Luận án tiến sĩ ngữ văn đóng góp của các nhà thơ thế hệ đổi mới trong thơ việt nam sau 1986

A BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH PHẠM THỊ TRỊNH ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ THƠ THẾ HỆ ĐỔI MỚI TRONG THƠ VIỆT NAM SAU 1986 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGHỆ AN 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI H[.]

A

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ TRỊNH

ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ THƠ

THẾ HỆ ĐỔI MỚI TRONG THƠ VIỆT NAM SAU 1986

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ TRỊNH

ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ THƠ

THẾ HỆ ĐỔI MỚI TRONG THƠ VIỆT NAM SAU 1986

Mã số: 9220121 Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS TS LƯU KHÁNH THƠ

2 TS LÊ THỊ HỒ QUANG

NGHỆ AN - 2021

LỜI CẢM ƠN

Trải qua quá trình học tập, nghiên cứu, thực hiện luận án, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới:

PGS.TS Lưu Khánh Thơ và TS Lê Thị Hồ Quang đã tận tình hướng dẫn, đóng góp ý kiến quý báu trong suốt qúa trình học tập và hoàn thành công trình nghiên cứu

Trường Đại học Vinh, Phòng Đào tạo Sau đại học, Ngành Ngữ văn - Viện Sư phạm xã hội cùng các thầy cô tham gia giảng dạy nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Khóa 2016 - 2020

Sở Giáo dục Đào tạo thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Giáo dục Đào tạo quận Tân Bình, Hiệu trưởng, quý thầy cô giáo trường THCS Âu Lạc, quận Tân Bình đã tạo điều kiện thuận lợi và hỗ trợ để tôi học tập, nghiên cứu nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học và luận án

Nghệ An, tháng 5 năm 2021

Tác giả luận án

Phạm Thị Trịnh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lưu Khánh Thơ và TS Lê Thị Hồ Quang Việc giải quyết các vấn đề đặt ra cũng như các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận

án là hoàn toàn trung thực, chính xác và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Nghệ An, tháng 5 năm 2021

Tác giả luận án

Phạm Thị Trịnh

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của luận án 6

6 Cấu trúc của luận án 6

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 7

1.1 Cơ sở lý thuyết của đề tài 7

1.1.1 Giới thuyết khái niệm 7

1.1.2 Tiêu chí nhận diện nhà thơ thế hệ Đổi mới 14

1.1.3 Một số lý thuyết hữu quan 20

1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 29

1.2.1 Những nghiên cứu trong nước 29

1.2.2 Những nghiên cứu ở nước ngoài 43

Tiểu kết Chương 1 46

Chương 2 BỐI CẢNH XUẤT HIỆN CỦA CÁC NHÀ THƠ THẾ HỆ ĐỔI MỚI 47

2.1 Bối cảnh lịch sử, văn học Việt Nam sau 1986 47

2.1.1 Về bối cảnh lịch sử 47

2.1.2 Về bối cảnh văn học 49

2.2 Sự tiếp nối và song hành của các thế hệ nhà thơ sau 1986 54

2.2.1 Thế hệ chống Pháp, chống Mỹ 54

2.2.2 Thế hệ Đổi mới 57

2.2.3 Thế hệ tiếp nối Đổi mới 61

2.3 Một số nhà thơ tiêu biểu của thế hệ Đổi mới 63

2.3.1 Dư Thị Hoàn 63

2.3.2 Dương Kiều Minh 64

2.3.3 Nguyễn Lương Ngọc 65

2.3.4 Nguyễn Quang Thiều 66

2.3.5 Mai Văn Phấn 67

2.3.6 Nguyễn Bình Phương 68

2.3.7 Inrasara 68

Tiểu kết chương 2 69

Chương 3 ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ THƠ THẾ HỆ ĐỔI MỚI TRONG QUAN NIỆM VỀ SÁNG TẠOVÀ BẢN CHẤT CÁI TÔI TRỮ TÌNH 71

3.1 Đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong quan niệm về sáng tạo 71

3.1.1 Tầm quan trọng của việc xây dựng quan niệm mới về sáng tạo 71

3.1.2 Sự thay đổi trong quan niệm về thơ và nhà thơ của thế hệ Đổi mới 72

3.1.3 Thơ của các tác giả thế hệ Đổi mới - từ quan niệm đến sáng tác 90

3.2 Đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong quan niệm về bản chất cái tôi trữ tình 92

3.2.1 Tầm quan trọng của việc ý thức về bản chất cái tôi trữ tình 92

3.2.2 Sự thay đổi trong quan niệm về cái tôi trữ tình của nhà thơ thế hệ Đổi mới 95

3.2.3 Đặc điểm cái tôi trữ tình trong thơ thế hệ Đổi mới 97

Tiểu kết Chương 3 112

Chương 4 ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ THƠ THẾ HỆ ĐỔI MỚI TRÊN PHƯƠNG DIỆN THỂ LOẠI, KẾT CẤU, NGÔN NGỮ 114

4.1 Những tìm tòi, đổi mới về mặt thể loại 114

4.1.1 Những tìm tòi đa dạng trong hình thức thể loại 114

4.1.2 Thơ tự do 116

4.1.3 Thơ văn xuôi 119

4.2 Những tìm tòi, cách tân về mặt kết cấu 122

4.2.1 Kết cấu mở - kiểu kết cấu phổ biến trong thơ hiện đại 122

4.2.2 Đặc điểm của kết cấu mở trong thơ thế hệ Đổi mới 124

4.3 Những tìm tòi, đổi mới trong ngôn ngữ 136

4.3.1 Ngôn ngữ mang tính đời thường, suồng sã 136

4.3.2 Ngôn ngữ mang tính tượng trưng, siêu thực 139

Tiểu kết Chương 4 146

KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Lịch sử văn học là một cuộc chạy tiếp sức không mệt mỏi của nhiều thế hệ tác giả Đó cũng là quá trình vận động theo quy luật kế thừa, nối tiếp, cách tân hệ hình thẩm mĩ giữa các thế hệ Mỗi thời kì lịch sử văn học thường có một thế hệ đóng vai trò chủ lực trong việc kiến tạo nên diện mạo và hệ giá trị riêng của thời kì văn học ấy, biểu hiện và thông qua nhiều mối quan hệ: giữa nhà văn

và hiện thực đời sống được phản ánh; giữa tác giả và tác phẩm; giữa tác phẩm

và độc giả… Đó là lớp người cầm bút được kết nối với nhau bởi hệ giá trị chung của thời đại mà họ vừa là kẻ sản sinh, kiến tạo, vừa là sản phẩm của hệ giá trị đó Nghiên cứu lịch sử văn học từ góc độ thế hệ tác giả, do đó, là một hướng nghiên cứu triển vọng, giúp việc phân định, đánh giá các thời kì lịch sử văn học được chính xác, khách quan, khoa học

1.2 Sau 1986, cùng với chủ trương, chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước, những thay đổi to lớn trong bối cảnh văn hóa, chính trị của thế giới và đất nước đã tác động mạnh mẽ tới đời sống văn học, đòi hỏi và thúc đẩy văn nghệ sĩ phải đổi mới tư duy, quan niệm và lối viết Đây là lí do tạo nên những thành tựu nổi bật trên nhiều phương diện của văn học Việt Nam từ sau 1986 đến nay Văn học Việt Nam giai đoạn này có một lực lượng tác giả đông đảo, bao gồm nhiều thế hệ tiếp nối, song hành, trong đó, nổi bật là lớp tác giả thuộc thế hệ Đổi mới, với nhiều cá tính sáng tạo độc đáo Trong sáng tác của họ, người ta nhận thấy nỗ lực mạnh mẽ nhằm vượt thoát tư tưởng, mô hình phản ánh giáo điều, cứng nhắc và ý thức khẳng định bản sắc sáng tạo cá nhân một cách quyết liệt Đó là những giá trị thẩm mĩ - nhân sinh rất đáng chú ý Cùng với các thế hệ trước và sau đó, các tác giả thế hệ Đổi mới đã có những đóng góp hết sức ý nghĩa trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam hiện đại

1.3 Trong giai đoạn Đổi mới, thơ Việt Nam đạt được những thành tựu

2

rất đáng chú ý, xét về số lượng, chất lượng tác phẩm, chất lượng đội ngũ, sức ảnh hưởng, tác động tới đời sống văn học… Nhắc đến các tác giả thơ thế hệ Đổi mới là nhắc đến khá nhiều tên tuổi nổi bật và gây ấn tượng mạnh mẽ với độc giả Tác phẩm của họ thể hiện một quan điểm mĩ học mới, rất khác so với quan điểm mĩ học truyền thống Không chỉ dừng lại ở những tìm tòi kĩ thuật có tính manh mún, riêng lẻ, chủ đích của họ hướng tới việc hình thành một hệ hình

tư duy thơ, một “loại hình” thơ hiện đại Những thay đổi trong quan điểm mĩ học và thi pháp thể hiện của họ có ảnh hưởng, tác động không nhỏ tới lớp tác giả kế tiếp Trên thực tế, sáng tác của các tác giả thế hệ Đổi mới cũng đã góp phần tác động, làm thay đổi, mở rộng cách tiếp nhận thơ của người đọc và từ

đó, góp phần hình thành một lớp độc giả tương ứng với loại hình sáng tác hiện đại Dĩ nhiên, với những cách tân, đổi mới ráo riết trong quan điểm và thi pháp, sáng tác của họ cũng đã gây ra những ý kiến tiếp nhận trái chiều gay gắt và không phải lúc nào thơ của các tác giả này cũng nhận được sự ủng hộ Nhưng chính sự tiếp nhận đa chiều này cho thấy sáng tác của thế hệ Đổi mới đã và đang hiện diện như một hiện tượng cần được lưu tâm nghiên cứu, lí giải, đánh giá một cách kĩ lưỡng và khách quan, thỏa đáng hơn

1.4 Hiện tại, chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 đang

có những thay đổi hết sức căn bản Mục tiêu phát triển năng lực người học và

tính mở là những đặc điểm nổi bật của chương trình này Điều này buộc người

dạy, người học phải hết sức chủ động trong việc mở rộng diện đọc, đánh giá,

lý giải các hiện tượng văn học hiện đại, trong đó có thơ Việt Nam sau 1986 Đây cũng là một lí do khiến tác giả luận án, vốn là giáo viên Ngữ văn ở phổ thông, lựa chọn vấn đề nghiên cứu này Chúng tôi hy vọng kết quả nghiên cứu

về đóng góp của nhà thơ thế hệ Đổi mới được vận dụng hiệu quả vào thực tiễn dạy học môn Ngữ văn theo định hướng giáo dục mới của chương trình

1.5 Có thể nói, sáng tạo thơ của thế hệ nhà thơ Đổi mới đã làm phong phú thêm đời sống thi ca Việt Nam đương đại, góp phần đưa thơ ca và tiếng

3

Việt hội nhập vào xu thế phát triển chung của nhân loại Theo chúng tôi, việc tìm hiểu những đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong thơ Việt Nam hiện đại là rất cần thiết Tuy nhiên, đến nay, vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về vai trò, vị trí và đóng góp của thế hệ tác giả này

Đó là những lý do cơ bản thúc đẩy chúng tôi nghiên cứu đề tài Đóng góp

của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong thơ Việt Nam sau 1986

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong thơ Việt Nam sau 1986, cụ thể là những tìm tòi, đổi mới trong tư duy, quan niệm và thi pháp

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án xác định phạm vi nghiên cứu là những đóng góp nghệ thuật thể hiện qua/ trong tác phẩm của các nhà thơ thuộc thế hệ Đổi mới, đặc biệt tập trung khảo sát sáng tác của các tác giả Dư Thị Hoàn, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh, Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn, Nguyễn Bình Phương, Inrasara Ngoài ra, luận án cũng mở rộng phạm vi khảo sát về các hiện tượng thơ Việt Nam hiện đại khác khi cần thiết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là nghiên cứu những tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của các nhà thơ thế hệ Đổi mới, cụ thể trên các phương diện như tư duy nghệ thuật, quan niệm thẩm mỹ, hệ thống thi pháp…; trên cơ sở đó, nhận ra những đặc điểm mang tính quy luật trong tiến trình vận động, cách tân của thơ Việt Nam hiện đại và có sự lý giải, đánh giá khách quan, thỏa đáng về vai trò, vị trí

và đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề, cụ thể là những

4

nghiên cứu trong nước và ngoài nước về những đóng góp của các nhà thơ thế

hệ Đổi mới

- Xác định các khái niệm công cụ (tác giả, thế hệ tác giả/ nhà thơ, nhà thơ thế hệ Đổi mới) và phân tích bối cảnh xuất hiện của nhà thơ thế hệ Đổi mới sau 1986;

- Phân tích, đánh giá đóng góp của nhà thơ thế hệ Đổi mới trong quan niệm về sáng tạo và bản chất cái tôi trữ tình;

- Phân tích, lí giải đóng góp của nhà thơ thế hệ Đổi mới trên phương diện thể loại, kết cấu, ngôn ngữ…

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp loại hình

Phương pháp loại hình là phương pháp nghiên cứu đối tượng bằng cách phân chia chúng thành các “loại”, “kiểu” để nhận diện cấu trúc và những quy luật vận động, phát triển của chúng Trong luận án, chúng tôi sử dụng phương pháp này để phân loại và xác định những đặc điểm chung nhất, tạo nên tính chất “loại hình” của các tác giả thơ thuộc thế hệ Đổi mới Nó cũng được sử dụng để đối chiếu, so sánh nét khác biệt và những điểm đặc thù giữa thế hệ Đổi mới với các thế hệ thơ khác Bằng phương pháp này, tác giả luận án sẽ phân loại và xem xét, đánh giá cụ thể, khách quan hơn đối với các loại hình tác giả, tác phẩm

4.2 Phương pháp cấu trúc - hệ thống

Phương pháp cấu trúc - hệ thống là phương pháp nghiên cứu đối tượng trong tư cách một cấu trúc chỉnh thể, chặt chẽ, bao gồm nhiều yếu tố tạo thành Xuất phát từ quan niệm về thơ nói chung, sáng tác thơ của thế hệ Đổi mới nói riêng, là những cấu trúc chỉnh thể, hệ thống, trong luận án, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu cấu trúc - hệ thống để phân tích, lý giải mối quan hệ cũng như các yếu tố hợp thành cấu trúc chỉnh thể nghệ thuật này Trên cơ sở

đó, nhận ra đặc điểm và ý nghĩa, giá trị của các phương diện riêng lẻ và đồng

5

thời, cả toàn bộ hệ thống cấu trúc của nó Tiếp cận từng tác giả, tác phẩm, chúng tôi cũng quan tâm đến tính chỉnh thể cấu trúc của chúng

4.3 Phương pháp nghiên cứu lịch sử

Đây là phương pháp nghiên cứu văn học bằng cách đặt các hiện tượng văn học trong mối liên hệ với hoàn cảnh lịch sử, chính trị, văn hóa…, trên bối cảnh lịch sử sinh thành cụ thể đó để lý giải, đánh giá Nghiên cứu lịch sử của văn học còn có nghĩa là nghiên cứu quá trình hình thành, phát sinh, phát triển của nó, trên cơ sở đó, nhận ra đặc điểm và quy luật vận động nội tại của hiện tượng đó Bám sát các điều kiện về lịch sử - văn hóa đã chi phối đến những biến đổi, vận động của văn học, tác giả luận án cố gắng làm rõ mối quan hệ qua lại và những tác động của bối cảnh xã hội - lịch sử tương ứng đã tạo nên nét khác biệt của thế hệ Đổi mới so với các thế hệ khác trong tiến trình lịch sử của nền thơ Việt Nam

4.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Đây là phương pháp nghiên cứu văn học từ góc độ thi pháp học Luận án

đã vận dụng phương pháp này nhằm đi sâu phân tích những đặc trưng thi pháp trong sáng tác của các nhà thơ thế hệ Đổi mới, cụ thể trên các phương diện quan niệm sáng tạo, hình tượng cái tôi, kết cấu, ngôn ngữ, bút pháp… Phương pháp này cũng giúp tác giả luận án nghiên cứu, tìm hiểu sự tác động, chi phối của quan niệm sáng tạo tới cách thể hiện trong hình thức thơ của thế hệ Đổi mới

4.5 Nhóm thao tác nghiên cứu phân tích - tổng hợp, thống kê - phân loại, so sánh

Đây là nhóm thao tác nghiên cứu giúp tác giả luận án phân tích những điều kiện về bối cảnh lịch sử, các tiền đề văn hóa với những ưu điểm và nhược điểm của nền kinh tế thị trường đã ảnh hưởng, tác động, tạo nên đặc điểm quan niệm, cảm hứng và thi pháp trong sáng tác của thế hệ nhà thơ Đổi mới; thống

kê số lượng tác giả, tác phẩm, tần số lặp lại của một số yếu tố, chi tiết nghệ thuật cần thiết; so sánh, đối chiếu giữa các hiện tượng tác giả, tác phẩm trong

6

thơ của thế hệ Đổi mới, giữa sáng tác của thế hệ Đổi mới so với thế hệ trước và sau đó…

5 Đóng góp của luận án

Luận án là công trình khoa học nghiên cứu tương đối bao quát, hệ thống

về đặc điểm và đóng góp của nhà thơ thế hệ Đổi mới trong thơ Việt Nam sau

1986 trên phương diện hệ hình tư duy, quan niệm sáng tạo và nghệ thuật thể hiện Trên cơ sở xác định những khái niệm công cụ và phương pháp luận nghiên cứu, phân tích, luận giải về một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu, luận án góp phần định vị và đánh giá một cách khách quan, thỏa đáng về vai trò và đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong thơ Việt Nam hiện đại

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận án sẽ được triển khai trong 4 chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Bối cảnh xuất hiện của các nhà thơ thế hệ Đổi mới Chương 3: Đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trong quan niệm

về sáng tạo và bản chất cái tôi trữ tình

Chương 4: Đóng góp của các nhà thơ thế hệ Đổi mới trên phương diện thể loại, kết cấu, ngôn ngữ