tỔng Quan nghiên CỨu về giáo dụC hÒa nhập và đỊnh hƯớng phát triỂn giáo dụC hÒa nhập Cho viỆt nam trong giai đoẠn hiỆn nay TS Nguyễn Hồng Kiên1 Tóm tắt Giáo dục hòa nhập (GDHN) là một nhiệm vụ giáo dụ[.]
Trang 1tỔng Quan nghiên CỨu về giáo dụC hÒa nhập
và đỊnh hƯớng phát triỂn giáo dụC hÒa nhập
Cho viỆt nam trong giai đoẠn hiỆn nay
TS Nguyễn Hồng Kiên 1
Tóm tắt: Giáo dục hòa nhập (GDHN) là một nhiệm vụ giáo dục đang ngày càng
được phổ biến trên thế giới Từ việc hạn chế đối tượng được GDHN ban đầu, đến nay những đối tượng học sinh cần được GDHN đã dần được áp dụng trong quan điểm chỉ đạo, chủ trương chính sách cũng như mục tiêu cụ thể của giáo dục ở nhiều quốc gia Việt Nam cũng là một trong những quốc gia sớm áp dụng phương thức giáo dục này trong các nhà trường, tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khác nhau nên còn rất hạn chế về đối tượng áp dụng và hiệu quả giáo dục chưa cao Trong thời gian tới, để đảm bảo quyền được học hòa nhập của nhiều nhóm trẻ có nhu cầu, Việt Nam cần mở rộng đối tượng được GDHN và từng bước nâng cao hiệu quả của phương thức giáo dục này Bài viết nêu khái niệm GDHN, tổng lược các nội dung nghiên cứu về GDHN và định hướng phát triển GDHN ở Việt Nam dựa vào hệ thống các văn bản chính sách pháp luật.
Từ khóa: Giáo dục hòa nhập, nhiệm vụ giáo dục, Nhóm trẻ có nhu cầu, Hiệu quả
giáo dục, Phương thức giáo dục.
1 Đặt vấn đề
Giáo dục hòa nhập đang trở thành một nhiệm vụ giáo dục của thế giới Từ việc hạn chế đối tượng được GDHN ban đầu, trải qua những giai đoạn phát triển, đến nay những đối tượng có nhu cầu GDHN đã dần được áp dụng trong quan điểm chỉ đạo, chủ trương chính sách giáo dục cụ thể của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam Qua lịch sử nghiên cứu, các nhà lý luận GDHN trên thế giới đã có nhiều quan điểm tiếp cận khác nhau nhằm đáp ứng các mục tiêu giáo dục trong các giai đoạn hình thành và phát triển GDHN Cho đến thời điểm hiện tại, GDHN được tiếp cận như một phương thức giáo dục dành cho mọi cá nhân có nhu cầu ở mọi giai đoạn cuộc đời Từ lý luận và thực tiễn GDHN của thế giới, đồng thời dựa vào những chủ trương của Đảng và Nhà nước ta thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, Việt Nam cần sớm có những định hướng mang tính nguyên tắc để GDHN nhằm ngày càng đạt hiệu quả cao
1 Trường ĐH Giáo dục, ĐHQGHN.
Trang 22 Nội dung
2.1 Khái niệm về giáo dục hoà nhập (Inclusive Education)
Theo Tony Booth và Mel Ainscow, hòa nhập trong giáo dục bao gồm: (1) Tôn trọng tất cả các em học sinh (HS) và thầy cô, cán bộ trong trường; (2) Tăng cường sự tham gia hoạt động của HS đồng thời giảm dần những nguy cơ bị tách rời khỏi các quy chế, chính sách, chương trình và các nhóm cộng đồng trong nhà trường ở địa phương; (3) Cơ cấu lại các quy chế, chính sách và việc triển khai các quy chế, chính sách đó trong nhà trường sao cho có thể đáp ứng được tính đa dạng của HS ở địa phương; (4) Xóa bỏ dần những cản trở đối với việc học tập và hoạt động của tất cả
HS không phải chỉ với những em có khuyết tật mà cả với những em được xác định là
“có nhu cầu đặc biệt”; (5) Học hỏi từ những nỗ lực muốn vượt qua các trở ngại hạn chế sự tiếp cận và tham gia của một số HS nhằm tạo ra những thay đổi vì lợi ích của tất cả HS nói chung; (6) Xem sự khác biệt của HS là nguồn hỗ trợ cho việc học tập chứ không phải là vấn đề khó khăn cần khắc phục; (7) Nêu rõ quyền lợi được học tập của HS tại địa phương; (8) Cải thiện trường học cho thầy cô, cán bộ nhà trường cũng như cho các em HS; (9) Nhấn mạnh vai trò của nhà trường trong việc xây dựng cộng đồng và phát triển lòng trân trọng đối với HS cũng như nâng cao thành quả của các em; (10) Củng cố mối quan hệ qua lại bền vững giữa nhà trường và cộng đồng; (11) Nhìn nhận hòa nhập trong giáo dục là một mặt trong quá trình hòa nhập trong xã hội [15, tr.3,4]
Tổ chức UNESCO quan niệm: GDHN là một quá trình thay đổi toàn diện hệ thống giáo dục nhờ xác định và đáp ứng nhu cầu đa dạng của tất cả học sinh, không phân biệt về hoàn cảnh xã hội, kinh tế, văn hóa, ngôn ngữ, thể chất, hoặc các yếu tố thể chất khác [1, tr.4]
Tác giả Nguyễn Xuân Hải quan niệm: “GDHN là giáo dục mọi trẻ em trong lớp học bình thường của trường phổ thông GDHN là hỗ trợ mọi trẻ em, trong đó
có trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, có cơ hội bình đẳng tiếp nhận dịch vụ giáo dục với những hỗ trợ cần thiết trong lớp học, phù hợp tại trường phổ thông nơi trẻ sinh sống, nhằm chuẩn bị trở thành những thành viên đầy đủ của xã hội” [7, tr.20] Trên cơ sở nghiên cứu những định nghĩa của những nghiên cứu đi trước đã được công nhận giá trị và những định nghĩa hiện đang được phổ biến rộng rãi, trong nghiên cứu này tác giả quan niệm:
GDHN là phương thức giáo dục đáp ứng nhu cầu giáo dục cá nhân cho mọi trẻ em có nhu cầu hòa nhập trong nhà cơ sở giáo dục Trong quá trình GDHN, trẻ em được quan tâm tới những đặc trưng cơ bản như tính tôn giáo, tính dân tộc, tình trạng thể chất và tâm lý, điều kiện kinh tế, thành phần xã hội, hoàn cảnh sống và điều kiện học tập:
Trang 3- Trẻ em có nhu cầu hòa nhập được đi học ở trường nơi trẻ đang sinh sống.
- Mỗi trẻ có một nhu cầu hòa nhập cần được quan tâm, hỗ trợ; mỗi trẻ có một năng lực khác nhau cần được phát huy.
- Mục tiêu, nôi dung, phương pháp, đánh giá kết quả GDHN cần được điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với khả năng và nhu cầu của trẻ trên cơ sở hướng tới đáp ứng mục tiêu chung và khả năng hòa nhập xã hội.
- Mọi giáo viên, nhân viên của nhà trường làm việc cùng nhau để tạo ra một môi trường có hiệu quả cho việc học tập của tất cả học sinh.
- Cơ sở GDHN sử dụng những nguồn lực bên trong đồng thời kết nối với các nguồn lực bên ngoài xã hội và cộng đồng để tạo ra sự hỗ trợ tốt nhất cho trẻ.
2.2 Tổng quan nghiên cứu về giáo dục hòa nhập
GDHN được bắt đầu quan tâm từ những năm 1970 ở Mỹ và nhanh chóng được
nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm trong đó có Việt Nam Cho đến hiện tại, việc nghiên cứu về GDHN có những nội dung chính sau đây:
a) Khái niệm “giáo dục hòa nhập” ngày càng được mở rộng đối tượng giáo dục và trở thành phương thức, con đường chủ yếu nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục cho mọi người (Education For All-EFA)
Năm 1870, ở các trường THPT của Mỹ xuất hiện ý tưởng đưa trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt giáo dục cùng với trẻ bình thường, khái niệm này dần được sử dụng nhiều hơn ở các tuyên ngôn của Liên hợp quốc “chỉ một khái niệm linh hoạt để biểu đạt quan điểm quây quần lại chúng ta sẽ tốt hơn lên” [7, tr.18] Hai tác giả Tony Booth và Mel Ainscow trong tài liệu “Hướng dẫn thực hiện GDHN” và tại các hội nghị, hội thảo lớn thường đề cập GDHN gắn với trẻ em có nhu cầu giáo dục đặc biệt [15, tr.21] Hai tác giả nhấn mạnh cần phải thống nhất rằng hướng dẫn thực hiện GDHN quan tâm tới tất cả HS gặp phải những trở ngại đối với việc học tập và sự tham gia vì bất cứ lý do gì [15, tr.22] Nhìn nhận GDHN theo tiến trình lịch sử phát triển của giáo dục và không chỉ dành riêng cho đối tượng trẻ khuyết tật mà dành cho mọi trẻ em bao gồm cả trẻ có năng khiếu, trẻ em đường phố, trẻ em lao động sớm, trẻ em thuộc các dân tộc hẻo lánh hoặc du cư, các nhóm thiểu số về mặt ngôn ngữ, nhóm cư dân thiệt thòi hoặc bị đẩy ra ngoài lề xã hội là quan niệm của chuyên gia Irine Lopez, Trường Đại học Gotenborgs - Thụy Điển [7, tr.18] Ở Việt Nam, cho đến năm 2010, tác giả Nguyễn Xuân Hải và nhiều nhà khoa học, nhà quản lý GDHN
đã thừa nhận và sử dụng tương đối phổ biến khái niệm: “Đó là phương thức giáo dục cho những trẻ có hoàn cảnh đặc biệt cùng học với trẻ em khác, trong trường phổ thông ngay tại nơi trẻ sinh sống” [7, tr.20]
Trang 4Cùng với việc ngày càng mở rộng đối tượng được giáo dục, GDHN trở thành
phương thức, con đường chủ yếu nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục cho mọi người
Đây là quan điểm của các chuyên gia GDHN như Tony Booth, Mel Ainscow và Irine Lopez Đại diện các nước, các tổ chức theo quan điểm này gồm Việt Nam, Lào, Ấn
Độ, các nước châu Phi, Ý, Tây Ban Nha, tổ chức văn hóa - giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Liên minh các tổ chức cứu trợ trẻ em (Save the Children Alliance-SCA) và một số tổ chức phát triển quốc tế khác [9, tr.9] Quan điểm này xuất phát từ cách tiếp cận giáo dục là quyền cơ bản của con người nêu trong Tuyên bố thế giới về quyền con người năm 1948 và sau đó điều này được khẳng định một lần nữa tại Điều 28 của Công ước quốc tế về Quyền Trẻ
em 1989 [7, tr.20] Hai tác giả Tony Booth và Mel Ainscow [15] đã nhấn mạnh khi hướng dẫn thực hiện GDHN rằng: “Khi bàn đến GDHN, người ta liên hệ ngay với các em học sinh khuyết tật hay các em được xem là cần nhu cầu giáo dục đặc biệt” Tuy nhiên, theo hai tác giả, GDHN là giáo dục cho tất cả mọi trẻ em và thanh thiếu niên Điều này có thể hiểu rằng, ngoài hai đối tượng là trẻ khuyết tật hay trẻ có nhu cầu đặc biệt thì mọi trẻ em khác có nhu cầu GDHN đều cần được đáp ứng
Để GDHN cho những trẻ em có nhu cầu thì mọi trẻ em đều phải được tham gia vào quá trình GDHN Tác giả Irine Lopez, Trường Đại học Gotenborgs - Thụy Điển [7], người có hơn 20 năm cống hiến cho GDHN ở Việt Nam nhìn nhận GDHN
là dành cho mọi trẻ em Hay nói khác đi, mọi trẻ em đều có quyền học hòa nhập cùng nhau trong nhà trường Năm 1948, cùng với quan điểm tiếp cận coi giáo dục
là quyền của con người được nêu trong Tuyên bố thế giới về quyền con người thì
một số tổ chức quốc tế và một số quốc gia đã bắt đầu coi GDHN là phương thức nhằm
thực hiện giáo dục cho mọi người Đó là các tổ chức văn hóa giáo dục của Liên hợp quốc
(UNESCO), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Liên minh các tổ chức cứu trợ trẻ em,… các nước đi theo quan điểm này gồm các đại diện như Philippines (1956), nước Anh (1945), Việt Nam (1980) cùng các nước khác như Lào, Ấn Độ, Tây Ban Nha, châu Phi [10]; [15]; [16] Năm 1990, Hội nghị Giáo dục thế giới ở Jomtien, Thái Lan được tổ chức gồm 155 quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã đưa ra tuyên bố chung
về giáo dục cho mọi người: Mọi người, trẻ em, thanh niên và người lớn đều phải được hưởng các cơ hội giáo dục để đáp ứng các nhu cầu học tập cơ bản của họ Cũng năm này, tuyên bố Salamanca (UNESCO) nêu rõ: “Các trường hòa nhập phục vụ đối tượng học sinh trong cộng đồng đã rất thành công trong việc huy động cộng đồng tìm kiếm các giải pháp mới mẻ, phong phú để sử dụng nguồn lực ít ỏi” [10, tr.7] Điều đó khẳng định, GDHN là một nhu cầu cấp bách của HS trong cộng đồng Việc dựa vào các nguồn lực ít ỏi của cộng đồng để thực hiện công cuộc GDHN là phương pháp đầu tiên khi chưa huy động được các nguồn lực khác Năm 1994, Hội nghị thế giới về quyền giáo
dục đặc biệt của UNESCO đưa ra quan điểm GDHN là giáo dục cho tất cả trẻ em không
Trang 5kể trừ đó là ai, giàu hay nghèo, thuộc nền văn hóa nào, đảm bảo mọi trẻ em đều được đáp ứng nhu cầu của mình trong trường học Trong đó nhấn mạnh rằng, GDHN là con đường chủ yếu để thực hiện quyền giáo dục của trẻ em Năm 1994, Hội nghị thế giới về quyền giáo dục đặc biệt của UNESCO đã đưa ra quan điểm về GDHN và xác định GDHN là con đường chủ yếu thực hiện quyền giáo dục, nhất là quyền giáo dục đặc biệt của trẻ em [7, tr.22] Giáo dục cho tất cả mọi trẻ em không kể trẻ đó là ai, có khuyết tật hay không, giàu hay nghèo, thuộc nền văn hóa nào, đảm bảo mọi trẻ em đều được đáp ứng nhu cầu của mình trong trường học [10, tr.10] Năm 2000, diễn đàn giáo dục thế giới tổ chức tại Dakar gồm 150 nước, trong đó
có Việt Nam [6] đã thông qua khuôn khổ hành động Dakar với 6 mục tiêu trong tuyên
bố chung về giáo dục cho mọi người Trong đó, mục tiêu 2 nêu rõ: “Đảm bảo đến năm
2015 tất cả trẻ em, nhất là trẻ em gái, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và con em dân tộc thiểu số được tiếp cận và hoàn thành giáo dục TH miễn phí với chất lượng tốt” Như vậy, đến tháng 4 năm 2000, GDHN được coi là phương thức đáp ứng nhu cầu giáo dục đặc biệt nhằm thực hiện nhiệm vụ giáo dục cho mọi người đã nêu ra từ năm 1994 Hiện nay, các nhà nghiên cứu, chuyên gia về giáo dục trẻ có nhu cầu đặc biệt coi GDHN là con đường chủ yếu để giải quyết vấn đề trẻ có nhu cầu đặc biệt và tiến tới giáo dục cho mọi người ở Việt Nam Có thể tựu trung quan điểm này như sau: (1) GDHN dựa trên niềm tin rằng quyền được hưởng giáo dục là quyền cơ bản của con người và là cơ sở nền tảng của một xã hội trong tương lai gần; (2) Để thực hiện được quyền này, những hành động giáo dục cho mọi người đã diễn ra nhằm tạo ra một nền giáo dục cơ bản, có chất lượng cho mọi người; (3) GDHN mang tính định hướng việc thực hiện giáo dục cho mọi người bằng cách tìm ra những con đường để nhà trường có khả năng đáp ứng nhu cầu của mọi trẻ em trong cộng đồng như là một bộ phận trong
hệ thống giáo dục hòa nhập; (4) GDHN quan tâm đến tất cả mọi người học, tập trung vào những cá nhân bị loại trừ khỏi những cơ hội giáo dục truyền thống như trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ khuyết tật, trẻ em dân tộc, trẻ em các vùng sâu vùng xa [7, tr.22]
b) GDHN là một trong các phương thức giáo dục trẻ có nhu cầu đặc biệt
Đây là quan điểm tương đối phổ biến của hầu hết các quốc gia trên thế giới, cả trong lý luận và thực tiễn thực hiện GDHN, trước hết là tập trung chủ yếu vào giáo dục trẻ khuyết tật, sau đó được mở rộng dần ra cho các đối tượng trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt khác Trong lịch sử cũng như giai đoạn hiện nay, giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt trên thế giới và ở nước ta đang tồn tại ba phương thức giáo dục, đó là phương thức giáo dục chuyên biệt, giáo dục hội nhập và GDHN [7, tr.17] [10]
Giáo dục chuyên biệt là hình thức giáo dục trẻ tại cơ sở giáo dục riêng, xuất
hiện sớm nhất trong lịch sử giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nói chung Hình thức dạy học này được hình thành từ những năm đầu của thế kỷ XVI ở các nước như Pháp (1784), Đức (1808), Italia (1818), Mỹ (1881) và một số nước châu Âu khác
Trang 6[7, tr 15] Năm 1886, Việt Nam có trường chuyên biệt đầu tiên dành cho trẻ khiếm thính thành lập tại Lái Thiêu, Bình Dương Những lớp học, trường học riêng biệt như vậy được dạy theo chương trình riêng, những phương pháp riêng và gần như tách biệt với hệ thống giáo dục quốc dân Hiện nay, nước ta có khoảng 105 cơ sở giáo dục chuyên biệt do Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý Mục tiêu của giáo dục chuyên biệt gồm: 1) Mục tiêu nhân đạo, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là đối tượng được trợ giúp của các tấm lòng hảo tâm, từ thiện, là đối tượng cần nhận được tình yêu thương của cộng đồng và xã hội; 2) Mục tiêu chăm sóc, giáo dục, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là đối tượng của quá trình phục hồi chức năng và giáo dục, trong đó mục tiêu phục hồi chức năng là mục tiêu cuối cùng; 3) Mục tiêu giám sát, quản lý, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt buộc phải tách biệt hoàn toàn khỏi nền giáo dục phổ thông, sự hiện diện của trẻ có hoàn cảnh đặc biệt sẽ có tác hại đối với việc học tập của những học sinh khác, gây ra những ảnh hưởng xấu về đạo đức, đôi khi đây lại là mục tiêu
chính trong hoạt động của các cơ sở giáo dục chuyên biệt Giáo dục hội nhập là giáo
dục chuyên biệt trẻ có hoàn cảnh khó khăn đặt trong trường phổ thông Hình thức giáo dục này xuất hiện đầu tiên ở Mỹ vào những năm đầu tiên của thế kỷ XIX và được phát triển ở những năm 1950 ở nhiều nước trên thế giới, nước Anh tiến hành năm 1945, Philippines tiến hành năm 1956, Việt Nam tiến hành năm 1980 Những người theo quan điểm này cho rằng, trẻ có hoàn cảnh đặc biệt không có khả năng phát triển về thể chất và trí tuệ một cách đầy đủ để có thể sống một cách độc lập được Do đó, trẻ cần được tiến hành phục hồi chức năng để có thể tiếp cận sự phát triển như trẻ bình thường trong các trường, trung tâm chuyên biệt hoặc được học tại các lớp chuyên biệt trong trường phổ thông Sau khi “xét thấy” đã có sự phát triển gần với trẻ bình thường, trẻ được đưa vào học trong trường phổ thông ở một
số tiết học hoặc tham gia vào một số các hoạt động cùng trẻ bình thường Theo Ture Johnson [18, tr.23], có bốn mức độ hội nhập như sau: 1) Hội nhập về thể chất; 2) Hội nhập về chức năng; 3) Hội nhập xã hội; 4) Hội nhập hoàn toàn Bốn mức độ nói trên thể hiện ở các mức tăng cấp từ chỗ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cùng chơi với các trẻ khác đến cùng tham gia một số hoạt động thể thao hoặc nghệ thuật đến cùng học những giờ học chung với chương trình riêng và cuối cùng là học chung một chương trình GDHN là giáo dục mọi trẻ em trong lớp học bình thường của trường phổ thông,
ở đó mọi trẻ em được đón nhận vào học, không có sự phân biệt Điều này đòi hỏi trẻ
em phải biết sống và học hỏi lẫn nhau và khẳng định sự khác biệt giữa các cá nhân là bình thường, công nhận tính đa dạng, phong phú của mọi trẻ Hình thức dạy học hòa nhập xuất hiện lần đầu tiên ở Mỹ vào những năm 1970 sau đó trở thành quan điểm tuyên ngôn của Liên hợp quốc Quan điểm này đã được nhiều chuyên gia ủng hộ như Tony Booth, Mel Ainscow và Irine Lopez [7, tr.18] Những đặc trưng cơ bản của GDHN bao gồm: 1) Giáo dục cho mọi đối tượng trẻ em, không phân biệt giới tính, dân tộc,
Trang 7tôn giáo, điều kiện kinh tế, thành phần xã hội; 2) Trẻ đi học ở cơ sở giáo dục tại nơi trẻ đang sinh sống; 3) Không đánh đồng mọi trẻ, mỗi trẻ là khác nhau; 4) Điều chỉnh phù hợp với khả năng và nhu cầu của trẻ về mục tiêu, nội dung, phương pháp, đánh giá kết quả giáo dục
Cả ba phương thức giáo dục trên đều hiện đang tồn tại, mỗi phương thức đều thể hiện tính ưu việt và hạn chế riêng GDHN được coi là một trong ba phương thức giáo dục trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và là phương thức tối ưu nhất
c) GDHN là một bộ phận trong giáo dục phổ thông nhằm đáp ứng một số nhu cầu đặc biệt của trẻ
Đây là một quan điểm nhìn nhận tương đối phổ biến về GDHN ở Mỹ, một số nước châu Âu có nền kinh tế phát triển như Thuỵ Điển, Hà Lan, Đan Mạch, ở châu
Á như Hồng Kông, Thái Lan, Philippines và Nam Phi [7, tr.23] [10]
Theo đó, khi một trẻ có nhu cầu đặc biệt học trong một lớp của trường hoà nhập thì trẻ đó bên cạnh yêu cầu cần phải tham gia mọi hoạt động học tập như những trẻ bình thường khác lại cần được đáp ứng nhu cầu riêng của bản thân Điều này đòi hỏi trong lớp hoặc trong trường hòa nhập có thêm giáo viên phụ hoặc nhân viên hỗ trợ có trình độ chuyên môn sâu về nhu cầu đặc biệt của học sinh Chẳng hạn, một học sinh có tổn thương tâm lý sẽ cần một nhân viên tư vấn học đường hỗ trợ cùng với giáo viên dạy hòa nhập ở lớp học, một học sinh từng bỏ học nên hổng kiến thức sẽ cần một giáo viên phụ đạo lại kiến thức cũ để học sinh đó theo kịp những học sinh khác trong lớp Việc đánh giá kết quả học tập của trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt có thể áp dụng riêng đối với từng lĩnh vực phát triển hoặc vẫn theo tiêu chí đánh giá chung như mọi trẻ bình thường khác [12, tr.3]
Xu hướng quan niệm về GDHN này ngày càng được mở rộng ra đối với các nước có nền kinh tế phát triển Một lớp học có thể có từ 2 đến 3 giáo viên cùng phối hợp giảng dạy với số lượng học sinh không nhiều khoảng từ 25 đến tối đa là 30 Đồng thời, có một phương pháp dạy học đang được sử dụng khá phổ biến, đó là phương pháp dạy học phối hợp (co-teaching) [10] Đặc biệt, ở những nước mà giáo dục đã phát triển trở thành một dịch vụ, trong mỗi nhà trường thường có một đội ngũ nhân viên hỗ trợ tối đa cho sự phát triển của học sinh trên nhiều lĩnh vực như: nhân viên tư vấn học đường, nhân viên công tác xã hội, nhân viên tham vấn tâm lý
d) GDHN chỉ đạt được hiệu quả khi xác định các tiêu chí của nhà trường hòa nhập, nâng cao nhận thức của giáo viên kết hợp với sự hỗ trợ của các nguồn lực khác bên ngoài nhà trường
Các chuyên gia về GDHN như Tony Booth và Mel Ainscow; Chris Forlin, Chambers, Jim Loreman, Joanne Deppeler, Umesh Sharma và cơ quan phát triển giáo dục đặc biệt