Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển giáo dục khái niệm, mô hình và thực tiễn việt nam

SỰ tham gia CỦa CỘng đỒng trong phát triỂn giáo dụC khái niỆm, mÔ hÌnh và thỰC tiỄn viỆt nam Lê Ngọc Hùng, Bùi Thị Phương Nguyễn Thanh Lý, Nghiêm Thị Đương Lê Thị Na1 Tóm tắt Sự tham gia của cộng đồng[.]

SỰ tham gia CỦa CỘng đỒng trong phát triỂn giáo dụC: khái niỆm, mÔ hÌnh và thỰC tiỄn viỆt nam

Lê Ngọc Hùng, Bùi Thị Phương Nguyễn Thanh Lý, Nghiêm Thị Đương

Lê Thị Na 1

Tóm tắt: Sự tham gia của cộng đồng đã được nghiên cứu và áp dụng trong các

chương trình, dự án phát triển thuộc các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế hộ gia đình và giảm nghèo Tuy nhiên, trong giáo dục, sự tham gia của cộng đồng thường gắn với xã hội hóa giáo dục để huy động xã hội, gia đình và người học đóng góp các nguồn lực, chia sẻ chi phí Lý luận và thực tiễn giáo dục cho thấy hình thức, mức độ tham gia của cộng đồng trong giáo dục phụ thuộc rất nhiều vào thành phần, cấu trúc của cộng đồng và sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục gồm cơ quan nhà nước, nhà trường, thị trường, gia đình, và các tổ chức

ở cộng đồng, nhất là từ cấp cơ sở như xã

Từ khóa: Cộng đồng, Tham gia, Giáo dục, Xã hội hóa, Giáo dục cộng đồng, Giáo

dục nhà trường, xã.

1 Đặt vấn đề

Giáo dục là quá trình xã hội có chức năng xã hội hóa cá nhân để biến cá nhân như một cá thể sinh học thành cá nhân xã hội, thành con người có năng lực hiểu biết, hành động, cùng chung sống và phát triển nhân cách sáng tạo Giáo dục không phải của riêng nhà trường mà được xã hội phân công cho nhà nước, nhà trường, gia đình, cộng đồng và các tổ chức cùng hiệp tác thực hiện Trong bối cảnh xã hội đang đổi mới hiện nay, tam giác giáo dục gồm nhà trường, gia đình và xã hội biến thành

đa giác với yếu tố mới như thị trường, cộng đồng và các tổ chức xã hội dân sự Bài viết này tập trung xem xét mối tương quan giữa cộng đồng xã hội và nhà trường nhằm giải đáp vấn đề nghiên cứu cơ bản: cộng đồng tham gia phát triển giáo dục như thế nào? Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu là phân tích khái niệm, tài liệu và các số liệu thống kê, khảo sát đã được công bố để làm rõ một số vấn đề lý luận về cộng đồng, sự tham gia, các mô hình giáo dục và thực tiễn giáo dục ở cộng đồng cấp xã

1 Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN.

2 Khái niệm về cộng đồng và tham gia

2) Khái niệm cộng đồng

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều định nghĩa cộng đồng (Community) có thể tóm tắt như sau: Thứ nhất, cộng đồng là hệ thống xã hội đặc trưng bởi bản sắc tập thể xác định trong không gian – thời gian với cấu trúc xã hội nhất định gồm các thành viên có vị thế, vai trò và trách nhiệm với nhau1 (Zenter (1964) Thứ hai, cộng đồng là hệ thống xã hội trong đó các thành viên cùng chung văn hóa, ngôn ngữ, truyền thống, pháp luật, địa lý và nhiều đặc điểm khác kinh tế, xã hội Cộng đồng có thể rất khác nhau: có cộng đồng hỗn tạp, có cộng đồng đồng nhất và có cộng đồng mâu thuẫn Cộng đồng có thể khác nhau bởi cách xuất hiện người lãnh đạo: có lãnh đạo cộng đồng được lựa chọn một cách dân chủ bởi các thành viên của cộng đồng,

có lãnh đạo được bổ nhiệm một cách áp đặt từ trên xuống, từ ngoài vào cộng đồng2

(Shaeffer (1992) Điều này có nghĩa là có nhiều loại cộng đồng khác nhau về kiểu lãnh đạo, kiểu thủ lĩnh của cộng đồng

Thứ ba, cộng đồng là một hệ thống xã hội đặc trưng bởi ba chiều cạnh địa lý, sinh hoạt tập thể và nghề nghiệp Tương ứng có ba loại cộng đồng là: (i) Cộng đồng địa lý hành chính đặc trưng bởi lãnh thổ, nơi cư trú và thường được quản lý bởi cơ quan chính quyền tương ứng, ví dụ như cộng đồng thôn xóm, cộng đồng làng xã, phường, cộng đồng quận huyện, cộng đồng tỉnh, thành; (ii) Cộng đồng dân cư với các đặc điểm nhân khẩu học xã hội như tuổi, giới tính, tôn giáo, nghề nghiệp, trình

độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật; (iii) Cộng đồng có cùng chung mối quan tâm nhất định ví dụ các cộng đồng nghề nghiệp3 (Bray, 1996) Trong loại cộng đồng thứ ba có cộng đồng giáo dục đặc trưng bởi mối quan tâm đặc biệt dành cho việc giáo dục và đào tạo của những người làm nghề nghiệp giáo dục và những gia đình và cá nhân có nhu cầu học tập Thứ tư, cộng đồng là tập hợp người sinh sống trên một vùng lãnh thổ xác định trong không gian - thời gian, gắn kết với nhau bởi các mối quan hệ chức năng và có ý thức về bản sắc độc đáo, riêng biệt của họ với tính cách là một nhóm, một tập thể4 (Schutte, 2000) Từ bốn cách định nghĩa cộng đồng vừa nêu có thể đưa

ra định nghĩa tổng tích hợp: cộng đồng là hệ thống các thành phần xã hội, cấu trúc xã

1 Zenter, Henry (1964) “The State and the Community.” In Sociology and Social Research 48: 420 pp

414-427 Mitsue Uemura.Community Participation in Education: What do we know? The World Bank 1999.

2 Shaeffer, Sheldon (Ed.) (1992) Collaborating for Educational Change: the Role of Teachers, Parents and the Community in School Improvement Paris: UNESCO, International Institute for Educational Planning.

3 Bray, Mark (1996) Decentralization of Education: Community Financing Washington, DC: World Bank.

4 Schutte, De W 2000 People First Determining priorities for community development Parow East: Ebony Books De Wet Schutte The basic needs theory for community development https://www researchgate.net/publication/308172129

hội và quá trình xã hội hình thành, vận động và phát triển một cách tự chủ, tự quản trong khung không gian – thời gian với các môi trường tự nhiên, xã hội xác định

b) Một số khái niệm liên quan

Cộng đồng giáo dục (education community): là cộng đồng của những người làm

giáo dục nhà trường và những người làm giáo dục ngoài nhà trường cùng chia sẻ mục đích là thúc đẩy học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập

Giáo dục cộng đồng (community education): là một thành tố của giáo dục của xã

hội (societal education) nhằm huy động sự tham gia của cộng đồng vào việc thúc đẩy giáo dục công cộng, học tập suốt đời và xã hội học tập ở cộng đồng Cộng đồng giáo dục là một trong các chủ thể của giáo dục cộng đồng Có thể nêu định nghĩa cô động: Giáo dục cộng đồng là giáo dục của cộng đồng, do cộng đồng, vì cộng đồng

Xã hội hóa giáo dục: là một khái niệm xuất hiện trong Đổi mới kinh tế những

năm cuối 1980 đầu 1990 ở Việt Nam Khác hẳn với khái niệm “xã hội hóa cá nhân”, khái niệm “xã hội hóa giáo dục” lúc đầu được hiểu là một phương châm, một cách làm trong đó Nhà nước huy động xã hội, gia đình, tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện các chính sách xã hội bao gồm chính sách giáo dục trong điều kiện khó khăn, khan hiếm về tài chính, ngân sách nhà nước1 Sau đó, Luật Giáo dục (1998, 2005) quy định “xã hội hóa sự nghiệp giáo dục” là quá trình phát triển giáo dục, xây dựng xã hội học tập với vai trò chủ đạo của Nhà nước, vai trò tham gia, phối hợp của mọi tổ chức, gia đình, cá nhân với nhà trường để thực hiện mục tiêu giáo dục, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, an toàn Tuy nhiên, trên thực tế, xã hội hóa giáo dục vẫn chủ yếu được thực hiện theo tinh thần là2: (i) Huy động người dân, gia đình,

tổ chức, cá nhân đóng góp các nguồn lực bao gồm cả tài chính, vật chất và sức lao động, có nghĩa chuyển một phần chi phí dịch vụ công từ Nhà nước sang người sử dụng bao gồm cá nhân, gia đình, cộng đồng; (ii) Trao quyền tự chủ đầu tư, quản lý

và cung cấp dịch vụ công cho khu vực ngoài công lập từ đó xuất hiện các trường tư thục, trường dân lập và trường có vốn đầu tư nước ngoài Xã hội hóa có tác động tích cực qua việc huy động thêm các nguồn lực để thực hiện các mục tiêu giáo dục và tăng áp lực cạnh tranh, hợp tác giữa giáo dục công lập với giáo dục ngoài công lập trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng nhu cầu học tập của người dân Xét về mặt huy động kinh phí, trong giai đoạn 2013-2017, xã hội hóa sự nghiệp giáo dục huy động động được 4700 tỉ đồng, chiếm 2% tổng chi giáo dục Chi ngân sách nhà nước cho giáo dục đạt 235 nghìn tỉ đồng chiếm 98% tổng chi giáo dục Xét về

1 Lê Ngọc Hùng Xã hội học giáo dục NXB Đại học Quốc gia Hà Nội 2009

2 Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS)

Tăng trưởng vì mọi người: Báo cáo phát triển con người Việt Nam 2015 về tăng trưởng bao trùm NXB Khoa

học Xã hội Hà Nội 2016 Tr 101.

việc huy động các nguồn lực bao gồm cả cơ sở vật chất cho giáo dục và mức độ đáp ứng nhu cầu học tập của xã hội, xã hội hóa giáo dục có tỉ trọng đóng góp nhiều hơn

so với tỉ trọng đóng góp kinh phí giáo dục Đặc biệt, xã hội hóa giáo dục chiếm ưu thế tuyệt đối trong giáo dục nhà trẻ Năm học 2017 - 2018, cả nước có tổng số 43.907

cơ sở giáo dục các cấp bậc giáo dục từ mầm non đến đại học, trong đó có 40.952 trường công lập, chiếm 93.3% và 2.955 trường ngoài công lập, chiếm 6.7% Các cơ

sở giáo dục ngoài công lập thu hút được 85% tổng số trẻ em ở trẻ em, 13% tổng số học sinh mẫu giáo, 0.7% tổng số học sinh tiểu học, 0.9% tổng số học sinh trung học

cơ sở, 7% tổng số học sinh trung học phổ thông và 13% tổng số sinh viên đại học Tuy nhiên, xã hội hóa giáo dục làm phát sinh những vấn đề mới như làm tăng gánh nặng kinh phí đối với các gia đình, cộng đồng có thu nhập thấp và làm tăng sự phân hóa xã hội gây bất bình đẳng xã hội trong giáo dục giữa các gia đình, các cộng đồng Điều này đòi hỏi phải tăng cường đổi mới, hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước đảm bảo xã hội hóa giáo dục phát huy được các tác động tích cực, hạn chế các tiêu cực và nâng cao được hiệu quả, công bằng và bình đẳng xã hội trong giáo dục

c) Khái niệm tham gia

Trong rất nhiều cách định nghĩa về tham gia (Participation), nổi bật nhất là

ba cách định nghĩa tương ứng với ba cách tiếp cận từ người quản lý, người tham gia và chức năng tham gia Từ góc độ tiếp cận của người quản lý, tham gia là việc những người khác đóng góp, chia sẻ hoặc thực hiện những hoạt động nhất định để đạt được mục tiêu do người quản lý đặt ra Định nghĩa này xuất phát từ các chương trình, dự án phát triển cộng đồng nông thôn ở các nước chậm phát triển Các nhà quản lý phát triển phát hiện thấy sự cần thiết phải thu hút sự tham gia của người dân, đặc biệt là người nông dân bao gồm cả người nghèo vào quá trình triển khai các chương trình, dự án phát triển ở nông thôn1 (Robert Chambers, 1983) Từ góc

độ của người dân, tham gia là việc thực hiện quyền con người, quyền tự do, quyền dân chủ được biết, bàn, ra quyết định, thực hiện, giám sát, đánh giá và thụ hưởng các thành quả của các hoạt động mà họ tham gia Amartya Sen viết cả một cuốn sách

để trình bày quan điểm phát triển như là quyền tự do của người dân tham gia vào các quá trình phát triển bao gồm quá trình kinh tế, quá trình y tế và quá trình giáo dục và quá trình quản lý xã hội Cách tiếp cận này cho thấy tham gia thuộc lĩnh vực quyền lực và do vậy cần được pháp luật bảo hộ, đồng thời tham gia thuộc lĩnh vực năng lực của con người, do vậy cần phát triển năng lực tham gia ở người dân Hai cách định nghĩa này gặp nhau ở chức năng của sự tham gia Theo cách tiếp cận chức năng, tham gia có chức năng tích cực đối với cả người quản lý và người tham gia Tham gia giúp huy động thêm các nguồn lực, chia sẻ bớt các chi phí, tăng thêm hiệu

1 Chambers R 1983 Rural Development: putting the last first Essex, England: Longmans Scientific and

Technical Publishers; New York: John Wiley.

quả và các ích lợi, góp phần nâng cao quyền năng và góp phần phát triển cộng đồng bao gồm cả người quản lý, người tham gia và các bên liên quan

Hình thức và mức độ tham gia từ góc độ người tham gia: Tham gia với hình thức,

mức độ như thế nào, thấp hay cao, nhiều hay ít phụ thuộc vào chính sách của người quản lý, quyền năng của người tham gia và tình huống cụ thể Từ góc độ quyền năng của người tham gia, Arnstein (1969) đưa ra một thang gồm 8 bậc tham gia từ thấp nhất là tham gia một cách thụ động như chưa tham gia đến cao nhất là kiểm soát1 Bậc 1 thấp nhất là tham gia kiểu bị thao túng (manipulation), bị sai khiến kiểu

“bảo gì làm nấy” Bậc 2 là tham gia kiểu điều trị (therapy), tham gia theo chỉ định của người có trách nhiệm Bậc 3 là tham gia nhẹ nhàng (placation), tham gia cho vui Bậc 4 là tham gia thông tin (informing), cung cấp thông tin khi được hỏi Bậc

5 là tham gia tham vấn (consultation), tham gia bàn bạc, thảo luận, cho ý kiến Bậc

6 là tham gia đối tác (partnership), tham gia cùng nhau thực hiện công việc nhất định Bậc 7 là tham gia được ủy quyền (delegated power), người tham gia được ủy quyền hành động Bậc 8, cao nhất là tham gia kiểm soát (citizen’s control, kiểm soát của công dân), người tham gia có quyền kiểm soát Xét từ góc độ quyền năng của người tham gia, trong 8 bậc thang này, bậc 1 và bậc 2 đều là mức độ tham gia thụ động của người không có quyền lực gì, do vậy bị sai khiến hoặc bị chỉ định thực hiện những Do vậy, cả hai bậc thang thấp nhất này thuộc mức độ “chưa tham gia” (non participation), chưa có quyền lực tham gia Ba bậc thang tiếp theo là bậc 3, 4, 5 được Arsmtein gọi là “Tokenism” có nghĩa là tham gia một cách hình thức Ba bậc thang cuối, bậc thang 6, 7, 8 được Armstein gọi là sự kiểm soát của công dân (Citizen control) có nghĩa là người tham gia thực hiện quyền kiểm soát Như vậy, có thể đánh giá mức độ tham gia từ mức thấp nhất là chưa tham gia, hay tham gia mà không có quyền lực gì đến tham gia một cách hình thức đến mức cao nhất là tham gia kiểm soát, tham gia thực chất

Hình thức và mức độ tham gia từ người quản lý: Pretty (1995) phân biệt được 7

mức độ tham gia từ thấp đến cao2 tương tự như thang bậc tham gia mà Arnstein đã

đưa ra năm 1969 Đó là các mức độ: (i) Tham gia thao túng: người quản lý huy động người dân tham gia cho có mặt hoặc cử người đại diện tham gia trong các hội đồng,

các ban tư vấn mà cả người dân và người đại diện nhiều khi không biết tham gia

làm việc gì và có tác dụng gì; (ii) Tham gia thụ động: người quản lý huy động người dân tham gia làm đúng những gì được chỉ dẫn, hướng dẫn; (iii) Tham gia tham vấn: người quản lý huy động người dân tham gia đóng góp ý kiến, thảo luận, bàn bạc;

1 Arnstein, S (1969) A ladder of citizen participation, AIP Journal, July, 216–214 Nguyễn Trung Kiên – Lê Ngọc Hùng “Quản lý xã hội dựa vào sự tham gia: một số vấn đề lý luận và thực tiễn” Tạp chí

Xã hội học Số 1 (117) 2012.

2 Pretty, J (1995) Participatory learning for sustainable agriculture, World Development, 23 (8), 1247–1263.

(iv) Tham gia nguồn lực: người quản lý huy động người dân tham gia đóng góp các nguồn lực vật chất bao gồm công sức lao động, nguyên liệu, vật liệu cần cho các hoạt động của dự án, chương trình nhất định Đây là một trong các hình thức, mức

độ tham gia được các nhà quản lý áp dụng phổ biến nhất trong các chương trình,

dự án phát triển; (v) Tham gia chức năng: người quản lý huy động người dân tham gia thực hiện những chức năng, nhiệm vụ nhất định vì mục tiêu của chương trình,

dự án Đây là loại tham gia được người quản lý sử dụng như công cụ, phương tiện

để thực hiện mục tiêu nhất định; (vi) Tham gia tương tác: người quản lý huy động người dân tham gia giao tiếp, tương tác với nhau để xây dựng và thực hiện các mục tiêu, chương trình, kế hoạch xác định Sự tham gia này không còn là phương tiện, công cụ để người quản lý sử dụng để thực hiện mục tiêu của người quản lý Mà tham gia của người dân là sự thể hiện và thực hiện quyền kiểm soát của người dân đối với các mục tiêu, chương trình, kế hoạch phát triển; (vii) Tham gia tự huy động (self-mobilization): đây là hình thức, mức độ tham gia cao nhất từ phía người dân

và người quản lý không có nhiều việc phải làm Người dân được huy động để tham gia tự quản, tự chủ đưa ra các sáng kiến và chủ động, tích cực tiếp cận các cơ quan,

tổ chức trong và ngoài cộng đồng để tìm cách thực hiện các sáng kiến đó Sự tham gia này rất quan trọng và cần thiết để duy trì tính bền vững của các chương trình,

dự án phát triển cộng đồng

Thang bậc tham gia từ góc độ người tham gia và từ góc độ người quản lý có nhiều hình thức, mức độ tương đồng, đó là tham gia thông tin (biết) tham gia đóng góp ý kiến (bàn), tham gia thực hiện công việc nhất định (làm), tham gia kiểm soát (kiểm tra) Hai hình thức, mức độ tham gia còn nhiều tranh cãi là tham gia ra quyết định và tham gia đóng góp các nguồn lực Người quản lý khó có thể dễ dàng chia sẻ quyền lực hay trao quyền lực cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định, nhưng đây là một hình thức, mức độ cao nhất của tham gia mà người dân cần phải đạt tới để có thể tự chủ, tự quản Đồng thời người quản lý sẵn sàng huy động người dân tham gia đóng góp các nguồn lực để thực hiện những mục đích xác định, trong khi người dân nào và không phải lúc nào cũng có sẵn các nguồn lực để đóng góp

3 Mô hình, chức năng của cộng đồng trong giáo dục

a) Các mô hình giáo dục với sự tham gia của cộng đồng

Căn cứ mối tương quan giữa cộng đồng và nhà nước trong mối quan hệ với nhà trường có thể phân biệt ba mô hình giáo dục với sự tham gia của cộng đồng1 (Williams, 1994) Thứ nhất là mô hình giáo dục dựa vào cộng đồng truyền thống

1 Williams, James H (1994) “The Role of the Community in Education” In The Forum For Advancing Basic Education and Literacy, Volume 3, Issue 4, September 1994 Cambridge: Harvard Institute for

International Development

(traditional community-based education) Đây là loại mô hình giáo dục đặc trưng bởi

sự tham gia toàn diện, tuyệt đối của cộng đồng trong giáo dục thông qua việc cộng đồng cung cấp các nguồn lực và người học cho nhà trường và nhà trường tự chủ trong giáo dục các phẩm chất, năng lực cần thiết đối với cộng đồng ở học sinh Mô hình giáo dục này phổ biến trong các cộng đồng truyền thống với tính cố kết và tự trị rất cao kiểu “phép vua thua lệ làng” đặc trưng trong xã hội truyền thống Tính chất truyền thống của mô hình giáo dục này thể hiện ở sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và cộng đồng đến mức vai trò của nhà nước bị giới hạn ở tầm vĩ mô quốc gia là tạo khung khổ pháp lý và chính sách giáo dục áp dụng toàn quốc, mà không trực tiếp can thiệp vào giáo dục, hoạt động của nhà trường và mối quan hệ của cộng đồng với nhà trường Trong xã hội hiện đại, mô hình này được tái sinh, phục hồi nhưng được cắt bỏ “truyền thống” để trở thành mô hình “giáo dục dựa vào cộng đồng” với sự tham gia của cộng đồng hiện đại, phát triển có sự phân công hợp lý trong giáo dục giữa cộng đồng và nhà trường

Thứ hai là mô hình giáo dục bao cấp của nhà nước (government-subsided education)

Mô hình này đặc trưng bởi việc nhà nước bao cấp mọi thứ từ tài chính, ngân sách, nguồn lực giáo viên, cán bộ quản lý, cơ sở vật chất, trang thiết bị đến mục tiêu, nội dung chương trình, phương pháp giáo dục nhà trường đến mức cộng đồng có vai trò rất nhỏ bé trong giáo dục trẻ em Mô hình giáo dục này xuất hiện phổ biến và tỏ

ra có hiệu quả trong thời kỳ quản lý kinh tế theo cơ chế hành chính, tập trung, quan liêu, bao cấp Tuy nhiên, do khó khăn về các nguồn lực, nhất là ngân sách nhà nước, thậm chí là khủng hoảng kinh tế nên cơ chế bao cấp toàn phần của nhà nước đối với

giáo dục dần dần bị bãi bỏ Từ đó xuất hiện loại mô hình thứ ba là mô hình hợp tác

giáo dục (collaborative education model) đặc trưng bởi mối quan hệ hợp tác giữa nhà

nước và cộng đồng trong việc hỗ trợ nhà trường làm giáo dục Ở Việt Nam, mô hình này có tên gọi là mô hình “nhà nước và nhân dân cùng làm”, mô hình “xã hội hóa

sự nghiệp giáo dục” trong đó nhà trường đóng vai trò chủ đạo, gia đình, cộng đồng,

xã hội tham gia ủng hộ Mô hình hợp tác giáo dục cần phải tính đến và phát huy sự tham gia của khu vực tư nhân với sự phát triển của các doanh nghiệp tư nhân, tác nhân quan trọng nhất của nền kinh tế thị trường đang được coi trọng phát triển ở

Việt Nam Do vậy, có thể xuất hiện và phát triển loại mô hình thứ tư là mô hình giáo

dục dựa vào cộng đồng công – tư (Public-Private community – based education) đặc

trưng bởi sự tham gia ủng hộ của doanh nghiệp tư nhân và cộng đồng với tất cả các

bộ phận cấu thành của cộng đồng dưới sự quản lý của nhà nước

b) Tương tác giữa cộng đồng và nhà trường

- Hoạt động tham gia của cộng đồng: Sự tham gia của cộng đồng trong giáo dục

luôn bao gồm mối tương tác trực tiếp giữa cộng đồng và nhà trường Do vậy, chất