ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC o0o NGUYỄN THỊ NGỌC BÍCH SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƢ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON HÓA HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
- o0o -
NGUYỄN THỊ NGỌC BÍCH
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON HÓA HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
- o0o -
NGUYỄN THỊ NGỌC BÍCH
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON HÓA HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
Mã số:60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NguyễnThị Sửu
Hà Nội – 2015
Trang 3i
LỜI CẢM ƠN
Em xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường Đ i ọc Giáo Dục, Đ i ọc Quốc Gia à Nội đã t o mọi điều kiện thuận lợi để các học viên chúng em hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình
Cùng với các học viên lớp Cao học Lý luận và Phương pháp d y học bộ môn
óa học, em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô đã tận tình giảng d y, mở rộng và chuyển tải kiến thức chuyên môn sâu sắc và cập nhật thông tin hiện đ i về khoa học Giáo dục nói chung và óa học nói riêng
Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS.Nguyễn Thị Sửu đã
tận tình hướng dẫn giúp em hoàn thành đề tài
Em cũng xin gửi lời cảm ơn đến BG , các Thầy, Cô và các em học sinh trường
T PT Thuận Thành số 2 và trường T PT Thuận Thành số 3 đã t o điều kiện giúp đỡ
em trong quá trình tiến hành thực nghiệm sư ph m cho đề tài
Cuối cùng, em xin cảm ơn gia đình, b n bè đã luôn ủng hộ và t o mọi điều kiện thuận lợi trong thời gian học tập và nghiên cứu
Hà Nội, tháng 11 năm 2015
Nguyễn Thị Ngọc Bích
Trang 4ii
THUẬT NGỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ
BTTN
ĐC
Bài tập thực nghiệm Đối chứng
HS
KT
Học sinh Kiểm tra
PTHH
PƯ SĐTD
Phương trình hóa học Phản ứng hóa học
Sơ đồ tư duy SGK
TCHH TCVL
Sách giáo khoa Tính chất hóa học Tính chất vật lí
Trang 5iii
MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
T UẬT NGỮ VIẾT TẮT ii
MỤC LỤC iii
DAN MỤC BẢNG vi
DAN MỤC ÌN VẼ vii
MỞ ĐẦU 1
C ƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ T ỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7
1.1 Đổi mới giáo dục trung học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 7
1.1.1 Một số quan điểm định hướng đổi mới giáo dục trung học[1] 7
1.1.2 Đổi mới phương pháp d y học ở trường T PT 8
1.1.2.1 Đổi mới phương pháp d y học nhằm chú trọng phát triển năng lực của S [1] 8 1.1.2.2 Một số biện pháp đổi mới phương pháp d y học [1] 9
1.1.3 Năng lực và phát triển năng lực học sinh trong d y học 10
1.1.3.1 Khái niệm năng lực[2], [5], [11] 10
1.1.3.2 Đặc điểm và cấu trúc của năng lực [1], [5] 11
1.1.3.3 Các năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinhT PT trong d y học hóa học[1] 14
1.2 Tự học và năng lực tự học của học sinh 15
1.2.1.Khái niệm về tự học 15
1.2.2 Vai trò của tự học 16
1.2.3.Các hình thức tự học [15] 16
1.2.4 Chu trình tự học của học sinh [6] 17
1.2.5 Năng lực tự học 18
1.2.5.1 Khái niệm năng lực tự học [7] 18
1.2.5.2 Các biểu hiện của năng lực tự học [1] 18
1.2.5.3 Các kĩ năng tự học 18
1.2.5.4 Đánh giá năng lực tự học[1] 19
1.3 Sơ đồ tư duy và sử dụng trong d y học 22
1.3.1 Khái niệm sơ đồ tư duy[14] 22
1.3.2 Cơ sở khoa học của sơ đồ tư duy[13] 22
1.3.2.1 Cơ sở sinh lý thần kinh 22
1.3.2.2 Cơ sở tâm lý học 22
Trang 6iv
1.3.3 Cách thiết lập sơ đồ tư duy[8] 23
1.3.4 Sử dụng SĐTD trong ho t động d y học 24
1.3.5 Ưu và nhược điểm của SĐTD 25
1.4 Thực tr ng sử dụng sơ đồ tư duy trong d y học hoá học và phát triển năng lực tự học của học sinh ở một số trường T PT tỉnh Bắc Ninh 26
1.4.1 Mục đích điều tra 26
1.4.2 Nội dung điều tra 26
1.4.3 Địa bàn và đối tượng điều tra 26
1.4.4 Kết quả điều tra 26
C ƯƠNG 2:SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY ỌC P ẦN IĐROCACBON ÓA ỌC LỚP 11 TRUNG ỌC P Ổ T ÔNG N ẰM P ÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ ỌC CỦA ỌC SIN 29
2.1 Phân tích nội dung và cấu trúc chương trình phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT 29
2.1.1 Mục tiêu phần hiđrocacbon hóa học 11 T PT 29
2.1.2 Cấu trúc nội dung chương trình phần hidrocacbon hóa học 11 T PT 29
2.1.3 Những chú ý về nội dung và phương pháp d y học phần hiđrocacbon hóa học 11 THPT [9], [10] 30
2.2 Thiết kế SĐTD bài học phần hidrocacbon hóa học 11 T PT 32
2.2.1 Nguyên tắc và quy trình thiết kế sơ đồ tư duy 32
2.2.1.1 Nguyên tắc thiết kế sơ đồ tư duy 32
2.2.1.2 Qui trình thiết kế SĐTD cho bài d y hóa học 33
2.2.2 Thiết kế SĐTD nội dung kiến thức một số bài d y nghiên cứu kiến thức mới 33
2.2.3 Thiết kế SĐTD nội dung kiến thức một số bài luyện tập 35
2.3 Sử dụng sơ đồ tư duy trong d y học phần hiđrocacbon hóa học 11 T PT để phát triển năng lực tự học của học sinh 36
2.3.1 Sử dụng SĐTD hướng dẫn học sinh tự học trong bài d y nghiên cứu kiến thức mới 36
2.3.2 Sử dụng SĐTD hướng dẫn học sinh tự ôn tập hệ thống kiến thức trong bài luyện tập 38
2.3.3 Sử dụng SĐTD hướng dẫn S lập kế ho ch giải BT để phát triển năng lực tự học 40
2.3.4 Sử dụng SĐTD hướng dẫn S lập kế ho ch học tập của nhóm (thực hiện trong d y học dự án) 44
2.4 Thiết kế một số giáo án bài d y và công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh 45
Trang 7v
2.4.1 Thiết kế giáo án bài 29: Anken (tiết 2) 45
2.4.2 Thiết kế Giáo án bài 31: Luyện tập anken và ankađien 53
2.4.3 Thiết kế giáo án bài 37: Nguồn iđrocacbon thiên nhiên 57
2.4.4 Thiết kế công cụ đánh giá năng lực tự học của học sinh 63
C ƯƠNG 3 T ỰC NG IỆM SƯ P ẠM 70
3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư ph m 70
3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư ph m 70
3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư ph m 70
3.2 Phương pháp và nội dung thực nghiệm sư ph m 70
3.2.1 Lựa chọn đối tượng và địa bàn TNSP 70
3.2.2 Tổ chức thực nghiệm sư ph m 71
3.3 Kết quả và xử lí kết quả thực nghiệm sư ph m 72
3.3.1 Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm 72
3.3.1.1 Lập bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích 72
3.3.1.2 Vẽ đồ thị đường lũy tích theo bảng phân phối tần suất tích lũy 72
3.3.1.3 Tính các tham số đặc trưng thống kê 72
3.3.2 Kết quả bài kiểm tra và xử lí kết quả 74
3.3.2.1 Kết quả bài kiểm tra 74
3.3.2.2 Xử lí kết quả bài kiểm tra 76
3.3.2.3 Kết quả đánh giá sự phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua bảng kiểm quan sát 83
3.3.3 Phân tích kết quả thực nghiệm sư ph m 85
3.3.3.1 Phân tích định tính 85
3.3.3.2 Phân tích định lượng 85
KẾT LUẬN VÀ K UYẾN NG Ị 87
TÀI LIỆU T AM K ẢO 89
P Ụ LỤC 91
Trang 8vi
DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1 Các tiêu chí và mức độ đánh giá NLT của S 63
Bảng 2.2 Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực tự học của S trong d y học hóa học ở trường T PT (dành cho GV) 66
Bảng 2.3 Phiếu tự đánh giá NLT của học sinh 67
Bảng 3.1 Kết quả các bài kiểm tra của các lớp TN và ĐC 75
Bảng 3.2 Tổng hợp kết quả của 2 bài kiểm tra 75
Bảng 3.3 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài KT số 1 của trường T PT Thuận Thành số 2 76
Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài KT số2 của trường T PT Thuận Thành số 2 77
Bảng 3.5 Bảng phân lo i kết quả học tập trường T PT Thuận Thành số 2 78
Bảng 3.6 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài KT số1 của trường T PT Thuận Thành số 3 79
Bảng 3.7 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài KT số 2 của trường T PT Thuận Thành số 3 80
Bảng 3.8 Bảng phân lo i kết quả học tập trường T PT Thuận Thành số 3 81
Bảng 3.9 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 82
Bảng 3.10 Bảng kết quả đánh giá của GV về sự phát triển năng lực tự học của S qua bảng kiểm quan sát 83
Bảng 3.11 Bảng kết quả tự đánh giá của S về sự phát triển năng lực tự học của S qua bảng kiểm quan sát 84
Trang 9vii
DANH MỤC HÌNH VẼ
Hình 1.1 Sơ đồ Các thành phần của năng lực 12
Hình 1.2 Sơ đồ Phát triển năng lực là mục tiêu của giáo dục 13
ình 1.3 Chu trình tự học 17
Hình 2.1 Cấu trúc chương trình phần iđrocacbon lớp 11 T PT 30
ình 2.2 SĐTD bài 29: Anken 34
ình 2.3 SĐTD bài 32 Ankin 35
Hình 2.4 SĐTD bài 31: Luyện tập anken và ankađien 35
ình 2.5 SĐTD Bài 33 Luyện tập ankin 35
ình 2.6 SĐTD hệ thống kiến thức bài 25 Ankan (tiết 1) của S Phương Thảo lớp 11A3 trườngT PT Thuận Thành 2 37
ình 2.7 SĐTD tóm tắt kiến thức trọng tâm bài 35: Benzen và đồng đẳng Một số hiđrocacbon thơm khác của S Bùi à lớp 11A2 trường T PT Thuận Thành 3 38
ình 2.8 SĐTD nội dung bài 31 Luyện tập Anken và ankađien của 4 nhóm S lớp 11A2 Trường T PT Thuận Thành 3 39
ình 2.9 SĐTD nội dung bài 38: ệ thống hóa về iđrocacbon của nhóm 2 (tổ 2) S lớp 11A2 Trường T PT Thuận Thành 3 40
ình 2.10 SĐTD kế ho ch chung để giải BT 41
Hình 2.11 SĐTD kế ho ch giải bài tập nhận biết chất của S nhóm 1(tổ 1) lớp 11A3 trường T PT Thuận Thành 2 41
ình 2.12 SĐTD kế ho ch giải bài toán hóa học của S nhóm 4 (tổ 4) lớp 11A3 trường T PT Thuận Thành 2 42
ình 2.13 SĐTD kế ho ch giải bài tập thực tiễn của S Mai Anh lớp 11A2 trường T PT Thuận Thành 3 43
ình 2.14 SĐTD kế ho ch giải bài tập thực nghiệm của nhóm 3 (tổ 3) lớp 11A2 trường T PT Thuận Thành 3 43
Trang 10viii
ình 2.15 SĐTD kế ho ch thực hiện dự án học tập của nhóm 1 (tổ 1) lớp 11A2
trường T PT Thuận Thành 3 44
ình 2.16 SĐTD kết quả thực hiện dự án của học sinh nhóm 1 lớp 11A2 trường T PT Thuận Thành 3 62
ình 3.1 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – TT2 76
ình 3.2 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 – TT2 78
ình 3.3 Biểu đồ phân lo i kết quả học tập của S (Bài KT số 1 – TT2) 78
ình 3.4 Biểu đồ phân lo i kết quả học tập của S (Bài KT số 2 – TT2) 79
ình 3.5 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – TT3 80
ình 3.6 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 – TT3 81
ình 3.7 Biểu đồ phân lo i kết quả học tập của S (Bài KT số 1 – TT3) 81
ình 3.8 Biểu đồ phân lo i kết quả học tập của S (Bài KT số 2 – TT3) 82
Trang 111
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Giáo dục nước ta đang thực hiện công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện nhằm chuyển từ giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh (HS) học được cái gì đến chỗ quan tâm
HS vận dụng được cái gì qua việc học
Định hướng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào t o được xác định
trong nghị quyết Hội nghị TW 8 khóa XI “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học , tạo cơ
sở để người học tự cập nhậpvà đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Định hướng này chỉ rõ phát triển năng
lực là nhiệm vụ cấp thiết của nền giáo dục hiện đ i
Trong d y học các môn học và các cấp học cần chú trọng hình thành phát triển cho S các năng lực chung bao gồm: Năng lực tự học; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp; năng lực hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICI); năng lực thẩm mỹ; năng lực tính toán Đây là những năng lực cần có để HS có thể sống và phát triển trong xã hội hiện đ i
Như vậy năng lực tự học là một trong những năng lực chung rất quan trọng giúp HS có khả năng tự học đáp ứng yêu cầu học tập suốt đời để con người có thể tồn t i và phát triển trong thế giới hội nhập Trong điều kiện xã hội phát triển ở trong trường phổ thông HS không thể học hết được những kiến thức mới mà nhân
lo i t o ra Do vậy, hướng dẫn HS tự học không những phát huy tính tích cực tự lực của HS trong học tập mà còn giúp các em nắm kiến thức một cách bền vững hơn và
t o điều kiện cho HS có khả năng học tập suốt đời Học sinh có khả năng tự học thì
sẽ tự biết tìm kiếm, xử lí thông tin, có khả năng thích ứng và phát triển được trong
xã hội hiện đ i
Trang 122
Trong d y học hoá học, giáo viên (GV) có thể sử dụng phương pháp và kĩ thuật d y học tích cực để hình thành và phát triển năng lực tự học cho S trong đó có
sơ đồ tư duy Sơ đồ tư duy (SĐTD) là một phương tiện ghi chép đầy sáng t o và rất hiệu quả trong việc hệ thống kiến thức, trình bày ý tưởng, kế ho ch ho t động trên cơ
sở các mối quan hệ liên quan theo chủ đề Trong d y học, SĐTD được coi là kĩ thuật
d y học tích cực có nhiều khả năng trong việc phát triển các năng lực cần thiết cho
S đặc biệt là năng lực tự học và đang được quan tâm sử dụng ở các môn học
Từ những lí do trên tôi lựa chọn đề tài : “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy
học phần Hiđrocacbon hóa học 11 THPT nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh” làm đề tài nghiên cứu và vận dụng trong ho t động d y học của mình
2 Lịch sử nghiên cứu của đề tài
Sơ đồ tư duy hay Mind map là cách ghi chép mà chỉ sử dụng các từ then chốt
và các hình ảnh, là công cụ học tập và làm việc, ho t động huy động được các tiềm năng của não bộ góp phần nâng cao khả năng ghi nhớ và sáng t o
Cha đẻ của SĐTD là Tony Buzan Ông là tác giả đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu về não bộ và phương pháp tư duy Các tác phẩm của ông đã thành công vang dội ở hơn 100 quốc gia và được dịch sang 30 thứ tiếng Ông đã truyền bá các
kĩ xảo về SĐTD cho nhiều cơ quan quốc tế cũng như các học viện giáo dục Việc sử dụng SĐTD trong d y học đã và đang được áp dụng ở nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới
Ở Việt Nam, những năm gần đây, sơ đồ tư duy được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi trong giáo dục nhằm giúp người d y lẫn người học có thể hệ thống hóa kiến thức, trình bày ý tưởng rõ ràng, kích thích sự sáng t o, tăng cường khả năng ghi nhớ, tìm ra nhiều ý tưởng mới Trong giáo dục, sơ đồ tư duy được coi là một kĩ thuật d y học tích cực để nâng cao năng lực học tập độc lập, sáng t o cho học sinh
Với những ưu điểm của mình, SĐTD đã được các GV và các nhà nghiên cứu quan tâm nghiên cứu và sử dụng thể hiện qua các luận văn, khóa luận tốt nghiệp như:
Trang 133
- Đề tài: “Sử dụng sơ đồ tư duy trong d y và học hóa học ở trường trung học phổ thông” – Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Khoa, Đ i học Sư ph m
TP Hồ Chí Minh, năm 2009
- Luận án Tiến sĩ :”Đổi mới phương pháp d y học hóa học ở trường THPT vùng đồng bằng sông Cửu Long” của tác giả Bùi Phương Thanh uấn, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, năm 2010
- Luận văn: “Sử dụng Grap và sơ đồ tư duy trong giờ ôn tập, luyện tập phần hóa phi kim lớp 11 T PT” của tác giả Đinh Thị Mến, Đ i học Sư ph m
TP Hồ Chí Minh, năm 2011
- Luận văn: “Sử dụng SĐTD trong d y ho c hóa học hữu cơ lớp 11 chương trình nâng cao ở trường THPT theo hướng d y học tích cực” của tác giả Trương Tấn Trị, trường Đ i học Sư ph m TP Hồ Chí Minh, năm 2011
- Luận văn: “Xây dựng và sử dụng bản đồ tư duy trong d y học phần hiđrocacbon nhằm nâng cao chất lượng d y học hóa học T PT” của tác giả Đoàn Thị Hòa, Đ i học Sư ph m Hà Nội, năm 2011
- Luận văn: “Sử dụng SĐTD trong d y học hóa học phi kim lớp 10 T PT” của tác giả Nguyễn Như Ý, Đ i học Sư ph m TP Hồ Chí Minh, năm 2012
- Luận văn: “ Xây dựng và sử dụng SĐTD trong d y học phần iđrocacbon lớp 11 trung học phổ thông nhằm năng cao năng lực tự học của hoc sinh tỉnh Sơn La” của tác giả Nguyễn Thị Hồng, Đ i học Sư ph m Hà Nội, năm 2014
Như vậy, sử dụng SĐTD như một phương tiện d y học được nhiều GV sử dụng phối hợp với các phương pháp d y học tích cực để phát huy tính tự lực, sự sáng t o và phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù của môn học
Trong các đề tài, luận văn trên, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã tổng quan những cơ sở lí luận cơ bản về quá trình d y học, d y và học tích cực, thiết kế bài giảng có sử dụng SĐTD theo hướng d y tích cực Các luận văn này hướng chú ý nhiều hơn đến việc GV thiết kế các SĐTD nội dung kiến thức cần ghi nhớ và sừ dụng chúng để nâng cao chất lượng d y và học trong các bài d y nghiên cứu kiến thức mới, bài ôn tập mà chưa chú ý nhiều đến các ho t động của HS Đồng thời việc