NHẬN DIỆN NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4 0 ThS Huỳnh Bá Thúy Diệu ThS Nguyễn Thị Như Quỳnh Trường Cao đẳng Công nghệ Thông tin Hữu[.]
Trang 1NHẬN DIỆN NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH
CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0
ThS Huỳnh Bá Thúy Diệu ThS Nguyễn Thị Như Quỳnh Trường Cao đẳng Công nghệ Thông tin Hữu nghị Việt- Hàn
Tóm tắt
Bài viết này nhóm tác giả tập trung phân tích, xác lập, đo lường và nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến đạo đức nghề nghiệp báo chí trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Dựa trên thuyết ích kỷ, thuyết vị lợi và tổng quan các công trình nghiên cứu trước về đạo đức nhà báo, kết quả nghiên cứu cho thấy có năm nhân tố tác động đến đạo đức nghề nghiệp nhà báo: (1) Tính ích kỷ, (2) Lương tâm, (3) Tính vị lợi, (4) Tôn giáo
và (5) Thâm niên Từ đó tác giả kiến nghị các hàm ý chính sách về tính ích kỷ, lương tâm, thâm niên và một số giải pháp khác nhằm nâng cao đạo đức nghề nghiệp nhà báo trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0
Từ khóa: Đạo đức nghề nghiệp, báo chí, cách mạng công nghiệp 4.0, nhân tố ảnh
hưởng
Abstract:
This paper focuses on analyzing, identifying, measuring, and identifying factors that affecting to journalistic professional ethics in the Industrial 4.0 Based on egoism, utilitarianism and an literature overview on journalistic ethics, the research results show that there are five factors: (1) egoism, ( 2) conscientiousness, (3) utilitarian, (4) religiosity and (5) seniority We suggest policy implications for egoism, conscience, seniority, and others to improve journalistic ethics in the industrial 4.0
Keywords:Professional ethics, journalism, Industrial 4.0, influencing factor
1 Đặt vấn đề
Báo chí đã, đang và sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng cho sự phát triển của kinh tế- xã hội Khi nền kinh tế càng phát triển thì báo chí cũng không ngừng đổi mới và sáng tạo hơn trong tác nghiệp Bên cạnh đó báo chí còn là cầu nối giữa doanh nghiệp và nhà quản lý, hoạch định chính sách giúp Nhà nước điều chỉnh chủ trương, đường lối cho phù hợp với thực tiễn Báo chí còn tham gia một cách đồng cảm trên mặt trận đấu tranh tham những, chống tiêu cực và tệ nạn xã hội và ngày càng tạo được niềm tin cho nhân dân
Bản chất của Cách mạng Công nghiệp 4.0 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất; nhấn mạnh những công nghệ đang và sẽ có tác động lớn nhất là công nghệ in 3D, công
Trang 2và đang tác động trực tiếp đến sự phát triển của các phương tiện truyền thông, ảnh hưởng mạnh mẽ đến kỹ năng tác nghiệp của nhà báo
Trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, báo chí sẽ bị ảnh hưởng bởi sự dẫn dắt của mạng xã hội và người làm báo vô trách nhiệm, không chuẩn mực khi tham gia mạng
xã hội Trong những năm qua số lượt vi phạm đạo đức nghề nghiệp nhà báo có dấu hiệu tăng cao như sau:
Bảng 1 Số lượt vi phạm của cơ quan báo chí và đạo đức báo chí từ năm 2011-2017
2011-2014
Cơ quan báo chí bị xử lý vi
phạm
(Nguồn: Số liệu thống kê của Bộ Thông tin và truyền thông, 2018)
Ngoài ra cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang lan rộng trong nền kinh tế và xã hội, và sẽ làm nhiều công việc dưa thừa, kể cả ngành báo chí Theo Borg (2016), cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ phân chia nhân viên theo hai nhóm nhu cầu: nhóm những nhân viên được trả lương cao với trình độ cao và nhóm nhân viên không có kỹ năng, trình độ thấp Và vì thế lượng lao động với trình độ trung bình (chiếm tỷ trọng cao nhất hiện nay) sẽ bị loại khỏi thị trường lao động
Nghề báo chí luôn đặt đạo đức nghề nghiệp lên đầu Đó được xem là nền tảng của hoạt động báo chí, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế xã hội bị tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 Vì thế cần thiết phải nghiên cứu mô hình đạo đức nghề nghiệp báo chí trong cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 để công tác đào tạo, bồi dưỡng cho sinh viên ngành báo chí được kịp thời và chuẩn xác
2 Cơ sở lý luận
2.1 Các khái niệm
a Cách mạng công nghiệp 4.0
nhiều trên truyền thông và mạng xã hội Cùng với đó là những hứa hẹn về cuộc "đổi đời" của các doanh nghiệp tại Việt Nam nếu đón được làn sóng này Vậy cuộc cách mạng này nên được hiểu như thế nào?
Theo Gartner, Cách mạng Công nghiệp 4.0 (hay Cách mạng Công nghiệp lần thứ
Tư) xuất phát từ khái niệm "Industrie 4.0" trong một báo cáo của chính phủ Đức năm
Trang 32013 "Industrie 4.0" kết nối các hệ thống nhúng và cơ sở sản xuất thông minh để tạo ra
sự hội tụ kỹ thuật số giữa công nghiệp, kinh doanh, chức năng và quy trình bên trong
b Đạo đức nghề nghiệp nhà báo
TS Nguyễn Thị Trường Giang trong cuốn “ Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo” cho rằng: Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là những quy tắc, chuẩn mực quy định về thái độ và hành vi ứng xử của nhà báo trong các mối quan hệ nghề nghiệp
Tháng 12-2016, Hội Nhà báo Việt Nam đã ban hành 10 điều quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam Và 10 điều này đã được luật hóa thông qua Luật Báo năm 2016 Cụ thể, tại điểm b, khoản 2, Điều 8 Luật Báo chí quy định: Hội Nhà báo Việt Nam “Ban hành và tổ chức thực hiện quy định về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo” Quy định này không chỉ khẳng định đạo đức nghề nghiệp là yếu tố hết sức quan trọng đối với mỗi người làm báo, tạo ra hành lang pháp lý đối với người làm báo trong quá trình tác nghiệp mà còn đồng thời khẳng định yếu tố đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động báo chí của mọi hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, không phân biệt giữa người làm báo có Thẻ Nhà báo, hay người làm báo không có Thẻ Nhà báo Do
đó những tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp nhà báo bao gồm: (1) trọng dân, vì dân; (2) tính trung thực; (3) trách nhiệm xã hội và (4) lương tâm nghề nghiệp
c Ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đến ngành báo
Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ và ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực, nền kinh tế và các ngành công nghiệp trong đó có ngành báo chí Minh chứng rõ ràng nhất là báo chí tự động hóa (hay báo chí robot) đang có những bước phát triển mới nhờ việc tìm ra các thuật toán có thể xử lý những khối dữ liệu khổng lồ Robot báo chí có thể tạo ra Infographic, đề xuất các đề tài, xác minh thông tin từ công chúng truyền thông, xử lý nhanh thông báo về các sự kiến có tính chất báo chí trên diện rộng…Bên cạnh đó việc xử lý big data ở các mạng xã hội để phân phối tin tức, quảng bá đến đúng đối tượng công chúng cũng đã được thực thi bởi trí tuệ nhân tạo
Với xu thế như trên có thể thấy nghề báo cũng sẽ bị trí tuệ nhân tạo đe dọa bởi lẽ máy móc rất phù hợp với những thông tin được phân loại Và như thế lao động trong ngành báo cũng dễ dàng bị thay thế Cách mạng Công nghiệp 4.0 đã và đang tác động trực tiếp đến sự “sinh tồn” của các phương tiện truyền thông truyền thống, ảnh hưởng mạnh mẽ đến kỹ năng tác nghiệp của nhà báo Đồng thời Cách mạng Công nghiệp 4.0 tác động mạnh mẽ vào tất cả các yếu tố căn bản của nền báo chí truyền thông từng quốc gia, với 3 yếu tố căn bản: nhà sản xuất sản phẩm báo chí truyền thông, sản phẩm báo chí truyền thông - như là một hàng hóa, dịch vụ và sự biến đổi sâu sắc các nhóm công chúng truyền thông Theo đó, cách mạng 4.0 tạo ra một lớp công chúng tương thích của thời kỳ truyền thông số Chẳng hạn, thay bằng tiếp cận với các tờ báo in, kênh phát thanh hay truyền hình thuần túy, công chúng có thể tiếp nhận thông tin bằng cả cơ quan xúc giác và cảm xúc của mình, bởi họ như được tham gia chính vào thời điểm xảy ra sự kiện trong không gian ảo 3 chiều hay 4 chiều, nơi có thể tái hiện lại sự kiện, các nhân
Trang 4Tốc độ và kết quả chuyển đổi của nền báo chí, truyền thông trong thời công nghệ 4.0 phụ thuộc vào mức độ đáp ứng yêu cầu của 5 yếu tố căn bản: kết cấu hạ tầng công nghệ thông tin, truyền thông; đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực; xây dựng môi trường pháp lý cho nền báo chí truyền thông kỷ nguyên số; nghiên cứu và tìm kiếm giải pháp
an ninh truyền thông hiệu quả Vì thế một nhà báo hiện đại phải có đủ kỹ năng: vừa biết viết, chụp ảnh, biết quay hình, biết sử dụng đồ họa, thậm chí biết cả lập trình Nếu không hội tụ được những điều kiện này thì sẽ khiến nhà báo bị đào thải Và đứng trước yêu cầu này đòi hỏi nhà báo phải tự mình trau dồi rèn luyện, không được sử dụng hình ảnh của người khác Nhà báo phải luôn luôn giữ những tiêu chuẩn của người làm báo là
sự thật, công bằng và cân bằng
2.2 Các lý thuyết được sử dụng trong nghiên cứu
a Thuyết ích kỷ
Thuyết ích kỷ được phát triển tiên phong bởi nhà tư tưởng hiện đại Thomas
Hobbes (1588-1679) Sau đó lý thuyết này được củng cố và hoàn thiện bởi nhà triết gia Thrasymacus và triết gia Ayn Rand Các tác giả cho rằng việc theo đuổi lợi ích cá nhân được xem là dẫn đến lợi ích của xã hội Do đó, lợi ích cá nhân là điều kiện tiên quyết để mỗi người dẫn đến hành vi tự tôn trọng và tôn trọng người khác Thuyết ích kỷ giải thích sự tác động của tính ích kỷ cá nhân đến đạo đức nghề nghiệp nhà báo
b Thuyết vị lợi
Chủ nghĩa vị lợi, hay chủ nghĩa công lợi còn gọi là thuyết duy lợi hay thuyết vị
lợi (tiếng Anh: utilitarianism) là một triết lý đạo đức, một trường phái triết học xã hội
và cũng đóng vai trò quan trọng trong ngành khoa học kinh tế Chủ nghĩa này cho rằng hành động tốt nhất là hành động đạt được một cách cao nhất những gì được cho là hữu ích, lợi ích “Lợi ích” được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, thường là theo thuật ngữ “hạnh phúc của các sinh vật sống”, như là con người hay các động vật khác Jeremy Bentham, người đặt nền móng cho chủ nghĩa vị lợi, mô tả “lợi ích” như tất cả những gì làm hài lòng chúng ta xuất phát từ hành động, không gây ra đau đớn cho bất kì ai liên quan Chủ nghĩa vị lợi là một hình thức khác của chủ nghĩa hệ quả hay hệ quả luận (consequentialism), thuyết này tuyên bố rằng kết quả của bất kì hành động nào là tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá sự đúng và sai của hành động đó Không giống như các hình thức khác của thuyết hệ quả, như là chủ nghĩa vị kỉ (egoism), chủ nghĩa vị lợi cho rằng lợi ích của tất cả mọi người là công bằng
Chủ nghĩa Bentham, triết học vị lợi do Jeremy Bentham sáng tạo ra, được sửa đổi một cách đáng kể bởi người kế nhiệm ông, John Stuart Mill, cũng là người làm cho thuật ngữ “ chủ nghĩa vị lợi ” (“Utilitarianism”) phổ biến Trong năm 1861, Mill thừa nhận trong một chú thích rằng, mặc dù “ông ấy tin rằng mình là người đầu tiên đã làm cho từ ngữ “người vị lợi”(“utilitarian”) được thông dụng, nhưng ông không sáng tạo ra nó
2.3 Tổng quan các công trình nghiên cứu về đạo đức nghề nghiệp nhà báo
Trang 5Cohen và cộng sự (1996) nghiên cứu sự đo lường nhận thức đạo đức và định hướng đạo đức của nhà báo Các tác giả đưa ra yếu tố tác động đến đạo đức nghề
nghiệp, trong đó có yếu tố tính ích kỷ Trong một nghiên cứu của Granitz (2007) đã xác
định được các lý luận của sinh viên báo chí khi họ vi phạm, đó là: đạo lý, tính vị lợi, tính hợp lý, tư lợi, thuyết thủ đoạn và thuyết văn hóa tương đối Đồng thời ông cũng chỉ
ra rằng hành vi vi phạm đạo đức trong trường hợp có thể dẫn đến hành vi phi đạo đức khi hành nghề Tác giả chỉ ra rằng sinh viên chủ yếu sử dụng đạo lý, đạo đức học tình huống và thuyết thủ đoạn để biện minh cho những sai phạm của mình
Lương tâm của đạo đức liên quan đến những nghĩa vụ đạo đức, trách nhiệm, sự
chịu trách nhiệm về những yếu tố cơ bản Yếu tố lương tâm có khả năng tác động tích cực đến đạo đức nghề nghiệp báo chí Cohen và cộng sự (1996) đưa ra các yếu tố tác động đến đạo đức nghề nghiệp, trong đó có yếu tố lương tâm Các tác giả nghiên cứu mức độ đào tạo đại học và kinh nghiệm chuyên môn ảnh hưởng đến quyết định đạo đức nghề nghiệp nhà báo tại Canada Các tác giả đã nhận thấy sự khác biệt về nhận thức về đạo đức, định hướng đạo đức và ý định của sinh viên ngành báo chí và sinh viên của các ngành khác
Armstrong và cộng sự (2003) nghiên cứu đánh giá các tài liệu về giáo dục đạo đức
trong báo chí Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tiềm năng của những lời khuyên và các chuẩn
mực đạo đức sẽ gia tăng đạo đức đối với sinh viên báo chí và các nhà báo Trong nghiên cứu của mình về Đạo đức và các quyết định của sinh viên báo chí của Ge, L Thomas (2008) đã cho thấy sinh viên ngành báo chí thường xuyên sử dụng các yếu tố như: công
bằng về đạo đức, tính vị lợi trong cuộc sống và học tập của mình.
Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội phản ánh hoang đường và hư ảo hiện thực
khách quan Qua sự phản ánh của tôn giáo mọi sức mạnh tự phát của tự nhiên và xã hội đều trở thành thần bí Tôn giáo là sản phẩm của con người, gắn với những điều kiện lịch
sử tự nhiên và lịch sử xã hội xác định Do đó xét về mặt bản chất, tôn giáo là một hiện tượng xã hội phản ánh sự bất lực, bế tắc của con người trước tự nhiên và xã hội Và nhân tố tôn giáo có khả năng tác động tích cực đến đạo đức nghề nghiệp nhà báo
Light và cộng sự (1989) cho rằng tôn giáo ảnh hưởng đến niềm tin và hành vi cá nhân Lý thuyết chức năng giải thích tôn giáo được xem như một nhân tố tiên đoán đáng
kể về giá trị của một con người (Huffman, 1988) Lý thuyết chức năng giải thích chiều hướng tác động của nhân tố tôn giáo đến đạo đức nghề nghiệp báo chí.Trong nghiên cứu của Kit-Chun Lam và Bill WS Hung (2005) về khảo sát mối quan hệ giữa đạo đức
và thu nhập của các tôn giáo khác nhau đã cho thấy mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa đạo đức và thu nhập Đồng thời trong nghiên cứu này cũng đã phân tích tác động của các yếu tố khác nhau lên đánh giá đạo đức và thái độ đạo đức của người lao động Kết quả cho thấy tôn giáo đóng một vai trò quan trọng trong việc ảnh hưởng đến thái độ đạo đức
Weeks và cộng sự (1999) đã nghiên cứu giới tính và các giai đoạn trong sự nghiệp của một cá nhân có ảnh hưởng như thế nào đến nhận thức đạo đức Bài nghiên cứu đã
Trang 6đưa ra kết luận rằng những lao động trong giai đoạn phát triển sự nghiệp biểu hiện cách nhìn về đạo đức cao hơn so với những người trong giai đoạn bắt đầu sự nghiệp Như
vậy thâm niên cũng ảnh hưởng tích cực đến đạo đức nhà báo.
3 Phương pháp nghiên cứu
3.1 Xây dựng mô hình và các giả thiết nghiên cứu
Các nhân tố tác động đến đạo đức báo chí trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 được xác định là: tính ích kỷ, đạo lý, tính vị lợi, thâm niên, tôn giáo và hệ thống pháp luật
Bảng 2 Mô tả các biến và xây dựng giả thuyết nghiên cứu
Tính ích kỷ Là lối sống luôn chỉ đặt lợi ích
của bản thân lên trên hết, không quan tâm gì đến mọi người xung quanh và không bao giờ chịu thiệt
H1: Người làm báo có tính
ích kỷ sẽ không có đạo đức nhà báo và ảnh hưởng tiêu cực đến việc truyền đạt thông tin
Lương tâm Là những hành động liên quan
đến nghĩa vụ đạo đức, trách nhiệm, sự chịu trách nhiệm của một hành động
H2: Người làm báo có đạo lý
sẽ là nhà báo có đạo đức tốt
Tính vị lợi Là hành động đem đến lợi ích tốt
nhất cho nhiều người nhất
H3: NHà báo có tính vị lợi sẽ
ảnh hưởng tích cực đến đạo đức nghề nghiệp nhà báo Tôn giáo Tôn trọng điều thiêng liêng, tôn
kính thần linh
H4: Tôn giáo ảnh hưởng tích
cực đến đạo đức nghề nghiệp nhà báo
Thâm niên Thời gian làm việc trong một
ngành nghề, một lĩnh vực công tác nào đó
H5: Người có thâm niên càng
cao thì đạo đức nghề nghiệp càng nhiều
Trang 7Hình 1 Mô hình nghiên cứu
3.2 Xây dựng thang đo và mô tả các biến
Trong nghiên cứu của bài viết, tác giả điều chỉnh một số thang đo đã có sẵn ở một nghiên cứu trước cho phù hợp với tình hình hiện tại của Việt Nam, thông qua kết quả nghiên cứu định tính, đồng thời tác giả xây dựng một thang đo mới dựa trên kết quả của phương pháp nghiên cứu tình huống Thang đo cấp quảng Likert với năm mức độ (1 đến 5) là phù hợp để đo lường nghiên cứu
Xây dựng thang đo và mô tả biến độc lập
Tính ích kỷ: thang đo của biến này kế thừa từ nghiên cứu của Cohen và cộng sự
(1996); Granitz (2007);) Kết quả có 5 biến quan sát cho biến này
Lương tâm: thang đo của biến này kế thừa từ nghiên cứu của Cohen và cộng sự
(1996) Tác giả đã điều chỉnh và bổ sung một số thang đo cho phù hợp Kết quả có 5 biến quan sát
Tính vị lợi: thang đo của biến này kế thừa từ nghiên cứu của Armstrong và cộng
sự (2003); Ge, L Thomas (2008) Kết quả có 4 biến quan sát
Tôn giáo: thang đo của biến này kế thừa từ nghiên cứu của Light và cộng sự
(1989); Nghiên cứu của Huffman (1988) và nghiên cứu của Kit- Chun Lam và Bill WS Hung (2005) Tác giả đã điều chỉnh và bổ sung một số thang đo cho phù hợp Kết quả
có 4 biến quan sát
Thâm niên: thang đo của biến này kế thừa từ nghiên cứu của Weeks và cộng sự
(1999); Nghiên cứu của Greiger, M.A và O’Connell (1999) Tác giả đã điều chỉnh và bổ
H3
H4
Thâm niên
H5 Đạo đức nghề
nghiệp báo chí
Tính vị lợi
Tôn giáo Tính ích kỷ
Lương tâm
H1
H2