VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THANH NGA NĂNG LỰC TIẾNG PHÁP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ NHÂN TỐ XÃ HỘI NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP T[.]
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THANH NGA
NĂNG LỰC TIẾNG PHÁP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ NHÂN TỐ
XÃ HỘI: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRƯỜNG CHUYÊN
HÀ NỘI AMSTERDAM VÀ TRƯỜNG CHU VĂN AN
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC
Hà Nội, 2020
Trang 2VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THANH NGA
NĂNG LỰC TIẾNG PHÁP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ NHÂN TỐ
XÃ HỘI: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRƯỜNG CHUYÊN
HÀ NỘI AMSTERDAM VÀ TRƯỜNG CHU VĂN AN
Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 9229020
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS Đỗ Việt Hùng
Hà Nội, 2020
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận án này, trước hết tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc Học viện, Khoa Ngôn ngữ học, Phòng đào tạo sau đại học đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới người hướng dẫn khoa học: GS TS
Đỗ Việt Hùng đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn nghiên cứu
và giúp đỡ tôi hoàn thành luận án Bên cạnh đó, luận án này sẽ không thể hoàn thành nếu không có những ý kiến đóng góp vô cùng quý báu của GS.TS Nguyễn Văn Hiệp, GS.TS Vũ Văn Đại, GS.TS Nguyễn Văn Khang, PGS.TS
Vũ Thị Thanh Hương cùng nhiều thầy cô khác
Tôi xin cảm ơn Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, phòng Thư ký Biên tập khoa học xã hội và nhân văn đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận án
Cuối cùng tôi xin cản ơn gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã ủng hộ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án
Mặc dù đã hết sức cố gắng hoàn thiện luận án, song không thể tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý quý báu của Quý thầy
cô và các bạn đồng nghiệp
Xin trân trọng cảm ơn
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Nguyễn Thị Thanh Nga
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
NGUYỄN THỊ THANH NGA
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI………
2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU………
3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU………
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU………
5 ĐÓNG GÓP MỚI VỀ KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN………
6 Ý NGHĨA LÍ LUẬN VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN…………
7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN………
1 3 5 8 14 14 15 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN……… 16
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 16
1.1.1 Tình hình nghiên cứu về năng lực ngôn ngữ 16
1.1.2 Các công trình nghiên cứu về năng lực tiếng Pháp 20
1.1.3 Tình hình nghiên cứu về đánh giá năng lực ngôn ngữ 23
1.1.4 Tình hình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ngoại ngữ 25
1.1.5 Nhận xét 33
1.2 Cơ sở lí luận 35
1.2.1 Một số vấn đề lí thuyết ngôn ngữ học xã hội liên quan cách tiếp cận đề tài luận án 35
1.2.2 Khái niệm Khung mô tả năng lực ngôn ngữ 48
Tiểu kết……… 54
CHƯƠNG 2: MÔ TẢ NĂNG LỰC TIẾNG PHÁP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Trường hợp trường THPT chuyên Hà Nội Amsterdam và trường THPT Chu Văn An) 57
2.1 Mô tả mẫu 59
2.1.1 Đặc trưng cá nhân 59
Trang 62.1.2 Đặc trưng gia đình 62
2.1.3 Nhận xét 65
2.2 Năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông theo các kĩ năng 66
2.2.1 Kĩ năng nghe 67
2.2.2 Kĩ năng nói……… 75
2.2.3 Kĩ năng đọc 90
2.2.4 Kĩ năng viết 94
2.3 Đánh giá chung 99
Tiểu kết……… 107
CHƯƠNG 3: NHỮNG NHÂN TỐ XÃ HỘI ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG LỰC TIẾNG PHÁP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (Trường hợp trường THPT chuyên Hà Nội Amsterdam và trường THPT Chu Văn An) 110
3.1 Đặc điểm cá nhân 112
3.1.1 Sự ảnh hưởng của nhân tố thời điểm bắt đầu học ngoại ngữ đến năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông 113
3.1.2 Sự ảnh hưởng của nhân tố động cơ, thái độ của học sinh đến năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông 116
3.1.3 Sự tác động của nhân tố trải nghiệm cá nhân đến năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông 120
3.2 Đặc điểm gia đình 121
3.2.1 Sự tác động của nhân tố gia đình có người biết tiếng Pháp ảnh hưởng đến năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông……… 122
3.2.2 Sự tác động của nhân tố định hướng gia đình đối với năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông 125
3.3 Đặc điểm văn hoá-xã hội 128
Trang 73.3.1 Sự tác động của yếu tố công nghệ thông tin đối với năng lực tiếng
Pháp của học sinh trung học phổ thông 128 3.3.2
3.3.3
3.3.4
Sự tác động của nhân tố điều kiện xã hội đối với năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông………
Sự tác động của yếu tố cơ hội việc làm đối với năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông………
Sự tác động của nhân tố giao tiếp xã hội với người nước ngoài đối với năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông………… ……
134
136
137
Tiểu kết……… 144 KẾT LUẬN 147
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
162
Trang 8DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
CCTSL: cơ chế tâm - sinh lí
CEFR: Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment - khung tham chiếu Châu Âu
CMEC: Council of Ministers of Education Canada - Hội đồng Bộ trưởng Giáo dục Canada
CNTT: công nghệ thông tin
GD&ĐT: Giáo dục và Đào tạo
KNLNNVN: khung năng lực ngoại ngữ Việt Nam
NLCL: năng lực chiến lược
NLDH: năng lực dụng học
NLDN: năng lực diễn ngôn
NLGT: năng lực giao tiếp
NLNN: năng lực ngôn ngữ
NLNNXH: năng lực ngôn ngữ xã hội
NLNP: năng lực ngữ pháp
NLTC: năng lực tổ chức
THPT: trung học phổ thông
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1 Tỉ lệ nam nữ theo khối của học sinh 60 Bảng 2.2 Tần suất nghe hiểu tiếng Pháp ở lớp theo khối học và giới tính của
học sinh
68
Bảng 2.3 Tỉ lệ có tham gia các các hoạt động nghe tiếng Pháp ở ngoài
lớp học theo tuổi/khối học và giới tính
69
Bảng 2.4 Mức độ hiểu khi nghe, xem chủ điểm yêu thích 71 Bảng 2.5 Những khó khăn đối với kĩ năng nghe tiếng Pháp 72 Bảng 2.6 Mức độ quan trọng của kĩ năng nghe hiểu 75 Bảng 2.7 Tần suất giao tiếp tiếng Pháp ở lớp theo khối 77 Bảng 2.8 Hoạt động giao tiếp tiếng Pháp ở đâu/với ai của học sinh 78 Bảng 2.9 Đối tượng giao tiếp ở trường của các em học sinh 80 Bảng 2.10 Tần suất sử dụng tiếng Pháp để giao tiếp ở nhà 83 Bảng 2.11 Hoàn cảnh sử dụng tiếng Pháp 84 Bảng 2.12 Đối tượng giao tiếp ở nhà của các em học sinh 85 Bảng 2.13 Tần suất giao tiếp tiếng Pháp ở ngoài xã hội 86 Bảng 2.14 Địa điểm các bạn học sinh giao tiếp tiếng Pháp 87 Bảng 2.15 Đối tượng giao tiếp của học sinh ngoài xã hội 88 Bảng 2.16 Kết quả thường đạt đối với kĩ năng nói của học sinh 88 Bảng 2.17 Mức độ quan trọng của hoạt động giao tiếp 89 Bảng 2.18 Mức độ hiểu đối với kĩ năng đọc hiểu 91 Bảng 2.19 Mức độ đọc sách báo truyện tiếng Pháp 92 Bảng 2.20 Những khó khăn đối với hoạt động đọc 93 Bảng 2.21 Kết quả thường đạt đối với kĩ năng đọc hiểu của học sinh 94 Bảng 2.22 Tần suất viết bằng tiếng Pháp của học sinh 96 Bảng 2 23 Những khó khăn thường gặp đối với kĩ năng viết của học sinh 97 Bảng 2.24 Những lỗi hay mắc đối với kĩ năng viết của học sinh 98
Trang 10Bảng 2.25 Điểm viết thường đạt của các em học sinh 99 Bảng 2.26 Kết quả tự đánh giá năng lực ngoại ngữ theo tuổi 100 Bảng 2.27 Kết quả tự đánh giá năng lực ngoại ngữ theo giới tính 102 Bảng 3.1 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với nhân tố động lực và thái độ với tiếng Pháp
117
Bảng 3.2 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với việc tự học tiếng Pháp
119
Bảng 3.3 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với trải nghiệm bản thân
120
Bảng 3.4 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với nhân tố gia đình có người biết tiếng Pháp và sử dụng tiếng Pháp trong gia đình
122
Bảng 3.5 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với nhân tố bối cảnh sử dụng tiếng Pháp trong gia đình
124
Bảng 3.6 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá tốt theo tương
quan với yếu tố định hướng gia đình vì thích tiếng Pháp
125
Bảng 3.7 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá tốt theo tương
quan với yếu tố công nghệ thông tin của học sinh
131
Bảng 3.8 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với yếu tố điều kiện xã hội
135
Bảng 3.9 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan
với yếu tố cơ hội công việc
137
Trang 11DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1 Thời gian bắt đầu học và lí do học tiếng Pháp của học sinh 62 Biểu đồ 2.2 Người định hướng theo học tiếng Pháp cho học sinh 63 Biểu đồ 2.3 Lí do gia đình định hướng học tiếng Pháp cho học sinh 64 Biểu đồ 2.4 Điểm của kĩ năng nghe hiểu theo khối và giới tính của học sinh 74 Biểu đồ 2.5 Tần suất giao tiếp tiếng Pháp ở lớp theo giới tính học sinh 77 Biểu đồ 2.6 Mức độ hiểu đối với kĩ năng đọc hiểu 90 Biểu đồ 2.7 Tần suất viết tiếng Pháp của học sinh 95 Biểu đồ 2.8 Tỉ lệ đánh giá mức độ thành thạo ở 4 kĩ năng theo giới tính học
sinh
102
Biểu đồ 2.9 Kết quả đạt được 4 kĩ năng của học sinh THPT 104 Biểu đồ 2.10 Tỉ lệ học sinh có các chứng chỉ Delf, Dalf tiếng Pháp 106 Biểu đồ 3.1 Tỉ lệ học sinh đạt 4 kĩ năng từ loại khá trở lên theo tương quan
với các đặc điểm cá nhân và khối lớp
112
Biểu đồ 3.2 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá theo tương quan với
nhân tố thời điểm bắt đầu học tiếng Pháp
115
Biểu đồ 3.3 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá tốt theo tương quan
với yếu tố định hướng gia đình vì sang Pháp học tập
127
Biểu đồ 3.4 Tỉ lệ học sinh có năng lực tiếng Pháp khá tốt theo tương quan
với yếu tố giao tiếp với người nước ngoài
138
Trang 121
MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1 Việt Nam là quốc gia đang trên đường phát triển và hội nhập quốc tế
Điều đó có tác động đến mọi lĩnh vực kinh tế xã hội của đất nước, trong đó
có nền giáo dục Để giáo dục Việt Nam có thể hội nhập với giáo dục của các nước trên thế giới, vươn tầm quốc tế, Đảng và Nhà nước ta đã thực hiện các quyết sách mạnh mẽ nhằm thúc đẩy việc học ngoại ngữ trong nhà trường Bởi lẽ ngoại ngữ được xem như là chìa khoá để phát triển của một quốc gia, là công cụ bắt buộc phải có để làm việc trong môi trường toàn cầu hóa, là phương tiện tốt nhất để tiếp cận với tri thức hiện đại Hiểu được tầm quan trọng của việc học ngoại ngữ, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT)
đã ban hành Đề án Dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc
dân giai đoạn 2008-2020 với mục tiêu là đổi mới toàn diện việc dạy và học
ngoại ngữ trong các trường và biến ngoại ngữ trở thành thế mạnh của người dân Việt Nam Tuy nhiên, hiện nay theo đánh giá chung, khả năng ngoại ngữ của người Việt còn hạn chế Việc trang bị cho mình một thứ tiếng nước ngoài để đáp ứng xu thế hội nhập và trở thành công dân toàn cầu còn mang tính tự phát Ngoài những vấn đề thuộc về chính sách và nhu cầu xã hội, chúng tôi cho rằng việc học ngoại ngữ cũng như hiệu quả và chất lượng đạt được của nó còn phụ thuộc vào rất nhiều nhân tố, trong đó
có nhân tố xã hội Tuy nhiên cho đến nay, gần như chưa có công trình nghiên cứu nào về sự ảnh hưởng của các nhân tố xã hội đối với kết quả học ngoại ngữ nói chung và tiếng Pháp nói riêng của học sinh Việt Nam Đây được xem là một hướng nghiên cứu mới góp phần hiện thực hóa mục tiêu
mà Bộ GD&ĐT đã đề ra là nâng cao chất lượng dạy và học ngoại ngữ ở tất
cả các cấp học
1.2 Đổi mới toàn diện việc dạy và học ngoại ngữ trong nhà trường mà Bộ
GD&ĐT đề ra được xem là mục tiêu chung cho tất cả các ngoại ngữ đang
Trang 132
được giảng dạy trong hệ thống giáo dục phổ thông nước ta Tuy nhiên mỗi ngoại ngữ lại có đặc thù riêng Tiếng Anh đã trở thành ngôn ngữ toàn cầu
và là ngoại ngữ số một trên thế giới và ở Việt Nam Ngoại ngữ này được giảng dạy phổ biến trong tất cả các trường học và được sử dụng rộng rãi trong đời sống văn hóa xã hội Một số ngoại ngữ khác cũng đang khá phát triển ở nước ta hiện nay như tiếng Tây Ba Nha, tiếng Đức, tiếng Nhật v.v tuy nhiên đó lại không phải là thực trạng đối với tiếng Pháp Tác giả Vương Toàn (2013) có cùng quan điểm như vậy khi cho rằng: “Chúng ta
có thể giải thích thực trạng hiện nay một phần bởi sự bùng nổ tiếng Anh trong thời đại toàn cầu hóa Nhưng so với các ngoại ngữ khác, một câu hỏi được đặt ra: tại sao tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn và cả tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha v.v lại có sự phát triển tương đối ở Việt Nam? Và tại sao đây không phải là trường hợp cho tiếng Pháp” Thực tế cho thấy, từ khi nước ta gia nhập cộng đồng Pháp ngữ vào năm 1970, tiếng Pháp không ngừng được quan tâm và giảng dạy Là một trong 88 thành viên chính thức của Cộng đồng Pháp ngữ, song hiện nay chúng ta đang phải đối mặt với một thực tế đó là tiếng Pháp đang mất dần vị thế ở nước ta, chất lượng và kết quả học tập ngoại ngữ này chưa xứng tầm Đây cũng là vấn đề được Chính phủ hai nước thảo luận khá nhiều nhằm tháo gỡ các khó khăn hiện nay và thúc đẩy công tác giảng dạy tiếng Pháp, tăng quy mô, số lượng học sinh tiếng Pháp ở Việt Nam Năm 2019, trong buổi làm việc với đại diện
Bộ GD&ĐT Việt Nam, Đại sứ Bertrand Lortholary khẳng định chủ trương này là quyết tâm chính trị của Chính phủ Pháp và được hai nước quan tâm phát triển như là một lĩnh vực hợp tác tốt đẹp nhất trong mối quan hệ hợp tác ngoại giao giữa hai nước Chúng tôi cho rằng để khôi phục lại vị thế cho tiếng Pháp cũng như là việc dạy và học có hiệu quả ngoại ngữ này ở Việt Nam, một đất nước đang trên đà phát triển về mọi phương diện, nhân
tố xã hội giữ vai trò hết sức quan trọng Tuy nhiên cho đến nay, chưa có
Trang 143
công trình nghiên cứu tổng thể nào về các nhân tố xã hội ảnh hưởng đến năng lực tiếng Pháp của người học nói chung và của học sinh nói riêng tại nước ta cũng như trên thế giới Như vậy luận án thực hiện việc nghiên cứu các nhân tố xã hội ảnh hưởng đến việc học tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông là yêu cầu hết sức quan trọng và cấp thiết trong bối cảnh hiện nay
Điểm lại các công trình nghiên cứu đã công bố trước luận án này chúng tôi nhận thấy đã có khá nhiều công trình đề cập đến tầm quan trọng của việc học ngoại ngữ, thảo luận về phương pháp giảng dạy từng ngoại ngữ, từng kĩ năng cụ thể Bên cạnh đó cũng có khá nhiều các công trình nghiên cứu về năng lực ngoại ngữ nói chung và năng lực tiếng Pháp nói riêng, song đều là các nghiên cứu để phục vụ cho phương pháp giảng dạy hay kiểm tra đánh giá ngoại ngữ Việc tìm hiểu về năng lực ngoại ngữ trong mối quan hệ với các nhân tố xã hội thì gần như chưa có Nói cách khác những công trình này đều tiếp cận quá trình dạy và học ngoại ngữ từ góc độ ngôn ngữ học và giáo dục học Tuy nhiên chưa có công trình nào quan tâm đến vai trò, hay tác động của các yếu tố xã hội đối với việc phát triển năng lực ngoại ngữ Đây là một sự thiếu vắng đáng tiếc vì thực tiễn dạy và học ngoại ngữ khẳng định rằng các nhân tố xã hội có tác động không nhỏ đến quá trình hình thành và phát triển năng lực ngoại ngữ ở người học, nhất là trong bối cảnh xã hội có sự cạnh tranh gay gắt giữa các ngoại ngữ như hiện nay Vì những lí do đó chúng tôi đã lựa chọn đề tài
nghiên cứu Năng lực tiếng Pháp của học sinh trung học phổ thông dưới tác
động của một số nhân tố xã hội: Nghiên cứu trường hợp trường chuyên Hà
hội Đây là một cách tiếp cận mới và cần thiết vì qua đó chúng ta xác định được những đường lối chính sách, ứng xử xã hội hợp lí để đạt được mục tiêu mà chính phủ hai nước đề ra