BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI @&? NGUYỄN THỊ MAI QUYÊN TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA TỘC NGƯỜI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI 2021 BỘ GIÁO D[.]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
-@&? -NGUYỄN THỊ MAI QUYÊN
TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM
DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
HÀ NỘI - 2021
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
-@&? -NGUYỄN THỊ MAI QUYÊN
TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM
DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 62.22.01.25
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1: GS.TS Vũ Anh Tuấn 2: PGS TS Nguyễn Thị Huế
HÀ NỘI - 2021
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng:
- Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu riêng của tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong công trình nghiên cứu của ai khác
- Luận án đã được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc, cẩn trọng
và cầu thị
- Kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu khác đã được tiếp thu chân thực, cẩn trọng, chừng mực trong luận án
Tác giả luận án:
Trang 4DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
VHDG : Văn học dân gian
Sđd : Sách đã dẫn
Trang 5MỤC LỤC
PHẦN 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục tiêu nghiên cứu 2
3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
5 Phương pháp nghiên cứu 4
6 Đóng góp mới của luận án 5
7 Cấu trúc của luâ ̣n án 6
CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 7
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam 7
1.1.1 Li ̣ch sử nghiên cứu địa danh trong văn học dân gian ở Việt Nam 12
1.1.2 Li ̣ch sử nghiên cứu đi ̣a danh Thái và địa danh trong truyện kể dân gian của người Thái ở Việt Nam 16
1.1.3 Những vấn đề còn tồn tại 19
1.2 Tổng quan về hướng tiếp cận và các vấn đề lý thuyết được sử dụng trong luận án 19
1.2.1 Về hướng tiếp cận truyện kể dân gian từ góc nhìn văn hóa tộc người 19 1.2.2 Lý thuyết biểu tượng trong nghiên cứu truyện kể dân gian 23
1.2.3 Lý thuyết không gian xã hội trong nghiên cứu truyện kể dân gian 27
1.3 Sơ lược về bối cảnh văn hóa Thái 31
1.3.1 Về nguồn gốc của người Thái ở Việt Nam 31
1.3.2 Về sự phân biệt các ngành Thái 33
Tiểu kết 43
CHƯƠNG 2 TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM: KHÁI NIỆM, PHÂN LOẠI VÀ NỘI DUNG 45
2.1 Về khái niệm truyện kể địa danh 45
Trang 62.2 Thống kê, phân loại truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam 48
2.3 Các phương diện nội dung trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam 52
2.3.1 Truyện kể địa danh Thái và vũ trụ quan, thế giới quan của tộc người 52 2.3.2 Truyện kể địa danh Thái và lịch sử tộc người 57
2.3.3 Truyện kể địa danh Thái và những khát vọng nhân sinh 65
Tiểu kết 73
CHƯƠNG 3 CỐT TRUYỆN VÀ BIỂU TƯỢNG TRONG TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM 75
3.1 Cốt truyện trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam 75
3.1.1 Cốt truyện của thần thoại địa danh Thái 76
3.1.2 Cốt truyện của truyền thuyết địa danh Thái 80
3.1.3 Cốt truyện của truyện cổ tích địa danh Thái 84
3.2 Biểu tượng trong truyện kể địa danh của ngưới Thái ở Việt Nam 89
3.2.1 Biểu tượng nước 90
3.2.2 Biểu tượng núi 96
3.2.3 Biểu tượng nỏ 102
Tiểu kết 107
CHƯƠNG 4 KHÔNG GIAN XÃ HỘI TRONG TRUYỆN KỂ ĐỊA DANH CỦA NGƯỜI THÁI Ở VIỆT NAM 109
4.1 Mối liên hệ với các hình thức không gian, thời gian và môi trường 109
4.1.1 Các mối liên hệ với không gian, thời gian 109
4.1.2 Các mối quan hệ với môi trường 114
4.2 Các mối quan hệ hôn nhân 119
4.3 Các mối quan hệ tạo lập bởi ngôn ngữ 133
Tiểu kết 140
PHẦN KẾT LUẬN 142
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 147
TÀI LIỆU THAM KHẢO 148
PHỤ LỤC 1 1
Trang 7DANH MỤC BẢNG
1 Truyền thuyết về nhân vật có công với bản mường 80
2 Thống kê các biểu tượng trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam
90
Trang 8PHẦN 1 PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Người Thái là tộc người xuyên quốc gia với một lịch sử hình thành, thiên
di, cộng cư và định cư vô cùng phong phú mà cũng không kém phần phức tạp Văn hóa Thái bởi thế không chỉ góp phần quan trọng trong bức khảm đa màu sắc của văn hóa Việt Nam mà còn có ảnh hưởng lớn tới nhiều nền văn hóa khác Đó là lý do tại sao ngành Thái học hình thành ở tất cả các quốc gia có các tộc người thuộc ngữ hệ Thái như Lào, Thái Lan, Trung Quốc, Việt Nam; thậm chí nhiều quốc gia phương Tây như Australia, Đức, Hà Lan… cũng có trung tâm nghiên cứu Thái học
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa người Thái được bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ XX đánh dấu bằng công trình của các học giả như Cầm Trọng, Đặng Nghiêm Vạn… Đến nay, hướng nghiên cứu này đã được quan tâm trên cả bề rộng lẫn bề sâu Tất cả mọi phương diện từ lịch sử, văn học, chữ viết đến phong tục tập quán, tri thức dân gian… của người Thái đều được khảo sát, nghiên cứu trong các công trình, bài viết với độ chuyên sâu khác nhau Xét riêng góc độ văn học dân gian, một đội ngũ đông đảo các nhà nghiên cứu đã khai thác các phương diện sử thi, dân ca, truyện thơ, truyện dân gian, tục ngữ… của người Thái từ nhiều góc độ và đạt được những thành tựu đáng ghi nhận
Tuy nhiên trong hàng loạt các nghiên cứu ấy có thể thấy một bộ phận trong kho tàng văn học dân gian của người Thái còn chưa được quan tâm thỏa đáng, đó là truyện kể địa danh Người Thái sống ở đâu, nơi đó có truyện kể về các địa danh Với tư cách là một đơn vị từ vựng, một danh từ riêng, địa danh không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà hàm chứa trong nó những vỉa tầng văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ, những quan niệm của con người Hơn thế, đặc điểm vùng đất, địa danh còn đi vào truyện kể dân gian với tư cách là những sáng tạo của người dân được truyền từ đời này sang đời khác Ý nghĩa của địa danh trong truyện kể vì thế không chỉ là dấu chỉ cho một vùng đất, một bản làng hay con sông ngọn suối, địa danh tồn tại cùng năm tháng còn quan trọng
Trang 9bởi cái duyên cớ mà nó được sinh ra, bởi những trải nghiệm với cộng đồng văn hóa, với ngôn ngữ đã cùng nó tồn tại Truyện kể địa danh vì thế cần được được nghiên cứu dưới góc độ liên ngành để giải mã được các vỉa tầng ẩn chứa đằng sau mỗi lời kể, từ đó có những kiến giải mới về lịch sử, văn hóa, truyền thống và đặc điểm của vùng đất cũng như con người đã sản sinh ra chúng Xuất phát từ nhâ ̣n thức về vai trò của văn hóa – văn học dân gian Thái trong viê ̣c bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa tộc người, năm 2010 chúng tôi đã
hoàn thành một công trı̀nh nghiên cứu mang tên Truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam Công trı̀nh đã hoàn thành được mục tiêu đề ra là xây dựng
khái niê ̣m truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái, bước đầu thống kê được một số lượng truyê ̣n kể đi ̣a danh (56 truyê ̣n) và chı̉ ra những giá tri ̣ nội dung, thi pháp cùng dấu ấn văn hóa tộc người (gồm dấu ấn văn hóa vâ ̣t chất và dấu ấn văn hóa tinh thần) trong tâ ̣p hợp truyê ̣n kể Viê ̣c làm trên dù đã đa ̣t được một số kết quả nhất đi ̣nh song cũng cho thấy xung quanh truyện kể địa danh Thái còn rất nhiều chiều kích cần được quan tâm, lý giải một cách đầy đủ, xứng đáng, đơn cử như viê ̣c sưu tầm, sưu tập làm phong phú hơn nữa tâ ̣p hợp truyê ̣n kể đồng thời xuất phát từ bối cảnh văn hóa tộc người để phân tích mối quan hê ̣ hữu cơ giữa đi ̣a danh với môi trường văn hóa đã sản sinh ra chúng Cao hơn nữa, cần có quá trình phân tích để tı̀m ra những mắt xı́ch văn hóa, đă ̣c biê ̣t là cách thức trao truyền truyện
kể, hướng tới mục tiêu nuôi dưỡng và bảo tồn văn hóa tộc người
Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài Truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam dưới góc nhìn văn hóa tộc người làm đề
tài luận án tiến sĩ của mình
2 Mục tiêu nghiên cứu
- Việc nghiên cứu đề tài Truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam dưới góc nhìn văn hóa tộc người trước hết nhằm đóng góp công sức
cho công tác sưu tầm, công bố kho tàng văn học dân gian Thái Bên cạnh đó, nghiên cứu đặt ra mục tiêu tìm hiểu những giá trị lịch sử, văn hóa ẩn chứa trong kho tàng truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, chỉ ra những hằng số, những cách thức tư duy mang tính biểu trưng của tộc người thông qua cách thức hình thành cốt truyện và nội hàm của thế giới biểu tượng
Trang 10- Ngoài hai mục tiêu kể trên, nghiên cứu của chúng tôi cũng đặt ra một mục tiêu quan trọng khác là phác họa khái lược mô hình không gian xã hội Thái thông qua những mối quan hệ xã hội cơ bản, từ đó hình dung cách thức
mà người Thái gây dựng, củng cố nền văn hóa của mình, giúp chúng không bị
“hòa tan” trước những thách thức, biến đổi của không gian và thời gian
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Trên cơ sở tiếp xúc với kho tàng truyện cổ Thái đã được sưu tầm, xuất bản kết hợp với thu thập, phỏng vấn trên thực địa, nhiệm vụ trước hết chúng tôi đặt ra cho luận án này là tập hợp một số lượng nhất định các văn bản truyện kể (trong điều kiện thời gian được cho phép) trên tiêu chí đảm bảo tất
cả các vùng Thái lớn đều có truyện kể; tiến hành thống kê, phân loại và sắp xếp chúng theo khu vực địa lý tồn tại địa danh
- Nhiệm vụ tiếp theo của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề về khái niệm, phân loại, và các đặc trưng về phương diện nội dung của truyện kể địa danh Thái
- Nhiệm vụ thứ ba tương ứng với chương tiếp theo của luận án là phân tích các dạng thức của cốt truyện xuyên suốt kho tàng truyện kể; chỉ ra nguồn gốc, các biểu hiện và ý nghĩa của một số biểu tượng tiêu biểu trong kho tàng truyện kể địa danh Thái
- Cuối cùng, luận án cần phân tích đưa ra được hình dung khái lược về một số mối quan hệ xã hội tộc người từ phương diện truyện kể và lý giải chúng trong mối quan hệ với những yếu tố văn hóa hữu quan
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tươ ̣ng nghiên cứu của luâ ̣n án là truyện kể đi ̣a danh của người Thái
ở Viê ̣t Nam.
- Phạm vi nghiên cứu: góc nhìn văn hóa tộc người Cụ thể, trong nghiên
cứu này chúng tôi coi tập hợp truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam như một sự kiện xã hội tổng thể trong đó bao hàm toàn bộ các yếu tố văn hóa
xã hội của tộc người Bởi thế, quá trình thực hiện luận án đồng thời là quá trình sử dụng các công cụ lý thuyết bao gồm lý thuyết ngữ văn dân gian, lý
Trang 11thuyết biểu tượng và lý thuyết không gian xã hội để bóc tách những lớp văn hóa đó hòng thấy được giá trị của tập hợp truyện kể
- Phạm vi tư liệu khảo sát: tư liê ̣u phu ̣c vu ̣ nghiên cứu được tập hợp từ hai nguồn: 1/Những tư liệu được thu nhận trên thực địa; 2/ Nguồn truyê ̣n kể
đi ̣a danh nằm rải rác trong các văn bản thành văn có sưu tầm truyện kể dân gian Thái như: truyê ̣n kể dân gian Thái, truyê ̣n kể dân gian các dân tô ̣c ı́t người; kỷ yếu hô ̣i thảo Thái ho ̣c; đi ̣a chı́ các vùng đất có cư dân Thái sinh sống và mô ̣t số công trı̀nh nghiên cứu về đi ̣a danh Các tư liệu này được thống
kê trong Phụ lục 1.
Trên cơ sở hai nguồn tư liê ̣u nói trên, đến thời điểm hiê ̣n ta ̣i đã sưu tầm/ sưu tâ ̣p được 116 truyê ̣n /mẩu truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái (tên truyện được thống
kê trong Phụ lục 2) Đây là cơ sở tư liệu để chúng tôi để tiến hành nghiên cứu đề tài Truyê ̣n kể đi ̣a danh của người Thái ở Viê ̣t Nam dưới góc nhìn văn hóa
tộc người.
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích ngữ văn dân gian: Đây là phương pháp
được tiến hành thường xuyên và cũng là phương pháp chủ đạo được sử dụng trong luận án nhằm phân tích các đặc điểm của văn chương dân gian Thái trong truyện kể địa danh
- Phương pháp điền dã: Đây là một yêu cầu rất quan trọng đối với
nghiên cứu ngữ văn dân gian đặc biệt khi đặt trong mối quan hệ với bối cảnh văn hóa tộc người Trong nghiên cứu này, chúng tôi đă ̣t ra vấn đề nghiên cứu không gian xã hô ̣i tô ̣c người nhı̀n từ truyê ̣n kể, bởi vâ ̣y viê ̣c gắn bó dài lâu với tộc người được nghiên cứu và xem văn chương tộc người là một thành tố sống động của thực tại luôn là yêu cầu cần thiết, đòi hỏi sư ̣ nỗ lực lâu dài và thường xuyên để có thể nắm bắt được sự hình thành, truyền dẫn, tiếp nhận các quy luật nghệ thuật văn học dân gian gần nhất với cơ chế sinh thành ra nó trong tâm lý và xã hội tộc người
- Phương pháp so sánh đối chiếu: Văn chương dân gian luôn luôn bắt
buộc phải tiến hành các so sánh tư liệu ngữ văn trong bối cảnh rộng lớn của nó nhằm tiến gần hơn những nhận thức hoàn chỉnh Do vâ ̣y trong quá trı̀nh
Trang 12làm viê ̣c, để dẫn đến mô ̣t kết luâ ̣n cu ̣ thể từ phương diê ̣n ngữ văn ho ̣c, chúng tôi sẽ cố gắng tiến hành so sánh đối chiếu từ nhiều cấp độ để có được mô ̣t kết luâ ̣n ngữ văn tô ̣c người đáng tin câ ̣y
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Là phương pháp được sử
dụng xuyên suốt luận án nhằm đảm bảo cho việc xử lý các dữ kiện truyện
kể trong tính tổng thể vấn đề Các lập luận chủ đạo của luận án đều được xây dư ̣ng trên cơ sở khoa học văn học trong sự liên kết chặt chẽ với các thành quả rút ra từ các khoa học khác như ngôn ngữ ho ̣c, sử học, địa lý học và dân tộc học
6 Đóng góp mới của luận án
Thứ nhất, thông qua quá trình sưu tầm, điền dã tại các khu vực có dân cư Thái sinh sống kết hợp với việc sưu tập tài liệu từ các công trình, sách báo đã xuất bản, chúng tôi đã tiến hành hệ thống hóa tư liệu về truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam đồng thời đem đến những đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu
Thứ hai, luận án xác đi ̣nh được giá tri ̣ về phương diê ̣n ngữ văn dân gian của tâ ̣p hợp truyê ̣n kể đi ̣a danh Thái Chỉ ra cấu trúc thể loại, giá trị nội dung xét theo phương diện thể loại của tập hợp truyện kể Phân tích nốt truyện của toàn thể kho tàng truyện kể theo nhóm thể loại Nếu công trình luận văn thạc
sĩ trước đây mới tiến hành việc đưa ra khái niệm truyện kể địa danh, phân tích một số dấu ấn văn hóa Thái trong những truyện kể địa danh đã sưu tầm/sưu tập thì luận án đóng góp ở sự mở rộng phạm vi tư liệu khảo sát và khảo cứu, cung cấp một diện mạo truyện kể phong phú hơn cũng như sự khảo cứu sâu sắc hơn Các các giá trị nội dung, cốt truyện, nghiên cứu các biểu tượng tiêu biểu cũng như việc phân tích một số phương diện không gian xã hội trong truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam đều là những nội dung nghiên cứu hoàn toàn mới, không lặp lại công trình nghiên cứu trước đây
Thứ ba, thông qua việc phân tích các biểu tượng, chúng tôi đồng thời chỉ
ra mối liên hệ giữa văn học và văn hóa dân gian, mối liên hệ giữa địa danh và các cơ tầng văn hóa tộc người đã sản sinh ra nó Đây cũng chính là hướng nghiên cứu mang lại nhiều kiến giải mới cho nghiên cứu văn học dân gian
Trang 13Đây cũng là lần đầu tiên một số biểu tượng tiêu biểu của văn hóa Thái được phân tích, nhìn nhận từ góc độ truyện kể địa danh
Thứ tư, luận án đóng góp những phân tích về các đơn vị cấu thành không gian xã hội Thái tộc tập trung vào một số mối quan hệ xã hội cơ bản từ góc độ truyện kể địa danh Việc nghiên cứu không gian xã hội tộc người từ phương diện ngữ văn dân gian tuy đã được thực hiện bởi một số nghiên cứu đi trước, song đối với ngành Thái học, đây vẫn là thử nghiệm đầu tiên, cung cấp cách nhı̀n mới cho văn ho ̣c dân gian tô ̣c người, nằm trong nỗ lực chung nhằm đưa văn ho ̣c dân gian về với bối cảnh sinh hoạt và tồn tại của nó
7 Cấu trúc của luâ ̣n án
Luâ ̣n án triển khai thành 4 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài
nghiên cứu.
Chương 2 : Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam: khải niệm,
phân loại và nội dung
Chương 3: Cốt truyện và biểu tượng trong truyê ̣n kể đi ̣a danh của người
Thái ở Viê ̣t Nam
Chương 4: Không gian xã hội trong truyện kể địa danh của người Thái
ở Việt Nam