lập những cơ chế đãi ngộ thích hợp cho nhà quản trị, và thiết lập cơ chế giám sát hiệu quả để hạn chế những hành vi không bình thường, tư lợi của người quản lý công ty9

học, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr.11.

8 Bùi Xuân Hải (2011), Luật Doanh nghiệp – Bảo vệ cổ đông pháp luật và thực tiễn, NXB Chính trị Quốc gia,

Hà Nội, tr.147.

9 Bùi Xuân Hải (2011), “Khởi kiện người quản lý công ty: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn trong pháp luật

doanh nghiệp Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 1, tr.29-36.

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN TRONG QUẢN TRỊ CÔNG TY THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM.

1 Thực trạng quy định pháp luật về đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.

Các quy định pháp luật về đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, cần phải được thực hiện trong đời sống

xã hội Chỉ có thế, pháp luật mới phát huy được vai trò điều chỉnh các quan hệ

xã hội theo ý chí của Nhà nước Thông qua quá trình thực hiện và áp dụng pháp luật, các nhà làm luật, các nhà nghiên cứu luật thực định sẽ thấy được các ưu điểm và nhược điểm, từ đó có những khuyến nghị để hoàn thiện pháp luật Khi xem xét chế định người đại diện theo pháp luật của doang nghiệp, cần phải xem xét thực trạng áp dụng pháp luật hiện nay

2 Tiêu chuẩn và điều kiện làm đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.

Người đại diện theo pháp luật là người mà công ty đăng ký với vị trí là

“người đại diện theo pháp luật” – thể hiện trong Giấy đăng ký kinh doanh (thường là Giám đốc/Tổng Giám đốc) được pháp luật hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép, để đại diện cho một doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hay hành vi dân sự, hành chính …vì lợi ích của doanh nghiệp

Trong nội bộ, người đại diện theo pháp luật quyết định các vấn đề quan trọng như việc tổ chức và điều hành hoạt động kinh doanh, tổ chức nhân sự, quản lý, sử dụng tài khoản, con dấu của doanh nghiệp

- Giám đốc hoặc Tổng giám đốc phải là những người:

+ Có đủ năng lực hành vi dân sự và không thuộc đối tượng bị cấm quản lý doanh nghiệp theo quy định của Luật doanh nghiệp;

+ Là cá nhân sở hữu ít nhất 10% vốn điều lệ của công ty hoặc người không phải là thành viên, có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tế trong quản trị