bài giảng pháp luật ngân hàng chương 6 - ts. phan thị thành dương

Khái niệm: Khoản 5 điều 3 Nghị định 64/2003/NĐ-CP ”Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện các giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

II QUY CHẾ PHÁP LÝ VỀ TÀI KHOẢN

THANH TOÁN

III CÁC PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN

KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

1 Khái niệm:

Trong thanh toán hiện nay có 2 hình

thức thanh toán:

- Thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt:

- Thanh toán qua các tổ chức trung

gian

1 Khái niệm:

• Thuận lợi là quá trình thanh toán nhanh

chóng

• Bất lợi

- lƣợng tiền thanh toán là số lƣợng lớn

Chi phí tăng, kém an toán

- Sự luân chuyển tiền sẽ làm cho lượng

tiền có thể bị hư hỏng (rách nát, mòn…)

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

1 Khái niệm:

Thanh toán qua các tổ chức trung gian:

là hình thức thanh toán mà ở đó việc chi trả được tiến hành thông qua việc ủy

nhiệm cho các tổ chức trung gian thực hiện (Ngân hàng, Kho bạc nhà nước…)

- Các chủ thể có nghĩa vụ chi trả và thụ hưởng không cần gặp nhau trực tiếp trong quá trình thanh toán

- lượng tiền lưu thông cũng giảm đi, các chi phí đảm bảo cho lượng tiền lưu thông cũng được

giảm thiểu (chi phí thay tiền hư, nát, mòn…)

• Nhược điểm: phải trả chi phí cho tổ chức trung

gian thanh toán

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

1 Khái niệm:

Khoản 5 điều 3 Nghị định 64/2003/NĐ-CP

”Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương

tiện thanh toán, thực hiện các giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ,

chi hộ và các loại dịch vụ khác do tổ chức

cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu

của người sử dụng dịch vụ thanh toán”

1 Khái niệm:

Các phương tiện than toán sau

• Tiền mặt

• Séc

• Uỷ nhiệm chi hoặc lệnh chi

• Uỷ nhiệm thu hoặc nhờ thu

• Thẻ ngân hàng

• Các phương tiện thanh toán khác

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

1 Khái niệm:

giao dịch thanh toán được xác lập, thực hiện và

kết thúc trên lãnh thổ Việt Nam,

dịch thanh toán thuộc một trong các trường hợp sau:

+ Giao dịch thanh toán được xác lập hoặc thực

hiện hoặc kết thúc ở nước ngoài; hoặc giao dịch thanh toán có liên quan đến tài khoản mở tại nước ngoài;

+ Giao dịch thanh toán có doanh nghiệp chế xuất tham gia

1 Khái niệm:

• - Dịch vụ thu hộ, chi hộ:

+ Dịch vụ thu hộ là dịch vụ thanh toán mà tổ chức cung

ứng dịch vụ thanh toán thực hiện theo yêu cầu của người thụ hưởng nhằm đạt được sự trả tiền ngay hoặc chấp thuận trả tiền vào một thời điểm nhất định trong tương lai của

người trả tiền Dịch vụ thu hộ bao gồm việc nhận, xử lý, gửi chứng từ đi nhờ thu và thanh toán kết quả nhờ thu; huỷ

nhờ thu theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh

toán

+ Dịch vụ chi hộ là dịch vụ thanh toán mà tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán thực hiện theo yêu cầu của người có

nghĩa vụ trả tiền để chi trả cho người thụ hưởng

Các thể thức chi hộ bao gồm: đại lý thanh toán thẻ, séc và các hình thức đại lý, uỷ thác hoặc chi hộ khác theo thoả

thuận không trái pháp luật

I KHÁI NIỆM DỊCH VỤ THANH TOÁN

tiền mặt:

Thanh toán qua tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán (còn gọi là thanh toán không dùng tiền mặt) là hình thức thanh toán trong nền kinh tế nhằm thực hiện nghĩa vụ trả tiền hoặc chuyển tiền của người có nghĩa

vụ (người trả tiền hoặc người chuyển tiền – con nợ) cho người thụ hưởng (người có quyền – chủ nợ) thông qua (các) tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán (trung gian thanh toán) bằng phương tiện thanh toán không phải là tiền mặt

2 Khái niệm và đặc điểm của thanh toán

không dùng tiền mặt:

Đặc điểm

• Không có sự tham gia tiền mặt,  bút tệ

• Khách hàng phải có tài khoản tại tổ chức cung

ứng dịch vụ thanh toán

• Chứng từ đóng vai trò quan trọng

• Quan hệ trong thanh toán không dùng tiền

mặt là mối quan hệ có sự xuất hiện của ít nhất

3 chủ thể

1 Khái niệm tài khoản thanh toán, phân

loại tài khoản thanh toán

a Khái niệm tài khoản thanh toán:

Tài khoản thanh toán là tài khoản do người sử dụng dịch vụ thanh toán mở tại các tổ chức

cung ứng dịch vụ thanh toán để thực hiện giao dịch thanh toán theo quy định của Ngân hàng Nhà nước

=> lượng tiền này trong tư thế sẵn sàng để

thực hiện cho các hoạt động chi trả, => không

được hưởng lãi suất hoặc được hưởng mức

lãi suất rất nhỏ (lãi suất tiền gửi không kỳ

hạn)

1 Khái niệm tài khoản thanh toán, phân loại tài

khoản thanh toán

b Phân loại tài khoản:

• Dựa vào chủ thể là chủ tài khoản:

- Tài khoản cá nhân

- Tài khoản của tổ chức:

• Dựa vào đối tƣợng là tiền trong tài khoản:

- Tài khoản nội tệ

- Tài khoản ngoại tệ

• Dựa vào mục đích sử dụng của tài khoản:

- Tài khoản ký quĩ;

- Tài khoản séc

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh toán:

a Điều kiện mở tài khoản:

 Đối với tổ chức quản lý tài khoản:

– Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

– Các Ngân hàng thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức

tín dụng, bao gồm: Ngân hàng thương mại, Ngân hàng phát triển, Ngân hàng đầu tư, Ngân hàng chính sách, Ngân hàng hợp tác và các loại hình Ngân hàng khác

– Quỹ tín dụng nhân dân Trung ương phục vụ cho các tổ

chức, cá nhân theo qui định

– Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở phục vụ các thành viên khi

được Ngân hàng Nhà nước cho phép, cơ sở

– Các tổ chức tín dụng không phải là Ngân hàng được Ngân

hàng Nhà nước cho phép làm dịch vụ thanh toán

– Các tổ chức khác không phải là tổ chức tín dụng được Ngân

hàng Nhà nước cho phép làm dịch vụ thanh toán

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh toán:

 Đối với khách hàng (chủ tài khoản):

– Đối với cá nhân:

-Cá nhân là công dân Việt Nam có năng lực pháp luật dân

sự và năng lực hành vi dân sự;

-Cá nhân nước ngoài có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật nước mà người đó là công dân

-Đối với người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người hạn chế năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật: mọi thủ tục mở và sử dụng tài khoản tiền gửi phải thực hiện thông qua người giám hộ, người đại diện theo pháp luật

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh toán:

 Đối với khách hàng (chủ tài khoản):

Đối với tổ chức Việt Nam được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt nam, tổ chức nước ngoài được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật nước mà tổ chức đó được thành lập

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh

toán:

b Các giấy tờ cần thiết để mở tài khoản:

- Giấy đề nghị mở tài khoản;

- Các giấy tờ chứng minh việc tổ chức được thành lập theo quy định của pháp luật;

- Các giấy tờ chứng minh tư cách đại diện hợp pháp của chủ tài khoản

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh toán:

b Các giấy tờ cần thiết để mở tài khoản:

- Giấy đề nghị mở tài khoản đồng sở hữu;

- Các giấy tờ chứng minh tư cách đại diện hợp pháp của người đại

diện cho Tổ chức tham gia tài khoản đồng sở hữu

- Văn bản thoả thuận (hợp đồng) quản lý và sử dụng tài khoản

chung của các đồng chủ tài khoản

chính sau:

- Giấy đề nghị mở tài khoản;

- Các giấy tờ chứng minh tư cách của người đại diện, người giám

hộ hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người hạn chế năng lực hành vi dân sự

2 Trình tự, thủ tục mở tài khoản thanh toán:

c Thủ tục mở tài khoản:

– Bước 1: Tổ chức, cá nhâ có nhu cầu mở tài khoản liên hệ

với tổ chức cung ứng dịch vụ và cung cấp các tài liệu, giấy

tờ cần thiết cho việc mở tài khoản

– Bước 2: Khi nhận được hồ sơ mở tài khoản, Ngân hàng có

trách nhiệm kiểm tra và đối chiếu các giấy tờ và yếu tố đã kê khai trong hồ sơ mở tài khoản đảm bảo khớp đúng, chính xác

– Bước 3: Ngân hàng phải giải quyết mở tài khoản ngay trong

ngày làm việc:

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài khoản

thanh toán

a Quyền và trách nhiệm của khách hàng (chủ tài khoản):

 Quyền của khách hàng (chủ tài khoản):

• Chủ tài khoản có quyền sử dụng số tiền trên tài khoản thông qua

các lệnh thanh toán hợp pháp, hợp lệ

• Được lựa chọn và sử dụng các dịch vụ thanh toán do Ngân hàng

cung cấp phù hợp với yêu cầu, khả năng và quy định của pháp luật

• Được uỷ quyền cho người khác sử dụng tài khoản theo quy định

• Được yêu cầu Ngân hàng nơi mở tài khoản thực hiện các lệnh

thanh toán phát sinh hợp pháp, hợp lệ trong phạm vi số dư Có

và hạn mức thấu chi (nếu được phép)

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài

khoản thanh toán

a Quyền và trách nhiệm của khách hàng (chủ tài

khoản):

 Quyền của khách hàng (chủ tài khoản):

• Được yêu cầu cung cấp các thông tin về những giao dịch thanh

toán và số dư trên tài khoản của mình

• Được yêu cầu Ngân hàng nơi mở tài khoản đóng, phong toả hoặc

thay đổi cách thức sử dụng tài khoản khi cần thiết

• Được hưởng lãi suất cho số tiền trên tài khoản theo mức lãi suất

do Ngân hàng quy định tuỳ theo đặc điểm của tài khoản, số dư tài khoản và phù hợp với cơ chế quản lý lãi suất của Ngân hàng Nhà nước ban hành trong từng thời kỳ

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài

khoản thanh toán

a Quyền và trách nhiệm của khách hàng (chủ tài

khoản):

- Đảm bảo có đủ tiền trên tài khoản để thực hiện các lệnh thanh toán đã lập Chịu trách nhiệm về việc chi trả vượt quá

số dư Có trên tài khoản trừ trường hợp đã có thoả thuận thấu chi với Ngân hàng

- Tự tổ chức hạch toán, theo dõi số dư trên tài khoản, đối chiếu với Giấy báo Nợ, Giấy báo Có, hoặc Giấy báo số dư tài khoản do Ngân hàng nơi mở tài khoản gửi đến

- Chịu trách nhiệm về những sai sót hay hành vi lợi dụng, lừa đảo khi sử dụng dịch vụ thanh toán qua tài khoản do lỗi của mình

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài khoản

thanh toán

a Quyền và trách nhiệm của khách hàng (chủ tài khoản):

– Trách nhiệm của khách hàng (chủ tài khoản):

- Tuân thủ các hướng dẫn của Ngân hàng nơi mở tài khoản về việc lập các lệnh thanh toán và sử dụng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán qua tài khoản; sử dụng, luân

chuyển, lưu trữ chứng từ giao dịch; đảm bảo các biện pháp an toàn trong thanh toán do Ngân hàng quy định

-Thông báo kịp thời với Ngân hàng nơi mở tài khoản khi phát hiện thấy sai sót, nhầm lẫn trên tài khoản của mình hoặc tài khoản của mình bị lợi dụng Cung cấp thông tin chính xác khi yêu cầu sử dụng dịch vụ thanh toán hoặc trong quá trình sử dụng dịch vụ thanh toán qua tài khoản

-Không được cho thuê, cho mượn tài khoản, hoặc sử dụng tài khoản của mình cho các giao dịch thanh toán đối với những khoản tiền đã có bằng chứng về nguồn gốc bất hợp pháp

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài khoản

thanh toán

b Quyền và trách nhiệm của bên quản lý tài khoản

– Quyền của bên quản lý tài khoản (tổ chức cung ứng dịch

vụ thanh toán):

• Được chủ động trích tài khoản của khách hàng trong các trường hợp sau:

+ Các khoản nợ đến hạn, quá hạn, các khoản lãi, chi phí hợp lệ khác phát sinh trong quá trình quản lý tài khoản và cung ứng các dịch vụ thanh toán theo quy định

+ Các nghĩa vụ thanh toán theo quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền buộc chủ tài khoản phải thanh toán

+ Các trường hợp khác theo thoả thuận giữa Ngân hàng và khách hàng

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài khoản thanh toán

b Quyền và trách nhiệm của bên quản lý tài khoản

– Quyền của bên quản lý tài khoản (tổ chức cung ứng dịch vụ thanh

toán):

• Có quyền từ chối thực hiện các lệnh thanh toán của khách hàng

trong các trường hợp sau:

+ Khách hàng không thực hiện đầy đủ các yêu cầu về thủ tục thanh toán; lệnh thanh toán không hợp lệ, không khớp đúng với các yếu tố

đã đăng ký hoặc không phù hợp với các thoả thuận giữa Ngân hàng

và khách hàng

+ Khách hàng không có đủ số dư trên tài khoản đảm bảo cho việc thực hiện các lệnh thanh toán nếu không có thoả thuận thấu chi trước với Ngân hàng

• Trong trường hợp phát hiện người sử dụng tài khoản vi phạm các

quy định hiện hành hoặc thoả thuận đã có với Ngân hàng, có dấu hiệu vi phạm pháp luật, Ngân hàng có quyền không thực hiện các yêu cầu sử dụng dịch vụ thanh toán của khách hàng, giữ lại tang vật

và thông báo ngay với cấp có thẩm quyền xem xét, xử lý

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài

khoản thanh toán

ứng dịch vụ thanh toán):

• Phong toả, đóng, chuyển đổi hoặc tất toán số dƣ tài khoản theo

quy định

• Đƣợc quy định các biện pháp đảm bảo an toàn trong thanh toán

tuỳ theo yêu cầu và đặc thù hoạt động

• Yêu cầu khách hàng cung cấp thông tin có liên quan khi sử dụng

dịch vụ thanh toán theo quy định

• Phạt do khách hàng vi phạm các quy định về sử dụng tài khoản

đã thoả thuận hoặc đã có quy định

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài khoản

thanh toán

b Quyền và trách nhiệm của bên quản lý tài khoản

– Trách nhiệm của bên quản lý tài khoản khoản đã thoả

thuận hoặc đã có quy định:

-Hướng dẫn khách hàng thực hiện đúng các quy định về lập

hồ sơ mở tài khoản, lập chứng từ giao dịch và các quy định

có liên quan trong việc sử dụng tài khoản

-Thực hiện đầy đủ, kịp thời các lệnh thanh toán, các yêu cầu

sử dụng tài khoản của khách hàng phù hợp với quy định

hoặc thoả thuận giữa Ngân hàng và khách hàng

-Thực hiện hạch toán theo các nghiệp vụ kinh tế phát sinh trên cơ sở các chứng từ kế toán hợp pháp, hợp lệ nhận được -Gửi kịp thời, đầy đủ Giấy báo Nợ, Giấy báo Có, Bản sao sổ tài khoản, Giấy báo số dư tài khoản theo yêu cầu của người

sử dụng tài khoản

3 Quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ tài

khoản thanh toán

đã thoả thuận hoặc đã có quy định:

-Bảo mật các thông tin liên quan đến tài khoản và giao dịch trên tài khoản của khách hàng theo quy định

-Bảo quản, lưu trữ hồ sơ mở tài khoản và các chứng từ giao dịch qua tài khoản theo đúng cách thức và thời hạn do

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định

-Niêm yết công khai các quy định về mở và sử dụng tài khoản

- Chịu trách nhiệm về những thiệt hại, vi phạm, lợi dụng trên tài khoản của khách hàng do lỗi của mình

1 Chế độ pháp lý về phương thức thanh toán bằng

séc

– Theo khoản 4 điều 4 Luật các công cụ chuyển

nhượng thì: Séc là giấy tờ có giá do người ký phát

lập, ra lệnh cho người bị ký phát là ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán được phép của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trích một số tiền nhất định từ tài khoản của mình để thanh toán cho người thụ hưởng

1 Chế độ pháp lý về phương thức thanh toán bằng

+ Tên đối với tổ chức hoặc họ, tên đối với cá nhân của người thụ

hưởng được người ký phát chỉ định hoặc yêu cầu thanh toán séc theo lệnh của người thụ hưởng hoặc yêu cầu thanh toán séc cho người cầm giữ;

+ Địa điểm thanh toán

c Các yếu tố cấu thành tờ séc, hình thức tờ séc

– Tờ séc phải được lập trên mẫu séc trắng do người bị ký phát cung

ứng; nếu séc được lập trên tờ séc trắng không phải do người bị ký phát cung ứng, thì người bị ký phát có quyền từ chối thanh toán tờ séc đó

– Những yếu tố trên tờ séc phải được in hoặc ghi rõ ràng bằng bút

mực hoặc bút bi, không viết bằng bút chì hoặc các loại mực đỏ, không sửa chữa, tẩy xoá

"không chuyển nhượng", "không trả theo lệnh";

- Cho một người xác định và cho phép chuyển nhượng séc bằng cách ghi

rõ tên của người thụ hưởng và không có cụm từ không cho phép chuyển nhượng quy định tại điểm a Khoản này;

- Cho người cầm giữ séc, bằng cách ghi cụm từ "trả cho người cầm giữ séc" hoặc không ghi tên người thụ hưởng

– Chữ ký của người ký phát phải là chữ ký bằng tay trực tiếp trên tờ séc

bằng bút mực hoặc bút bi theo chữ ký mẫu đã đăng ký tại người bị ký phát, kèm theo họ tên của người ký và dấu (đối với những séc do người đại diện của tổ chức ký)

d Nội dung thanh toán bằng séc

 Trình tự, thủ tục phát hành séc:

- Khi có nhu cầu sử dụng séc, chủ tài khoản hoặc người được chủ tài khoản uỷ quyền lập giấy đề nghị cung ứng séc nộp cho tổ chức cung ứng séc

- Khi nhận được giấy đề nghị cung ứng séc, tổ chức cung ứng séc có trách nhiệm kiểm tra điều kiện của người đề nghị cung ứng séc

- Trước khi giao séc cho khách hàng, tổ chức cung ứng séc trắng phải chịu trách nhiệm in, dập chữ hoặc ghi sẵn nội dung của các yếu tố: Số séc, tên người bị ký phát, tên người

ký phát séc; các yếu tố trên giải từ MICR (nếu có) Trường hợp tổ chức cung ứng séc có quy định cụ thể về địa điểm thanh toán thì cần in, dập chữ hoặc ghi sẵn địa điểm thanh

toán trên mẫu séc trắng

-Việc chuyển nhượng séc cho hai người trở lên không có giá trị

- Việc chuyển nhượng séc bằng ký chuyển nhượng phải là không điều kiện Mọi điều kiện kèm theo việc ký chuyển nhượng không có giá trị

- Việc chuyển nhượng séc là sự chuyển nhượng tất cả các quyền phát sinh từ séc

- Séc quá hạn thanh toán hoặc đã bị từ chối chấp nhận hoặc đã bị từ chối thanh toán thì không được chuyển nhượng

- Người thụ hưởng có thể chuyển nhượng séc cho người chấp nhận,

người ký phát hoặc người chuyển nhượng

– d Nội dung thanh toán bằng séc

 Chuyển nhượng:

Có 2 hình thức:

 Ký chuyển nhượng

 Chuyển giao

– Việc chuyển nhượng bằng ký chuyển nhượng phải được người thụ hưởng

viết, ký trên mặt sau của séc

– Người chuyển nhượng có thể ký chuyển nhượng theo một trong hai hình

thức sau đây: Ký chuyển nhượng để trống hoặc ký chuyển nhượng đầy đủ

– d Nội dung thanh toán bằng séc

 Chuyển giao.

Chuyển nhượng bằng chuyển giao là việc người thụ hưởng chuyển quyền sở hữu séc cho người nhận chuyển nhượng bằng cách chuyển giao séc cho người nhận chuyển nhượng

– Việc chuyển nhượng bằng chuyển giao được áp dụng đối với các séc sau đây:

Séc được ký phát trả cho người cầm giữ; séc chỉ có một chuyển nhượng bằng ký chuyển nhượng để trống hoặc séc có chuyển nhượng cuối cùng là ký chuyển nhượng để trống

– Séc sẽ không được chuyển nhượng nếu trên séc có ghi cụm từ "không được

chuyển nhượng", "cấm chuyển nhượng", "không trả theo lệnh" hoặc cụm từ khác

có ý nghĩa tương tự