Luận văn thạc sĩ y học thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người người khuyết tật tại gia đình ở một số xã, huyện phú lương, tỉnh thái nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y – DƯỢC MAI VĂN DŨNG THỰC TRẠNG KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VỀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC CHÍNH CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI GIA ĐÌNH Ở MỘT SỐ XÃ, HUYỆN[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y – DƯỢC

MAI VĂN DŨNG

THỰC TRẠNG KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH

VỀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC CHÍNH CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI GIA ĐÌNH Ở MỘT SỐ XÃ, HUYỆN PHÚ LƯƠNG,

TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

THÁI NGUYÊN – NĂM 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

MAI VĂN DŨNG

THỰC TRẠNG KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH

VỀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC CHÍNH CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI GIA ĐÌNH Ở MỘT SỐ XÃ, HUYỆN PHÚ LƯƠNG,

TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: Y học dự phòng

Mã số: 87 20 163

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS TRẦN THẾ HOÀNG

THÁI NGUYÊN – NĂM 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, năm 2019

Người cam đoan

Mai Văn Dũng

LỜI CẢM ƠN

Em xin trân trọng cảm ơn: Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, các thầy cô khoa Y tế công cộng - Trường Đại học Y - Dược Thái Nguyên Đặc biệt em xin

bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Trần Thế Hoàng - người Thầy đã tận tình

hướng dẫn, chỉ bảo, dìu dắt em trên con đường nghiên cứu khoa học

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám đốc Sở Y tế Thái Nguyên, Tập thể Ban giám đốc và cán bộ Bệnh viện Phục hồi chức năng tỉnh Thái Nguyên, đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình triển khai đề tài, học tập và nghiên cứu

Tôi xin trân trọng cảm ơn Trung tâm Y tế huyện Phú Lương, UBND huyện Phú Lương, Trạm Y tế xã Ôn Lương, Hợp Thành, Phú Lý và Trạm Y tế Thị trấn Đu – đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thu thập số liệu để hoàn thành luận văn thạc sĩ của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn tới các thầy cô trong Hội đồng khoa học đã tạo điều kiện, góp nhiều ý kiến qúy báu cho luận văn của tôi

Tôi cũng chân thành cảm ơn các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình

và người thân đã giúp đỡ, động viên tôi cả về tinh thần và vật chất trong quá trình học tập và nghiên cứu

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Mai Văn Dũng

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

NCS : Người chăm sóc NCSNKT : Người chăm sóc người khuyết tật NKT : Người khuyết tật

PHCN : Phục hồi chức năng PHCNDVCĐ : Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng UNFPA : United Nations Population Fund - Quỹ Dân số Liên

hiệp quốc UNICEF : United Nations Children's Fund - Quỹ Nhi đồng

Liên hiệp quốc WHO : World Health Organization - Tổ chức Y tế thế giới

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 TỔNG QUAN 3

1.1 Thông tin chung về phục hồi chức năng và người khuyết tật 3

1.1.1 Đặc điểm về phục hồi chức năng 3

1.1.2 Đặc điểm về người khuyết tật 5

1.1.3 Khái niệm người chăm sóc chính cho người khuyết tật 7

1.1.4 Tầm quan trọng của PHCN tại nhà cho người khuyết tật 7

1.1.5 Nội dung hỗ trợ PHCN của gia đình cho người khuyết tật 9

1.1.6 Phục hồi chức năng của NCS người khuyết tật tại gia đình 12

1.2 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình 15

1.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hành về phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình 18

1.4 Hoạt động phục hồi chức năng tại tuyến xã 20

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21

2.1 Đối tượng nghiên cứu 21

2.2 Địa điểm nghiên cứu 21

2.3 Thời gian nghiên cứu 22

2.4 Phương pháp nghiên cứu 22

2.4.1 Phương pháp và thiết kế nghiên cứu 22

2.4.2 Cỡ mẫu 22

2.4.3 Chọn mẫu 23

2.5 Chỉ số nghiên cứu 23

2.5.1 Các chỉ số về đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu 23

2.5.2 Các chỉ số đánh giá về kiến thức, thái độ và thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 24

2.5.3 Các chỉ số đánh giá về các yếu tố ảnh hưởng đến thực hành PHCN

tại nhà của người chăm sóc cho người khuyết tật 25

2.6 Một số tiêu chuẩn sử dụng trong nghiên cứu 25

2.7 Xử lý số liệu 26

2.8 Đạo đức nghiên cứu 26

Chương 3.KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 28

3.1 Đặc điểm chung của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 28

3.2 Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 33

3.2.1 Kiến thức về phục hồi chức năng của NCS chính cho NKT 33

3.2.2 Thái độ về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho NKT 34

3.2.3 Thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc NKT 36

3.3 Yếu tố ảnh hưởng đến thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật 42

Chương 4 BÀN LUẬN 53

4.1 Đặc điểm chung của NCS chính cho NKT tham gia nghiên cứu 52

4.2 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại địa bàn nghiên cứu 53

4.3 Yếu tố ảnh hưởng đến thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 56

KẾT LUẬN 61

KHUYẾN NGHỊ 62

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Đặc điểm về tuổi và dân tộc của NCS chính cho NKT 28 Bảng 3.2 Đặc điểm về trình độ học vấn, nghề nghiệp và mối quan hệ với người

khuyết tật của người chăm sóc chính 30 Bảng 3.3 Một số đặc điểm khuyết tật của người khuyết tật (n = 219) 31 Bảng 3.4 Kiến thức về phục hồi chức năng của NCS chính cho NKT 33 Bảng 3.5 Thái độ về hoạt động phục hồi chức năng của người chăm sóc chính

cho người khuyết tật 34 Bảng 3.6 Tần suất người chăm sóc hỗ trợ PHCN tại nhà cho NKT 36 Bảng 3.7 Đặc điểm người hướng dẫn tập luyện PHCN tại nhà cho NCSNKT

37 Bảng 3.8 Tần suất thực hiện hỗ trợ phục hồi chức năng của người chăm sóc

chính cho người khuyết tật 38 Bảng 3.9 Cách thức hỗ trợ của người chăm sóc người khuyết tật (n = 155) 39 Bảng 3.10 Tỉ lệ NCSNKT tự đánh giá kết quả PHCN tại gia đình cho NKT 40 Bảng 3.11 Đặc điểm khám sức khỏe cho người khuyết tật 40 Bảng 3.12 Ảnh hưởng bởi tuổi của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

với thực hành phục hồi chức năng 42 Bảng 3.13 Ảnh hưởng bởi giới của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

với thực hành phục hồi chức năng 43 Bảng 3.14 Ảnh hưởng bởi dân tộc của người chăm sóc chính cho người khuyết

tật với thực hành phục hồi chức năng 43 Bảng 3.15 Ảnh hưởng bởi trình độ học vấn của người chăm sóc chính cho

người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng 44 Bảng 3.16 Ảnh hưởng bởi nghề nghiệp của người chăm sóc chính cho người

khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng 44

Bảng 3.17 Ảnh hưởng bởi mối quan hệ với người khuyết tật của người chăm

sóc chính với thực hành phục hồi chức năng 45 Bảng 3.18 Ảnh hưởng bởi kiến thức của người chăm sóc chính cho người

khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng 45 Bảng 3.19 Ảnh hưởng bởi thái độ của người chăm sóc chính cho người khuyết

tật với thực hành phục hồi chức năng 47 Bảng 3.20 Hình thức tiếp cận dịch vụ phục hồi chức năng 47 Bảng 3.21 Đặc điểm về biện pháp phục hồi chức năng của người chăm sóc

dành cho người khuyết tật 48 Bảng 3.22 Đặc điểm hoạt động về dịch vụ PHCN của trạm y tế xã 49 Bảng 3.23 Nguồn thông tin về dịch vụ phục hồi chức năng mà người chăm sóc

chính cho người khuyết tật được tiếp cận 50

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Phân bố đặc điểm giới của NCS chính cho NKT 29 Biểu đồ 3.2 Phân bố đặc điểm trình độ học vấn của NCS chính cho NKT 29 Biểu đồ 3.3 Thời gian bị khuyết tật của người khuyết tật 32 Biểu đồ 3.4 Nhu cầu hỗ trợ phục hồi chức năng của người khuyết tật 32 Biểu đồ 3.5 Kiến thức chung về phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật 34 Biểu đồ 3.6 Thái độ chung về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 37 Biểu đồ 3.7 Thực hành chung về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 41

DANH MỤC HỘP

Hộp 3.1 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 41 Hộp 3.2 Ảnh hưởng bởi kiến thức, thái độ với thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 46 Hộp 3.3 Ảnh hưởng bởi tiếp cận dịch vụ phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 47 Hộp 3.4 Ảnh hưởng bởi trang thiết bị hỗ trợ phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 48 Hộp 3.5 Kiến thức, thái độ và thực hành về PHCN của cán bộ y tế xã 50 Hộp 3.6 Đặc điểm nguồn thông tin hỗ trợ phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật 51

ĐẶT VẤN ĐỀ

Người khuyết tật là một người do khiếm khuyết hoặc các điều kiện/tình trạng sức khoẻ mà bị giảm chức năng (hoạt động) và /hoặc hạn chế sự tham gia trong các mặt sinh hoạt, lao động, học tập, đời sống xã hội [6], [20] Trên thế giới, có khoảng 10% dân số sống chung với một loại khuyết tật [32] Theo ước tính, ở Việt Nam có 6,1 triệu người, hay 7,8% dân số từ 5 tuổi trở lên, có khó khăn trong việc thực hiện ít nhất một trong bốn chức năng nhìn, nghe, vận động

và tập trung hoặc ghi nhớ [29]

Phục hồi chức năng là ngành nghiên cứu, sử dụng các biện pháp y học kinh tế, xã hội học, giáo dục hướng nghiệp và kỹ thuật phục hồi để làm giảm tác động của bệnh tật, khiếm khuyết, giảm khả năng, tàn tật tới người bệnh và người tàn tật Giúp người tàn tật, người bệnh phục hồi tối đa về thể chất, tâm thần và xã hội [6] Phục hồi chức năng chủ yếu dựa vào các khoa phục hồi chức năng của các bệnh viện Trung ương, các Trung tâm phục hồi chức năng Đội ngũ cán bộ phục hồi chức năng tại cộng đồng còn thiếu hụt: tuyến tỉnh có khoảng 5-10%, tuyến huyện có khoảng 1% và tuyến xã là 0%

Để giải quyết vấn đề người khuyết tật tại cộng đồng, Hội đồng Bộ trưởng

đã có văn bản số 405/VP ngày 17 tháng 02 năm 1987 cho phép Bộ Y tế triển khai Chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng ở Việt Nam Ngày

07 tháng 2 năm 2002 Bộ trưởng Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 370/2002/QĐ-BYT [5] về việc ban hành “Chuẩn quốc gia y tế xã giai đoạn 2001-2010” tại chuẩn III: Khám chữa bệnh và Phục hồi chức năng có quy định: Tỉ lệ người khuyết tật được hướng dẫn và phục hồi chức năng tại cộng đồng ở miền núi phải đạt từ 15% trở lên Nghiên cứu của Đào Thanh Quang thấy nhu cầu cần phục hồi chức năng của người khuyết tật tại địa bàn nghiên cứu là 49,2%, trong đó, nhu cầu ở nhóm mất cảm giác chiếm cao nhất (100,0%) và thấp nhất là nhóm khuyết tật về nhìn

(27,2%) Tỉ lệ người khuyết tật và gia đình tham gia vào công tác phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng là 63,3% Tỉ lệ yêu cầu dụng cụ hỗ trợ 14,9% [19] Tuy nhiên, hoạt động hỗ trợ phục hồi chức năng tại cộng đồng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: trình độ văn hóa, quan hệ với người khuyết tật, tiếp cận dịch vụ y tế và năng lực cán bộ y tế tại tuyến xã , trong đó có kiến thức, thái

độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật Nghiên cứu của Nguyễn Thị Anh (2002) thấy có 43,2% gia đình chưa nghe về tập luyện phục hồi chức năng, 84,5% gia đình chưa có bất cứ tài liệu nào về phục hồi chức năng, 63,0% gia đình chưa được hướng dẫn phục hồi chức năng, trong đó có 45,6% hộ gia đình cho trẻ tập luyện phục hồi chức năng, 45,0% hộ gia đình đề nghị cung cấp dụng cụ giúp vận động và 34,9% gia đình có nhu cầu tài liệu về phục hồi chức năng [1]

Phú Lương là một huyện miền núi của Việt Nam, gồm có 15 xã, thị trấn, hiện đang triển khai chương trình quản lý người khuyết tật Câu hỏi đặt ra là: Kiến thức, thái độ và thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật hiện nay ra sao? Yếu tố nào ảnh hưởng đến thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật? Đó là lý do chúng tôi tiến hành nghiên cứu

“Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình ở một số xã, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên” nhằm 02 mục tiêu

1 Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình ở một số xã, huyện Phú Lương năm 2018

2 Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Thông tin chung về phục hồi chức năng và người khuyết tật

1.1.1 Đặc điểm về phục hồi chức năng

1.1.1.1 Khái niệm phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng (PHCN): Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), PHCN cho người khuyết tật (NKT) là một quá trình nhằm tạo điều kiện cho họ tiếp cận và duy trì những cảm giác, tình trạng thân thể, trí tuệ tâm lý và các chức năng xã hội của họ một cách tối ưu Phục hồi chức năng cung cấp cho NKT công cụ cần thiết để đạt được sự độc lập và tự quyết [56]

PHCN được hiểu là: "Áp dụng các vấn đề y học, xã hội, hướng nghiệp, giáo dục nhằm hạn chế ảnh hưởng của khiếm khuyết, giảm chức năng do tàn tật tạo điều kiện cho người bệnh, người tàn tật phục hồi tối đa về thể chất, tâm thần và xã hội, qua đó hội nhập, tái hội nhập xã hội, có cơ hội bình đẳng tham gia vào các hoạt động trong cộng đồng" Hay nói cách khác, là "Sự khôi phục đầy đủ nhất những cái bị mất đi do bệnh tật, tổn hại hoặc khuyết tật bẩm sinh"

Sự phục hồi của cá nhân liên quan rất nhiều đến sinh thái môi trường và các mối quan hệ trong xã hội [4], [43]

1.1.1.2 Mục đích của phục hồi chức năng

PHCN cho NKT không phải chỉ là công tác y tế đơn thuần mà nó còn có

ý nghĩa nhân đạo, kinh tế, xã hội và pháp lí sâu sắc Mục đích của PHCN:

- Hoàn lại một cách tối đa thể chất, tinh thần và nghề nghiệp

- Ngăn ngừa tổn thương thứ phát

- Tăng cường tối đa khả năng còn lại của NKT để giảm hậu quả khuyết tật của bản thân, gia đình và xã hội

- Thay đổi tích cực nhận thức, thái độ và hành vi của xã hội, các thành viên trong gia đình và chính bản thân NKT, coi NKT cũng là một thành viên bình đẳng trong cộng đồng

- Cải thiện các điều kiện nhà ở, trường học, giao thông để NKT có thể tham gia bình đẳng vào các hoạt động xã hội NKT không phải lúc nào cũng làm được những việc mà người bình thường có thể làm hoặc không làm theo cách của người bình thường được

- Động viên được toàn xã hội nhận thức được việc phòng ngừa khuyết tật là công việc của cộng đồng, xã hội và tích cực tham gia vào hoạt động này

Quan điểm trước đây nhận định quá trình PHCN cho NKT chỉ được bắt đầu khi một hoặc nhiều bộ phận trong cơ thể đã bị mất chức năng hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn Ngày nay, quan điểm về PHCN cho NKT được xác định

kể từ khi chưa bị bệnh, người ta gọi đó là "phục hồi dự phòng" [32]

1.1.1.3 Các hình thức phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng tại trung tâm: Đây là hình thức PHCN đã được áp

dụng từ lâu, để chỉ tình trạng một khi hầu hết hoặc tất cả mọi dịch vụ PHCN đều được tập trung tại viện hoặc tại trại dành cho NKT PHCN tại trung tâm có nhiều thuận tiện về điều kiện cán bộ kỹ thuật, cơ sở vật chất và trang thiết bị,

có thể phục hồi được những trường hợp khó và nặng Tuy nhiên, hình thức này đòi hỏi chi phí cao, trong khi số lượng người được phục hồi không nhiều và gây rất nhiều bất tiện cho bản thân NKT và gia đình họ một khi họ phải sống

xa nhà Điều này làm cho NKT được phục hồi khó chấp nhận các trung tâm [4]

Phục hồi chức năng ngoài trung tâm: Đây là hình thức đưa cán bộ PHCN

cùng phương tiện xuống cộng đồng hay là PHCN ngoài viện Với hình thức này, số lượng NKT được PHCN có thể tăng lên chút ít và khắc phục được nhiều khó khăn cho bản thân và gia đình NKT Tuy vậy, chi phí cho PHCN ngoài trung tâm rất lớn và khó có thể đảm bảo được nhân lực và trang thiết bị [4]