Luận án tiến sĩ y tế công cộng nghiên cứu điều kiện lao động, tình trạng sức khỏe và hiệu quả biện pháp huấn luyện an toàn vệ sinh lao động cho công nhân may công nghiệp tại hưng yên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO – BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƯƠNG *** BÙI HOÀI NAM NGHIÊN CỨU ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG, TÌNH TRẠNG SỨC KHỎE VÀ HIỆU QUẢ BIỆN PHÁP HUẤN LUYỆN AN TOÀN VỆ SINH LAO ĐỘNG CHO CÔNG[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO – BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƯƠNG

***

BÙI HOÀI NAM

NGHIÊN CỨU ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG,

TÌNH TRẠNG SỨC KHỎE

VÀ HIỆU QUẢ BIỆN PHÁP HUẤN LUYỆN

AN TOÀN-VỆ SINH LAO ĐỘNG CHO CÔNG NHÂN

MAY CÔNG NGHIỆP TẠI HƯNG YÊN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG

HÀ NỘI - 2017

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO – BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƯƠNG

***

BÙI HOÀI NAM

NGHIÊN CỨU ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG,

TÌNH TRẠNG SỨC KHỎE

VÀ HIỆU QUẢ BIỆN PHÁP HUẤN LUYỆN

AN TOÀN-VỆ SINH LAO ĐỘNG CHO CÔNG NHÂN

MAY CÔNG NGHIỆP TẠI HƯNG YÊN

CHUYÊN NGÀNH Y TẾ CÔNG CỘNG

MÃ SỐ: 62 72 03 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG Hướng dẫn khoa học

1 PGS.TS Nguyễn Đức Trọng

2 GS.TS Đào Văn Dũng

HÀ NỘI - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án Tiến sĩ: “Nghiên cứu điều kiện lao động, tình

trạng sức khỏe và hiệu quả biện pháp huấn luyện an toàn – vệ sinh lao động cho công nhân may công nghiệp tại Hưng Yên” là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu và tài liệu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn

và tham chiếu đầy đủ

Nghiên cứu sinh Bùi Hoài Nam

iii

LỜI CẢM ƠN

rong su t qu trình h c t p và hoàn thành lu n n này, tôi đ nh n đư c rất nhiều s gi p đ , tạo điều kiện c a t p th l nh đạo, c c nhà khoa h c, c c c n

bộ i l ng k nh tr ng và bi t n sâu s c tôi in đư c bày tỏ và g i l i cảm n chân thành t i

p th Ban l nh đạo, h ng đào tạo sau đại h c, Bộ môn y t công cộng

c a iện ệ sinh ch t rung ư ng đ tạo m i điều kiện thu n l i gi p đ tôi trong qu trình h c t p, nghiên cứu và hoàn thành lu n n

p th thầy gi o hư ng dẫn khoa h c - N uyễ Đức

rọ và G - Đà Vă Dũ , đ h t l ng gi p đ , hư ng dẫn và

động viên cũng như tạo m i điều kiện thu n l i cho tôi trong su t qu trình nghiên cứu và hoàn thành lu n án

ôi in g i l i c m n t i t p th l nh đạo, đồng nghiệp c a iện Khoa h c Môi trư ng đ tạo m i điều kiện thu n l i, chia sẻ công việc trong su t th i gian

h c t p và nghiên cứu

ôi in g i l i c m n t i t p th l nh đạo, c n bộ, ngư i lao động c a Công

ty NHH Minh Anh, Công ty cổ phần iên Hưng, rung tâm Y t ệt May, anh ch

em cộng t c viên đ tạo m i điều kiện thu n l i, gi p đ tôi trong su t th i gian

th c hiện đề tài

Sau cùng, tôi xin g i l i c m n chân thành t i gia đình, b m , anh ch em, bạn bè và ngư i v yêu qu đ luôn bên cạnh động viên, chia sẻ khó khăn cũng như gi p đ tôi đ hoàn thành lu n án

c ả luận án Bùi Hoài Nam

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ i

Chương 1 TỔNG QUAN 3

1.1 ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG, TÌNH HÌNH SỨC KHỎE VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE CÔNG NHÂN MAY CÔNG NGHIỆP 3

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm về điều kiện lao động, sức khỏe và yếu tố ảnh hưởng sức khỏe: 3

1.1.2 Điều kiện lao động tại các công ty may công nghiệp ở Việt Nam 8

1.1.3.Tình hình sức khỏe người lao động, bệnh tật và tai nạn lao động may công nghiệp 13

1.1.4 Các yếu tố trong điều kiện lao động ảnh hưởng đến sức khỏe lao động nữ may công nghiệp: 15

1.1.5 Một số bệnh tật và tai nạn lao động ở nữ may công nghiệp do thiếu kiến thức/thực hành AT-VSLĐ: 23

1.2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP ĐẢM BẢO AN TOÀN - VỆ SINH LAO ĐỘNG CHO NGƯỜI LAO ĐỘNG 24

1.2.1 Nghiên cứu ngoài nước 24

1.2.2 Nghiên cứu trong nước 27

1.2.3 Giới thiệu địa điểm nghiên cứu 39

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 41

2.1 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU: 41

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu: 41

2.1.2 Thời gian nghiên cứu: 41

2.1.3 Địa điểm nghiên cứu: 42

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, CỠ MẪU, CHỌN MẪU, BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU, KỸ THUẬT THU THẬP VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN 42

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu: 42

2.2.2 Cỡ mẫu nghiên cứu điều tra: 43

2.2.3 Nội dung nghiên cứu: 47

2.2.4 Biến số và chỉ số nghiên cứu: 52

2.2.5 Phương pháp, kỹ thuật thu thập thông tin: 54

2.2.6 Phương pháp phân tích số liệu và xử lý thông tin: 59

2.3 VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC CỦA NGHIÊN CỨU: 59

2.4 HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU, SAI SỐ VÀ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC: 60

Chương 3- KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 63

3.1 ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG VÀ TÌNH HÌNH SỨC KHỎE 63

3.1.1 Điều kiện lao động: 63

3.1.2 Tình trạng sức khỏe đối tượng nghiên cứu 74

3.2 ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CAN THIỆP 85

v

3.2.1 Thông tin chung về huấn luyện AT-VSLĐ tại doanh nghiệp trước

can thiệp: 85

3.2.2 Đánh giá hiệu quả can thiệp về kiến thức, thực hành AT-VSLĐ: 89

3.2.3 Tình hình nghỉ ốm, tai nạn lao động trước và sau can thiệp: 96

Chương 4- BÀN LUẬN 98

4.1 ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG, TÌNH HÌNH SỨC KHỎE VÀ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE NỮ CÔNG NHÂN MAY 98

4.1.1 Điều kiện lao động: 98

4.1.2 Tình hình sức khoẻ nữ công nhân may 109

4.1.3 Tác động của các yếu tố có hại trong môi trường lao động đến sức khỏe nữ công nhân may công nghiệp 116

4.2 ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP KIẾN THỨC, THỰC HÀNH AT-VSLĐ 120

4.2.1 Đánh giá kết quả kiến thức, thực hành AT-VSLĐ 120

4.2.2 Đánh giá hiệu quả sau can thiệp 125

KẾT LUẬN 130

KHUYẾN NGHỊ 132

TÀI LIỆU THAM KHẢO 134

PHỤ LỤC 148

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

AT-VSLĐ : An toàn - vệ sinh lao động BLĐTBXH : Bộ Lao động thương binh xã hội

BNN : Bệnh nghề nghiệp BYT : Bộ Y tế

CSHQ : Chỉ số hiệu quả ĐKLĐ : Điều kiện lao động

HQCT : Hiệu quả can thiệp ILO : Tổ chức Lao động quốc tế NSDLĐ : Người sử dụng lao động NLĐ : Người lao động

TCVSLĐ : Tiêu chuẩn vệ sinh lao động

TMH : Bệnh tai-mũi-họng TNHH : Trách nhiệm hữu hạn TNLĐ : Tai nạn lao động

RHM : Bệnh răng-hàm-mặt

vii

DANH MỤC BẢNG

3.1 Kết quả đo nhiệt độ môi trường lao động 63

3.2 Kết quả đo độ ẩm môi trường lao động 63

3.3 Kết quả đo tốc độ gió môi trường lao động 64

3.4 Kết quả đo ánh sáng môi trường lao động 64

3.5 Kết quả đo tiếng ồn môi trường lao động 65

3.6 Kết quả đo nồng độ bụi môi trường lao động 65

3.7 Kết quả đo khí CO2 trong môi trường lao động 66

3.8 Kết quả thống kê về thời gian lao động chủ yếu của nữ công nhân may 68

3.9 Đánh giá chủ quan của NLĐ về điều kiện nhà xưởng 69

3.10 Kết quả thống kê về tư thế lao động chủ yếu của nữ công nhân may 70

3.11 Đánh giá chủ quan của người lao động về các yếu tố có hại trong môi trường làm việc 71

3.12 Đánh giá chủ quan của người lao động về gánh nặng lao động 73

3.13 Phân loại sức khỏe công nhân may công nghiệp 76

3.14 Tình hình bệnh tật nữ công nhân may công nghiệp của 2 địa điểm 76

3.15 Xuất hiện một số triệu chứng bệnh của đối tượng nghiên cứu sau ca lao động: 78

3.16 Xuất hiện triệu chứng đau mỏi, tê nhức ở NLĐ sau ca lao động: 79

3.17 Ảnh hưởng của môi trường lao động có tiếng ồn tới triệu chứng đau đầu sau ca lao động ở 800 nữ công nhân 80

3.18 Ảnh hưởng của yếu tố ánh sáng tới triệu chứng bệnh sau ca lao động ở 800 nữ công nhân 81

3.19 Ảnh hưởng của yếu tố bụi tới triệu chứng bệnh xuất hiện sau ca lao động ở 800 nữ công nhân 81

3.20 Ảnh hưởng của cường độ lao động tới tình trạng đau, mỏi, tê nhức cuối ngày làm việc ở 800 nữ công nhân 82

3.21 Ảnh hưởng của nhịp độ lao động tới tình trạng đau, mỏi, tê nhức cuối ngày làm việc ở 800 nữ công nhân 83

3.22 Ảnh hưởng của tính chất công việc tới tình trạng đau, mỏi, tê nhức cuối ngày làm việc ở 800 nữ công nhân 83

3.23 Thông tin chung về huấn luyện AT-VSLĐ cho nữ công nhân may tại 2 địa điểm nghiên cứu trước can thiệp: 85 3.24 Đánh giá hiệu quả can thiệp về kiến thức qui định quyền và nghĩa vụ NLĐ 89 3.25 Đánh giá hiệu quả can thiệp về kiến thức chung về qui tắc AT-VSLĐ và các yếu tố trong môi trường lao động 90 3.26 Đánh giá hiệu quả can thiệp về AT-VSLĐ khi thấy nguy cơ, nguy hại gây TNLĐ 91 3.27 Đánh giá hiệu quả can thiệp thực hành đúng AT-VSLĐ về nguy cơ TNLĐ, các yếu tố có hại, vệ sinh thiết bị máy móc, biển báo 92 3.28 Đánh giá hiệu quả can thiệp thực hành đúng AT-VSLĐ đối với tự bảo vệ sức khỏe của NLĐ 93 3.29 Đánh giá hiệu quả can thiệp thực hành đúng AT-VSLĐ đối với sơ cấp cứu một số loại TNLĐ 94 3.30 Kết quả thống kê tình hình TNLĐ của NLĐ ở công ty TNHH Minh Anh trước và sau thời điểm can thiệp 96 3.31 Kết quả thống kê tình hình nghỉ ốm của NLĐ ở công ty TNHH Minh trước

và sau thời điểm can thiệp 97

ix

DANH MỤC HÌNH

1.1 Sơ đồ dây chuyền may công nghiệp và các yếu tố nguy hiểm, có hại 9

2.1 Thiết kế và quy trình triển khai nghiên cứu can thiệp 46

2.2 Sơ đồ nghiên cứu về tác động, ảnh hưởng tới sức khỏe nữ công nhân may công ty TNHH Minh Anh 52

3.1 Sơ đồ chuyền may trong nhà xưởng địa điểm can thiệp 67

3.2 Nhóm tuổi đời nữ công nhân may công nghiệp của 2 địa điểm 74

3.3 Nhóm tuổi nghề nữ công nhân may công nghiệp của 2 địa điểm 74

3.4 Phân bố nhóm tuổi đời với nhóm tuổi nghề 75

3.5 Tình hình bệnh tật nữ công nhân may công nghiệp của 2 địa điểm 77

ĐẶT VẤN ĐỀ

May mặc là một trong những ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn ở Việt Nam Trong năm 2013, tổng kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt 17,95 tỉ đô la Mỹ, đưa Việt Nam trở thành nhà xuất khẩu dệt may đứng thứ 5 trên thế giới Ngành may là ngành nghề sử dụng lao động nhiều nhất tại Việt Nam, cung cấp việc làm cho gần 2,5 triệu lao động, người lao động chủ yếu là nữ công nhân trẻ từ các vùng nông thôn nghèo lên thành thị làm việc [99]

Trong những năm qua, Hưng Yên là một trong những tỉnh thu hút rất nhiều đầu tư về lĩnh vực may mặc từ Tập đoàn Dệt May, các công ty may tư nhân trong

và ngoài nước ngoài Công ty trách nhiệm hữu hạn Minh Anh và công ty cổ phần Tiên Hưng là 02 công ty may công nghiệp đóng trên địa bàn tỉnh Hưng Yên được đầu tư với qui mô lớn, với lực lượng lao động tập trung có khoảng 1000 lao động và

nữ công nhân chiếm trên 80%, làm việc theo dây chuyền trong môi trường khép kín,

do đó có rất nhiều nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người lao động

Người lao động may công nghiệp đa số có trình độ học vấn không cao, thiếu hiểu biết về các qui định an toàn - vệ sinh lao động Đồng thời đa số doanh nghiệp chưa quan tâm và nắm rõ ý nghĩa, mục đích cũng như hiệu quả của việc thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, chỉ chú trọng lợi nhuận trước mắt, không quan tâm đảm bảo an toàn - vệ sinh lao động, đặc biệt công tác huấn luyện an toàn - vệ sinh lao động cho người lao động ở doanh nghiệp còn mang tính chất đối phó, đây

là nguyên nhân góp phần gia tăng bệnh tật, tai nạn lao động ở người lao động Chính vì vậy, tăng cường công tác an toàn - vệ sinh lao động là vấn đề cần thiết và cấp bách, có ý nghĩa thực tiễn, ý nghĩa nhân đạo sâu sắc [63] Qua điều tra về kiến thức/thực hành của người lao động ở một số công ty may công nghiệp tại Thái Nguyên về hiểu biết bệnh và phòng ngừa bệnh hô hấp thì tỷ lệ người lao động không đạt yêu cầu chiếm tới khoảng 40% [31] Các nhóm nguyên nhân gây bệnh tật, tai nạn lao động cho người lao động là nhóm nguyên nhân kỹ thuật, tổ chức lao động và vệ sinh lao động, vì vậy người lao động cần phải được trang bị đầy đủ các

2

kiến thức/thực hành về an toàn - vệ sinh lao động khi vào nghề cũng như định kỳ huấn luyện lại hàng năm [65] Đây là biện pháp rất quan trọng giúp NLĐ nhận biết được đầy đủ các yếu tố nguy hiểm và có hại, nắm rõ được các biện pháp tự chăm sóc sức khỏe, phòng tránh các bệnh tật, tai nạn lao động do nghề nghiệp gây ra Khi thiếu kiến thức/thực hành an toàn - vệ sinh lao động ở người lao động chưa đầy đủ

là một trong những nguyên nhân chính làm gia tăng tỷ lệ tai nạn lao động, bệnh tật mắc phải trong quá trình lao động sản xuất

Trong thời gian qua cũng có rất nhiều các nghiên cứu đưa ra những giải pháp nhằm giúp bảo vệ sức khỏe công nhân may công nghiệp, các giải pháp như giải pháp kỹ thuật cải thiện, giảm thiểu các yếu tố có hại phát sinh trong môi trường, thiết kế ghế ngồi chống đau - mỏi lưng, khẩu trang chống bụi, tập thể dục giữa giờ

để nâng cao sức khỏe phòng ngừa bệnh xương khớp… Tuy nhiên, công tác huấn luyện an toàn-vệ sinh lao động cho người lao động tại doanh nghiệp may chưa thực

sự được quan tâm đúng mức về tài liệu, phương pháp và thời lượng huấn luyện, đặc biệt là thiếu tài liệu huấn luyện an toàn – vệ sinh lao động riêng, đặc thù cho công nhân may Nhằm giảm ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, tiến hành biện pháp huấn luyện kết hợp tuyên truyền, vận động giúp nâng cao hiểu biết và ý thức, trách nhiệm tham gia công tác an toàn - vệ sinh lao động tại cơ sở cho người lao động may công nghiệp, để người lao động có kiến thức, thực hành đúng các qui định về an toàn - vệ sinh lao động trong sản xuất, giúp sản xuất an toàn, phòng ngừa bệnh tật, tai nạn lao động do nghề nghiệp gây ra cũng như chăm sóc sức khỏe cho bản thân là rất cần thiết Để có cơ sở biên soạn bộ công cụ huấn luyện, tuyên truyền phù hợp cho công nhân may công nghiệp và đánh giá hiệu quả biện pháp này,

chúng tôi thực hiện đề tài với 2 mục tiêu sau:

1 Mô tả thực trạng điều kiện lao động, sức khỏe của nữ công nhân may công nghiệp tại Hưng Yên, năm 2013

2 Đánh giá hiệu quả biện pháp huấn luyện an toàn - vệ sinh lao động cho nữ công nhân may công nghiệp tại Công ty may Minh Anh năm 2014-2015

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 ĐIỀU KIỆN LAO ĐỘNG, TÌNH HÌNH SỨC KHỎE VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE CÔNG NHÂN MAY CÔNG NGHIỆP

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm về điều kiện lao động, sức khỏe và yếu tố ảnh hưởng sức khỏe:

Điều kiện lao động (ĐKLĐ) được hiểu là tổng thể các yếu tố về tự nhiên, xã

hội, kinh tế, kỹ thuật được biểu hiện thông qua các công cụ và phương tiện lao động

và sự sắp xếp, bố trí chúng trong không gian và thời gian, sự tác động qua lại của chúng trong mối quan hệ với người lao động (NLĐ) tại chỗ làm việc, tạo nên một điều kiện nhất định cho con người trong quá trình lao động, [6],[7] Khi đánh giá ĐKLĐ cần phải đi sâu phân tích các yếu tố biểu hiện của ĐKLĐ, xem nó có ảnh hưởng và tác động như thế nào đối với NLĐ; nói đến công cụ và phương tiện lao động nó bao gồm từ các công cụ đơn giản đến các máy móc, thiết bị tinh vi hiện đại, từ một chỗ làm việc đơn sơ, thậm chí không có mái che đến những nơi làm việc trong nhà xưởng với đầy đủ tiện nghi; và để xác định những nguy cơ gây ra ảnh hưởng xấu, nguy hiểm đối với tính mạng, sức khoẻ của NLĐ hay không thì cần phải đánh giá tình trạng của các công cụ thiết bị máy móc, nhà xưởng, do đó, đánh giá ĐKLĐ của bất kỳ một cơ sở, một ngành nào là phải nhìn tổng thể và đánh giá đúng thực trạng ĐKLĐ và thường xuyên chăm lo cải thiện nó là nội dung quan trọng nhất trong công tác bảo hộ lao động [65] Dựa trên cơ sở hình thành ĐKLĐ và những ảnh hưởng của chúng tới cơ thể con người, có thể chia ĐKLĐ theo các nhóm sau

[58]: (1)C c y u t c a quá trình lao động (gồm máy, thiết bị, công cụ; nhà xưởng, kho, bến bãi…; nguyên vật liệu, nhiên liệu ; đối tượng lao động; NLĐ; (2) C c y u

t liên quan đ n quá trình lao động (+) Các yếu tố tự nhiên và môi trường có liên

quan đến nơi làm việc (gồm yếu tố vi khí hậu; nồng độ các hóa chất trong không khí; nồng độ bụi; yếu tố sinh học gây hại; bức xạ ion hóa, bức xạ trường điện từ; tiếng ồn, rung động); (+) Các yếu tố kinh tế, xã hội bao gồm điều kiện cơ sở vật chất về nhà xưởng (các kiến trúc, không gian, cách bố trí máy móc, thiết bị công cụ