ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ NGUYỄN KHƢƠNG TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƢƠNG VI[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
NGUYỄN KHƯƠNG
TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II - NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Hà Nội - 2017
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
NGUYỄN KHƯƠNG
TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II - NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM
Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã số : 62 34 05 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn 1 Người hướng dẫn 2
TS Lê Trung Thành PGS TS Nguyễn Ngọc Thắng
Hà Nội – 2017
Trang 3MỘT SỐ THÔNG TIN
1 Tác giả Luận án: Nguyễn Khương
Email: nguyenkhuong_qtkd1@yahoo.com.vn
2 Người hướng dẫn khoa học:
- Tiến sĩ: Lê Trung Thành
- Phó giáo sư, tiến sĩ: Nguyễn Ngọc Thắng
3 Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Đại học Quốc gia
- Chủ tịch: PGS.TS Trần Anh Tài
- Phản biện 1: TS Hoàng Việt Trung
- Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Trọng Thản
- Phản biện 3: PGS.TS Trương Quốc Cường
- Ủy viên, thư ký: TS Trương Minh Đức
- Ủy viên: PGS.TS Hoàng Văn Hải
- Ủy viên: TS Phan Hữu Nghị
4 Luận án bảo vệ thành công trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Đại học Quốc gia Hà Nội vào 15h00 ngày 03/3/2017 tại Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
5 Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Trung tâm Thông tin – Thư viện – Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Tái cấu trúc Ngân hàng Thương mại
Việt Nam theo các chuẩn mực Basel II – Nghiên cứu điển hình tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công thương Việt Nam” là công trình nghiên
cứu độc lập của riêng tôi; các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực, không sao chép và nguồn trích dẫn được ghi chú đầy đủ, rõ ràng
Hà Nội, ngày 22 tháng 3 năm 2017
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Nguyễn Khương
Trang 5LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Ban giám hiệu Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Quản trị Kinh doanh, PGS.TS Hoàng Văn Hải, hai giảng viên hướng dẫn (TS Lê Trung Thành, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thắng) và toàn thể các thầy, cô giáo đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án
Xin trân trọng cảm ơn các cô, chú, anh, chị, em công tác tại các ngân hàng đã tham gia khảo sát, phỏng vấn, cho ý kiến giúp tôi hoàn thành việc
nghiên cứu đề tài “Tái cấu trúc Ngân hàng Thương mại Việt Nam theo các
chuẩn mực Basel II – Nghiên cứu điển hình tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công thương Việt Nam”
Xin trân trọng cảm ơn Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ban lãnh đạo Cục Quản trị, Ban quản lý dự án 13 Đê La Thành, các bạn bè, đồng nghiệp, những người luôn quan tâm, động viên, khích lệ cho tôi thêm động lực phấn đấu hoàn thành tốt chương trình đào tạo Tiến sĩ
Cuối cùng, xin gửi lòng tri ân sâu sắc tới Cha, mẹ, anh, chị, em và những người thân yêu trong đại gia đình đã luôn kề cận, động viên, giúp đỡ tôi về cả vật chất và tinh thần trong suốt quá trình học tập, đặc biệt là thời gian làm luận án
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Nguyễn Khương
Trang 6MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ CÁI VIẾT TẮT i
DANH MỤC CÁC BẢNG iv
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ vi
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ vii
PHẦN MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHI N CỨU VỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II 8
1.1 Tổng quan nghiên cứu về tái cấu trúc ngân hàng 8
1.1.1 Tái cấu trúc sở hữu 8
1.1.2 Tái cấu trúc chiến lược 10
1.1.3 Tái cấu trúc hệ thống quản trị 11
1.1.4 Tái cấu trúc hoạt động 13
1.1.5 Tái cấu trúc tài chính 14
1.1.6 Tổng hợp các quan điểm tái cấu trúc ngân hàng 16
1.2 Tổng quan nghiên cứu về tái cấu trúc ngân hàng theo các chuẩn mực Basel II 16
1.3 Tổng quan nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM 21
1.4 Khoảng trống nghiên cứu 26
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II 29
2.1 Cơ sở lý luận về tái cấu trúc NHTM theo các chuẩn mực Basel II 29
2.1.1 Một số lý thuyết về tái cấu trúc doanh nghiệp 29
2.1.2 Một số đặc trưng của ngân hàng thương mại 37
2.1.3 Một số nội dung chính của Hiệp ước Basel II 41
2.1.4 Khái niệm về tái cấu trúc NHTM theo các chuẩn mực Basel II 46
2.2 Kinh nghiệm quốc tế về tái cấu trúc ngân hàng theo chuẩn mực Basel II và một số bài học 51
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHI N CỨU 65
Trang 73.1 Thiết kế nghiên cứu 65
3.1.1 Mục tiêu nghiên cứu 65
3.1.2 Thiết kế quy trình nghiên cứu 65
3.1.3 Đề xuất mô hình và giả thuyết nghiên cứu 68
3.1.4 Thiết kế Bảng hỏi khảo sát 78
3.1.5 Thiết kế mẫu và quy mô nghiên cứu 86
3.1.6 Kỹ thuật phân tích kết quả nghiên cứu định lượng 87
3.2 Phương pháp và các bước nghiên cứu 87
3.2.1 Nghiên cứu định tính 88
3.2.2 Nghiên cứu định lượng sơ bộ 89
3.2.3 Nghiên cứu định lượng chính thức 92
3.2.4 Phân tích thống kê mô tả kết quả nghiên cứu 93
3.2.5 Phỏng vấn chuyên gia khẳng định lại kết quả nghiên cứu 93
CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II – NGHI N CỨU ĐIỂN HÌNH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN CÔNG THƯƠNG VIỆT NAM 95
4.1 Bối cảnh NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2011~2015 95
4.1.1 Cơ cấu, số lượng ngân hàng giai đoạn 2011~2015 95
4.1.2 Cơ cấu tài sản, nguồn vốn và một số chỉ tiêu phản ánh kết quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng giai đoạn 2011~2015 97
4.1.3 Tái cấu trúc NHTM Việt Nam giai đoạn 2011~2015 100
4.1.4 Phân tích các tiền đề và điều kiện triển khai thực hiện Basel II tại NHTM Việt Nam 104
4.2 Phân tích kết quả nghiên cứu Tái cấu trúc NHTM Việt Nam theo các chuẩn mực Basel II 115
4.2.1 Kết quả nghiên cứu định lượng chính thức về Tái cấu trúc NHTM Việt Nam theo các chuẩn mực Basel II 115
4.2.2 Kết quả nghiên cứu định lượng chính thức về các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM 136
4.3 Tái cấu trúc Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công thương Việt Nam theo các chuẩn mực Basel II 149
Trang 84.3.1 Phân tích các tiền đề để tái cấu trúc Ngân hàng Vietinbank theo các
chuẩn mực Basel II 149
4.3.2 Hoạch định chiến lược tái cấu trúc Ngân hàng Vietinbank theo chuẩn mực Basel II giai đoạn 2016~2020 159
CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ NGHI N CỨU CỦA LUẬN ÁN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM THEO CÁC CHUẨN MỰC BASEL II 171
5.1 Kết quả nghiên cứu của Luận án 171
5.2 Một số khuyến nghị nh m tái cấu trúc NHTM Việt Nam theo các chuẩn mực Basel II 174
5.2.1 Hàm ý khuyến nghị với các NHTM 174
5.2.2 Hàm ý khuyến nghị với Cơ quan quản lý nhà nước đối với các ngân hàng thương mại 180
KẾT LUẬN 184
CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC Đ CÔNG BỐ 186
TÀI LIỆU THAM KHẢO 187
CÁC PHỤ LỤC 199
Trang 9i
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ CÁI VIẾT TẮT
1 ALCO Quản lý tài sản nợ - tài sản có
2 AMA Phương pháp nâng cao xác định rủi ro hoạt động
3 A-IRB Phương pháp nội bộ nâng cao xác định rủi ro tín
dụng
4 AMC Công ty quản lý tài sản
5 BHTG Bảo hiểm tiền gửi
6 BCP – Basel Core
Principle Nguyên tắc cốt lõi Basel
7 BIA Phương pháp cơ bản xác định rủi ro hoạt động
8 CAMELS Hệ thống phân tích đánh giá tình hình hoạt động và
rủi ro của ngân hàng
9 CEO Giám đốc điều hành
10 CIC Trung tâm thông tin tín dụng NHNN
11
CDRC – Corporate Debt Restructuring Committee
Ủy ban tái cơ cấu nợ
12 CRO Giám đốc quản lý rủi ro
13 Danaharta Ban mua bán nợ xấu
14 Danamodal Ban tái cấp vốn
15 DTCS Hệ thống phân phối, truyền thông
16
SIS – Bank for International Settlements
Ngân hàng thanh toán quốc tế
17 EAD - Exposure
at Default
tổng dư nợ của khách hàng tại thời điểm khách hàng không trả được nợ
18 EL - Expected
Loss Tổn thất có thể ước tính
19 FDIC Công ty bảo hiểm tiền gửi Mỹ
20 FED Cục dự trữ liên bang Mỹ
21 F-IRB Phương pháp nội bộ cơ bản xác định rủi ro tín dụng
22 FIDF Quỹ phát triển các tổ chức tài chính
Trang 10ii
23 FRA Cơ quan tái cơ cấu khu vực tài chính
24 FSAP Chương trình đánh giá khu vực tài chính
25 FSS Cơ quan giám sát tài chính
26 FSC Ủy ban giám sát tài chính
27 HĐQT Hội đồng quản trị
28 IBRA Đơn vị quản lý tài sản Indonesia
29 IFRS Báo cáo tài chính
30 INDRA Cơ quan tái cơ cấu nợ Indonesia
31
IMF -International Monetary Fund
Quỹ tiền tệ quốc tế
32 IDIC Tổng công ty bảo hiểm tiền gửi Indonesia
33 KAMCO Tổng công ty quản lý tài sản Hàn Quốc
34 KDIC Quỹ bảo hiểm tiền gửi
35
LEQ - Loan Equivalent Exposure
Tỷ trọng phần vốn chưa sử dụng có nhiều khả năng
sẽ được khách hàng rút thêm tại thời điểm không trả được nợ
36 LGD – Loss
given default Tỷ trọng tổn thất ước tính
37 LICs Các nước có thu nhập thấp
38 MBA Phương pháp mô hình nội bộ xác định rủi ro thị
trường
39 NHNN Ngân hàng Nhà nước
40 NHTM Ngân hàng Thương mại
41 NHTMVN Ngân hàng Thương mại Việt Nam
42 OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế
43 PD - Probability
of Default Xác xuất khách hàng không trả được nợ
44 PROER Chương trình ưu đãi tái cơ cấu tài chính quốc gia
45 PROES Chương trình cơ cấu lại hệ thống tài chính nhà
nước
46 QLRR Quản lý rủi ro
47 Quyết định 254 Quyết định 254/QĐ-TTg ngày 01/3/2012
48 ROA Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản
49 ROE Tỷ số lợi nhuận ròng trên vốn chủ sở hữu
Trang 11iii
50 RWA Phương pháp chuẩn xác định rủi ro tín dụng
51 SBIF Cơ quan giám sát các ngân hàng Chile
52 SSER Doanh nghiệp nhạy cảm xã hội
53 TARP Chương trình cứu trợ tài sản có vấn đề
54 TSA Phương pháp chuẩn xác định rủi ro hoạt động
55 TT02-NHNN Thông tư 02/2013/TT-NHNN
56 TT09-NHNN Thông tư 09/2014/TT-NHNN
57 TT36-NHNN Thông tư 36/2014/TT-NHNN
58 TT44-NHNN Thông tư 44/2011/TT-NHNN
59 VB1601-NHNN Văn bản 1601/NHNN-TTGSNH
60 VAMC Công ty Quản lý tài sản các tổ chức tín dụng
61 Vietinbank Ngân hàng Thương mại CP Công thương Việt Nam
62 WACC Chi phí vốn bình quân gia quyền
63 WTO Tổ chức Thương mại Thế giới
Trang 12iv
DANH MỤC CÁC BẢNG
1 Bảng 3.1 Thang đo khảo sát tái cấu trúc NHTM theo chuẩn
2 Bảng 3.2 Thang đo khảo sát các nhân tố chính ảnh hưởng
đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM 83
3 Bảng 3.3
Đánh giá độ tin cậy thang đo qua Cronbach s Anpha và EFA cho mô hình nghiên cứu tái cấu trúc NHTM theo Basel II nghiên cứu sơ bộ
90
4 Bảng 3.4
Đánh giá độ tin cậy thang đo qua Cronbach s Anpha và EFA cho mô hình nghiên cứu các nhân
tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel
II tại NHTM nghiên cứu sơ bộ
91
5 Bảng 4.1 Đặc điểm đối tượng khảo sát tái cấu trúc NHTM
6 Bảng 4.2 Đánh giá độ tin cậy thang đo tái cấu trúc NHTM
7 Bảng 4.3
Ma trận hệ số tương quan giữa các biến phụ thuộc và độc lập trong mô hình nghiên cứu tái cấu trúc NHTM theo Basel II
120
8 Bảng 4.4 Model Summaryb mô hình 1 121
10 Bảng 4.6 Coefficientsa mô hình 1 122
11 Bảng 4.7 Model Summaryb mô hình 2 123
13 Bảng 4.9 Coefficientsa mô hình 2) 123
14 Bảng 4.10 Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết nghiên
cứu tái cấu trúc NHTM theo chuẩn Basel II 126
15 Bảng 4.11
Đặc điểm đối tượng khảo sát các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM
137
16 Bảng 4.12
Đánh giá độ tin cậy thang đo các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM
139
Trang 13v
17 Bảng 4.13
Ma trận hệ số tương quan giữa các biến trong mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM
140
18 Bảng 4.14 Model Summary
b mô hình nghiên cứu các nhân
tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II 142
19 Bảng 4.15 ANOVA
b mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II 142
20 Bảng 4.16 Coefficients
a mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II 142
21 Bảng 4.17
Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM
146
22 Bảng 4.18 Chỉ số tài chính cơ bản của Ngân hàng
Vietinbank giai đoạn 2011~2015 152
23 Bảng 4.19
Định dạng cấu trúc Ngân hàng Vietinbank theo Basel II ở hiện tại và tương lai 2020 sau khi hoàn thành tái cấu trúc
160
24 Bảng 4.20 Ma trận SWOT áp dụng cho Ngân hàng
Trang 14vi
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
1 Hình 1.1 Mô hình tổng quan về tái cấu trúc NHTM 16
2 Hình 2.1 Mối quan hệ giữa cơ cấu tổ chức và chiến lược 30
3 Hình 2.2 Ảnh hưởng của quy trình hợp lý tới thái độ, hành
4 Hình 2.3 Hạng mục kinh doanh trong ngành công nghiệp
5 Hình 2.4 Mô hình cấu trúc khung Hiệp ước Basel II 41
6 Hình 2.5 Phương pháp xác định vốn theo các loại rủi ro
7 Hình 2.6 Mô hình khái niệm tái cấu trúc NHTM theo Basel
8 Hình 3.1 Thiết kế nghiên cứu tái cấu trúc NHTM theo
9 Hình 3.2 Quy trình nghiên cứu và dự kiến kết quả 67
10 Hình 3.3 Mô hình tái cấu trúc NHTM theo chuẩn Basel II
11 Hình 3.4
Mô hình nghiên cứu các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM trước kiểm định
72
12 Hình 4.1 Mô hình tái cấu trúc NHTM theo chuẩn Basel II
13 Hình 4.2 Mô hình các nhân tố chính ảnh hưởng đến khả
năng thực hiện Basel II tại NHTM sau kiểm định 145
14 Hình 4.3
Mô hình trọng tâm, tam giác quan hệ chiến lược ảnh hưởng đến khả năng thực hiện Basel II tại NHTM
148
15 Hình 4.4 Mô hình cơ cấu quản lý chi tiết của Vietinbank 151
16 Hình 4.5 Kế hoạch tái cấu trúc Ngân hàng Vietinbank theo
17 Hình 5.1 Mô hình kiểm tra, giám sát NHTM theo 3 tuyến
Trang 15vii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ
1 Biểu đồ 3.1 Cơ cấu đối tượng tham gia khảo sát sơ bộ 90
2 Biểu đồ 4.1 Cơ cấu ngân hàng Việt Nam giai đoạn
3 Biểu đồ 4.2 Cơ cấu tài sản, vốn của NHTM 2011 ~
4 Biểu đồ 4.3 Cơ cấu tài sản, vốn của các nhóm tổ chức
5 Biểu đồ 4.4 Chỉ tiêu ROA, ROE của ngân hàng giai
6 Biểu đồ 4.5 Tỷ lệ nợ xấu của các tổ chức ngân hàng
7 Biểu đồ 4.6 Một số chỉ tiêu an toàn vốn của các ngân
8 Biểu đồ 4.7 Cơ cấu phiếu khảo sát tái cấu trúc NHTM
9 Biểu đồ 4.8 Cơ cấu đối tượng khảo sát tái cấu trúc
10 Biểu đồ 4.9 Lý do tái cấu trúc NHTM theo Basel II 117
11 Biểu đồ 4.10 Histogram và Scatterplot cho mô hình 1 122
12 Biểu đồ 4.11 Histogram và Scatterplot cho mô hình 2 124
13 Biểu đồ 4.12 Kết quả khảo sát về tái cấu trúc sở hữu
14 Biểu đồ 4.13 Kết quả khảo sát về tái cấu trúc hoạt động
15 Biểu đồ 4.14 Kết quả khảo sát về tái cấu trúc chiến lược
16 Biểu đồ 4.15 Kết quả khảo sát về tái cấu trúc tài chính
17 Biểu đồ 4.16 Kết quả khảo sát về tái cấu trúc quản trị
18 Biểu đồ 4.17 Cơ cấu phiếu khảo sát nghiên cứu các
nhân tố chính ảnh hưởng đến khả năng 137