dân chủ hoá xã hội góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân vì dân ở nước ta tiểu luận cao học

Mở đầu Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của quá trình đấu tranh cho hạnh phúc và tương lai của con người Từ thuở xa xưa của nền văn minh cổ đại đến đêm trường trung cổ, con người luôn luôn khát vọ[.]

Nước ta là nước dân chủ - câu nói mang ý nghĩa Tuyênngôn của Hồ Chí Minh chính nói lên bản chất nhà nước ta,phương châm hành động của Chính phủ và cán bộ ta Nhưng

số phận dân tộc và công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc,chưa cho phép chúng ta tiếp cận đầy đủ và có hệ thống vềcác giá trị chung của dân chủ với tư cách là trình độ pháttriển cao của văn hoá, văn minh nhân loại Vì vậy việcnghiên cứu dân chủ, dân chủ hoá xã hội trong điều kiệnĐảng cầm quyền và nhà nước pháp quyền XHCN là yêu cầunghiêm túc và rất quan trọng đối với nước ta hiện nay

Tiểu luận "Tiếp cận dân chủ và dân chủ hoá xã hội, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" là sự tiếp cận dân

chủ, dân chủ hoá từ góc độ Chính trị học Vận dụng nhữnggiá trị phổ quát của dân chủ để góp phần hình thành chế độdân chủ XHCN phù hợp với đặc điểm lịch sử chính trị và trình

độ phát triển của đất nước, góp phần xây dựng nhà nướcpháp quyền XHCN ở nước ta

1 Dân chủ và dân chủ hoá xã hội

1.1 Dân chủ: Dân chủ là một trong những phạm trù

được các nhà tư tưởng chính trị, các nhà xã hội quan tâmnghiên cứu và nêu ra những quan điểm khác nhau về cáchtiếp cận, về nội dung, về chủ thể thực thi dân chủ và vai tròcủa dân chủ đối với sự phát triển xã hội và vì vậy dân chủ vàdân chủ hoá xã hội luôn là là khát vọng của xã hội loàingười

Đứng trên quan điểm khác nhau có thể tiếp cận dânchủ với những đặc điểm khác nhau:

Xét về xã hội học, thì dân chủ là một phạm trù vĩnhviễn, là nhu cầu bên trong, là sự phản ánh phương thức, nhucầu sống của con người, là quyền tự do, quyền tự quyết củacon người, nó hình thành và phát triển cùng với sự hìnhthành và phát triển của xã hội loài người

Xét dân chủ với tư cách là một chế độ nhà nước, thì đó

là sự tổng hợp những hình thức và phương thức tổ chứcquyền lực nhà nước, dân chủ luôn gắn liền với phương thứcphân phối lợi ích trong xã hội, dân chủ không chỉ là nhu cầukhát vọng cá nhân với tư cách là cái riêng, mà dân chủ trởthành khát vọng chung, cái chung phù hợp với hình thức tổchức quyền lực chính trị văn hoá cầm quyền, văn hoá chínhtrị và thực thi quyền lực Nhà nước Do đó, dân chủ là phạmtrù lịch sử, hình thành, phát triển và mất đi cùng với Nhànước

Xét trong quan hệ xã hội, dân chủ nói lên sự tôn trọng ýkiến, chính kiến, lợi ích của người đối thoại, của đối tác Dân

chủ phản ánh trạng thái tinh thần của xã hội, đặc điểm cácquan hệ xã hội và cao hơn dân chủ phản ánh trình độ nhânvăn của một xã hội nhất định.

Lịch sử xã hội loài người đã trải qua các mô hình dânchủ như:

Mô hình tham dự: là tạo điều kiện cho nhân dân tham

gia tối đa vào xây dựng thể chế, xây dựng và thực thiquyền lực chính trị, quyền lực nhà nước

Mô hình giới tinh hoa: Đề cao vai trò của giới ưu tú, tinh

hoa của các nhóm xã hội với quan niệm rằng chỉ có giới tinhhoa mới nhận thức được các quy luật vận động của tự nhiên

và xã hội và vì vậy trong mỗi xã hội, giới tinh hoa đóng vaitrò quyết định chứ không phải quần chúng nhân dân laođộng Tuy nhiên, trong việc thực thi quyền lực chính trị, giớitinh hoa cũng phải quan tâm đến lợi ích của các tầng lớpđông đảo trong xã hội

Mô hình dân chủ đa số: là sự lựa chọn các giá trị chung

dựa trên ý kiến đa số Tuy nhiên phương thức sử dụng sự lựachọn này chịu sự chi phối mạnh mẽ của các nhóm lợi ích, cácgiai cấp hay các đảng chính trị có lợi ích không đồng nhất.Dân chủ đa số phản ánh tương quan lực lượng trong việc lựachọn các giá trị chung

1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Chủ nghĩa Mác - Lênin dựa trên bản chất xã hội XHCN,

là chế độ được xác lập dựa trên chế độ công hữu về tư liệusản xuất, khẳng định dân chủ dưới CNXH gấp triệu lần chế

độ dân chủ tư sản vì đó là dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân

dân trong xã hội Tuy nhiên, do CNXH hiện thực đang trongquá trình tìm tòi sáng tạo và vận động đi lên Do đó những dựbáo khoa học của các nhà kinh điển đang từng bước được cụthể hoá cho phù hợp với sự vận động biện chứng của lịch sửtrên con đường phát triển tất yếu của nó.

Hồ Chí Minh, với sự mẫn cảm sâu sắc về chính trị đồngthời là đại biểu tiêu biểu cho thân phận dân tộc bị lầm than,với sự kế thừa những giá trị văn hoá Đông - Tây, luôn đề caonhân dân, coi nhân dân là người sáng tạo ra lịch sử của dân

tộc mình Người khẳng định "trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân"; "đẩy thuyền cũng là dân, lật thuyền cũng là dân"; "dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân

Hồ Chí Minh tức là Dân là chủ và Dân làm chủ "nhà nước ta

là nhà nước dân chủ; bao nhiêu lợi ích đều vì dân; bao nhiêu quyền hạn đều của dân; quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân".

Theo Hồ Chí Minh, trong nhà nước dân chủ, quyền lựcnhà nước là do dân uỷ thác mà có, nhân dân cử ra Chínhphủ, trao quyền cho Chính phủ để quản lý đất nước, nhưngquyền vẫn thuộc về dân, nếu Chính phủ không làm trònnhiệm vụ với dân, lộng quyền thì dân bãi miễn Chính phủ bất

cứ lúc nào "Nếu Chính phủ có hại cho dân chúng thì dân chúng đập đổ Chính phủ ấy đi".

Dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh là dân chủ thực sự,

bởi vì trải qua bôn ba khắp thế giới Hồ Chí Minh đã thấy rõthứ dân chủ giả hiệu, thức khẩu hiệu "Tự do - Bình đẳng -Bác ái" mà các nhà nước tư sản làm cái bánh vẽ dùng để mỵdân Ngay sau khi giành được độc lập người đã cảnh báo

bệnh quan liêu xa dân Người nói: "Đảng không phải là nơi làm quan phát tài" Hay: "cán bộ thì cậy thế mình trong ban này, ban nọ rồi ngang tàng, phóng túng, muốn sao được vậy, coi khinh dư luận, không nghĩ đến dân Quyên rằng dân bầu ra mình để làm việc cho dân, chứ không phải để cậy thế với dân; đè đầu cưỡi cổ dân".

Quan niệm về dân chủ ở Hồ Chí Minh là dân chủ triệt

để, dân chủ thực sự dựa trên nhận thức phải thân dân, gần

dân, yêu dân, kính trọng dân, học dân thì mới có thể tạo nên

sức mạnh thực sự của cách mạng, Người viết: "có phát huy dân chủ cao độ thì mới động viên được tất cả lực lượng của nhân dân đưa cách mạng tiến lên".

Trong việc lãnh đạo Nhà nước và xã hội thực hiệnquyền dân chủ của nhân dân, Hồ Chí Minh chủ trương trướchết phải thực hành dân chủ trong nội bộ Đảng Hồ Chí Minh

đề ra 12 tư cách của một Đảng cầm quyền để thực hành dânchủ trong đảng và giữ mối quan hệ với nhà nước và nhândân

1 Đảng không phải là tổ chức để làm quan phát tài,Đảng phải phấn đấu vì lợi ích của dân tộc, lợi ích của nhândân.

2 Cán bộ Đảng phải hiểu biết lý luận cách mạng vàbiết thực hành cách mạng

3 Khi Đảng ra các nghị quyết của đảng phải căn cứ vàođiều kiện, hoàn cảnh của cả nước và của địa phương

4 Đảng phải chịu sự kiểm soát của quần chúng

5 Hoạt động của đảng phải luôn luôn đứng về phíaquần chúng

6 Đảng phải gắn bó chặt chẽ với quần chúng, học hỏidân chúng, coi đó là một nguyên tắc

7 Trong hoạt động đảng phải khôn khéo sử dụngnhững hình thức thích hợp

8 Đảng không được che giấu khuyết điểm của mình,không sợ phê bình, phải sửa chữa khuyết điểm

9 Đảng phải biết lựa chọn, sử dụng cán bộ nhất lànhững nhóm trung kiên, cán bộ lãnh đạo

10 Đảng phải đấu tranh với những phần tử cơ hội,không cho bọn cơ hội chui vào hàng ngũ của đảng

11 Đảng phải giữ nghiêm kỷ luật từ trên xuống dưới

12 Đảng phải luôn tổng kết, rút kinh nghiệm thực hiệncác nghị quyết để kịp thời bổ sung, điều chỉnh thích hợp

Quan điểm về dân chủ và thực hành dân chủ trongĐảng trong điều kiện Đảng cầm quyền được Đảng vận dụngtrong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, lãnh đạo Nhà nước

và xã hội trong quá trình lịch sử cách mạng nước ta

Từ quan niệm về dân chủ, Hồ Chí Minh nêu lên tư tưởngnhà nước pháp quyền Theo Người nhà nước pháp quyềnphải là nhà nước dân chủ, luật pháp phải thể hiện bản chấtdân chủ và quyền tự do dân chủ của nhân dân phải thực

hiện trong khuôn khổ pháp luật: "luật pháp của chúng ta hiện nay bảo vệ hàng triệu người lao động pháp luật của chúng ta phải thật sự dân chủ vì nó bảo vệ quyền tự do dân chủ rộng rãi cho nhân dân lao động Nhân dân ta hiện nay

có tự do, tự do trong kỷ luật Mỗi người có tự do của mình nhưng phải tôn trọng tự do của người khác, người nào sử dụng quyền tự do của mình quá mức mà phạm đến tự do của người khác là phạm pháp".

2 Dân chủ hoá xã hội

2.1 Cách tiếp cận

Dân chủ hoá xã hội chính là quá trình làm cho dân chủtrở thành xã hội, phổ biến trong sinh hoạt xã hội, là quá trìnhlàm biến đổi nhận thức và hành vi của toàn xã hội về dân chủnhư là hệ giá trị cao, văn minh của con người, cho con người

và vì con người là quyền tự quyết thiêng liêng của con người

Để thực hiện dân chủ và dân chủ hoá xã hội, nhà nướccần phải:

- Xây dựng và tuyên truyền, giáo dục hình thành chuẩnmực văn hoá chính trị dân chủ trong bộ máy nhà nước vàtrong toàn xã hội

- Xây dựng thể chế Nhà nước pháp quyền và hình thành

hệ thống chính trị dân chủ - pháp quyền Trong đó nhân dân

là chủ thể quyền lực, là người quyết định hình thức vàphương thức hoạt động của bộ máy Nhà nước.

Dân thực hiện sự uỷ quyền có điều kiện và có thời hạnđối với nhà nước và thực hiện quyền bãi miễn đại biểu đốivới đại biểu dân cử, quan chức chính quyền và Chính phủ khi

có sự lạm quyền, tha hoá quyền lực

Nhân dân là chủ thể được tham gia vào công việc củaNhà nước, mọi chính sách của Nhà nước đều phải hỏi dân,dựa vào dân để thực hiện và để kiểm tra giám sát

Nhà nước bảo đảm quyền tự do kinh tế, phát huy nănglực sáng tạo của nhân dân

Xây dựng thể chế chính trị, hệ thống chính trị phù hợpvới tư tưởng xây dựng Nhà nước pháp quyền và xây dựng xãhội công dân

- Bảo đảm nguyên tắc dân chủ trong việc quyết địnhmọi vấn đề của Nhà nước trong đó, nguyên tắc tập trung dânchủ cũng phải dựa trên cơ chế bảo đảm thực sự dân chủ,phải dựa vào dân

- Xây dựng quan hệ, tập quán dân chủ trong đời sốngchính trị - xã hội Coi dân chủ như là hơi thở, là phương thứctồn tại phát triển của các quan hệ xã hội

2.2 Dân chủ và dân chủ hoá ở nước ta

ở nước ta, trải qua hàng ngàn năm dưới ách đô hộ củathực dân phong kiến, đế quốc, dân chủ là khát vọng ngànđời của cả dân tộc Việt Nam

Chúng ta may mắn có thiên tài Hồ Chí Minh, mà tưtưởng và sự nghiệp của người gắn liền với cách mạng giải

phóng dân tộc và giải phóng nhân dân Tư tưởng của Người

về dân chủ ngay từ đầu là kim chỉ nam cho quá trình hìnhthành và xây dựng nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà

Năm 1945, sau cách mạng tháng 8, Nhà nước Việt Namdân chủ cộng hoà ra đời, chế độ chính trị nước ta bước sanggiai đoạn mới là Đảng Cộng sản Việt Nam trở thành Đảngcầm quyền

Hiến pháp năm 1946 khẳng định: Nước Việt Nam là mộtnước dân chủ cộng hoà, tất cả quyền bính trong nước là củatoàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái,trai, giàu, nghèo, giai cấp, tôn giáo" (Điều 1) Hiến pháp năm

1946 cũng khẳng định các quyền tự do, dân chủ của côngdân về kinh tế, văn hoá, chính trị, quyền dân chủ tham giaxây dựng bộ máy Nhà nước; quy định trách nhiệm của các

cơ quan nhà nước trong thực thi các quyền dân chủ với nhândân; quy định hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước củanhân dân là Quốc hội và HĐND các cấp, thay mặt nhân dânquyết định và giám sát toàn bộ hoạt động của bộ máy Nhànước

Về các giá trị dân chủ, trong điều kiện đất nước về xâmlăng, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta coi giành độc lập dântộc là giá trị dân chủ hàng đầu thiêng liêng nhất Độc lậpdân tộc là trên hết và trước hết gắn liền với tự do, ấm nohạnh phúc cho nhân dân Có độc lập dân tộc mới có tất cả.Độc lập dân tộc là mục tiêu hành động của toàn Đảng vàtoàn dân ta, trở thành động lực để cổ vũ, vận động, tổ chứctoàn dân, huy động sức lực, trí tuệ, của cải, máu xương của

toàn dân để chiến đấu và chiến thắng kẻ thù, giành độc lậpdân tộc, thống nhất Tổ quốc đưa cả nước bước vào giai đoạnxây dựng chủ nghĩa xã hội.

Trong điều kiện đặc biệt của dân tộc, Đảng đã thực

hiện nguyên tắc "lãnh đạo trực tiếp, tuyệt đối và toàn diện"

nhằm tập trung cao độ sự lãnh đạo chính trị vào một đầu

mối chỉ huy vào "Bộ chỉ huy thống soái - bộ chính trị" để tận

dụng tối đa mọi nguồn lực của đất nước cho mục tiêu caonhất là đánh bại kẻ thù xâm lược Lịch sử cách mạng nước ta

từ khi có Đảng đã đặt lên vai đảng ta sứ mệnh lãnh đạo trựctiếp, toàn diện, tuyệt đối sự nghiệp cách mạng bằng cácquyết sách, quyết định cụ thể mang tính chỉ huy và tổ chứctrực tiếp đối với Nhà nước và xã hội, điều này vừa nói lêntính phù hợp hoàn cảnh lịch sử của đất nước vừa tạo tiền đềkhách quan cho sự phát huy dân chủ trong Đảng, nhưng khiđất nước bước vào giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền,xây dựng xã hội công dân, xã hội dân sự thì việc tiếp tục duytrì phương thức lãnh đạo đó sẽ ảnh hưởng đến vai trò củanhà nước pháp quyền và sự phát triển của thực tiễn, nhất làsau khi giải phóng miền Nam thống nhất Tổ quốc từ 1975đến năm 1986 Việc duy trì phương thức lãnh đạo trực tiếp,tuyệt đối và toàn diện theo mô hình tập trung quan liêu baocấp trong điều kiện một đất nước lạc hậu, vừa thoát ra chiếntranh xâm lược lại bị bao vây, cấm vận toàn diện của các thếlực thù địch dẫn đến sự cự tuyệt nền kinh tế nhiều thànhphần, áp đặt quan hệ sản xuất XHCN ngay trong chặngđường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên CNXH, đã làm thủ tiêu

dân chủ trong Đảng, trong Nhà nước và xã hội, làm cho đấtnước bước vào thời kỳ khủng hoảng toàn diện tưởng nhưthành quả cách mạng giải phóng dân tộc không thể nàođứng vững được.

Với truyền thống cách mạng và bản chất của mộtĐảng được tôi luyện trong lịch sử đấu tranh, với tinh thầnnhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật, tôn trọng và hànhđộng theo quy luật khách quan nhận thức sâu sắc bài họclấy dân làm gốc Đảng ta đã tự phê bình, kiên quyết sửachữa khuyết điểm và đề ra đường lối đổi mới từ Đại hội VI,đây có thể được coi là bước đột phá cực kỳ quan trọngtrong việc phát huy dân chủ trong Đảng, đặt nền móng choviệc hình thành quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyềnXHCN cùng với cơ chế thị trường định hướng XHCN và xâydựng xã hội công dân để đưa nước ta tiếp cận và hoà nhậpvào đời sống chính trị thế giới

Thành tựu 20 năm đổi mới đã khẳng định chúng ta đãgiành được những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử trêntất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốcphòng và đối ngoại Thế và lực của cách mạng nước ta đượccủng cố và tăng cường trên trường quốc tế

Tuy nhiên, trong điều kiện xây dựng đất nước thực hiệncông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Thực hiện nguyêntắc Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Nhà nước và xã hội.Mục đích và bản chất nhà nước là Nhà nước pháp quyềnXHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, một nhànước thống nhất về lãnh thổ, có nền văn hoá thống nhất

trong đa dạng của 54 đất dân tộc anh em, Đảng đóng vai trò

là đội tiên phong của giai cấp công nhân đồng thời là đội tiênphong của nhân dân lao động và của dân tộc, rõ ràng dânchủ trong Đảng và dân chủ hoá xã hội hiện nay mang nhữngnội dung hoàn toàn mới và toàn diện hơn, đòi hỏi Đảng taphải nghiên cứu tìm tòi, kế thừa và phát triển chủ nghĩa Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ; về Đảng cầmquyền; về dân chủ hoá, về Nhà nước của dân, do dân, vì dân

để hình thành văn hoá chính trị về dân chủ trong Đảng vàtrong xã hội nhằm xây dựng nhà nước pháp quyền XHCNmang đặc thù Việt Nam nhưng phù hợp với tiến bộ phát triểncủa nhân loại

3 Một số giải pháp cơ bản thực hiện dân chủ hoá

xã hội ở nước ta

3.1 Nhất quán quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân theo các nguyên tắc cơ bản của Nhà nước pháp quyền

- Pháp luật giữ địa vị tối thượng trong quản lý nhà nước

và xã hội

- Mọi tổ chức, cá nhân bình đẳng trước pháp luật

- Đảng lãnh đạo Nhà nước và xã hội bằng đường lối,quan điểm, nghị quyết, nhưng đồng thời phải hoạt độngtrong khuôn khổ pháp luật; bình đẳng trong quan hệ phápluật, Đảng không làm thay việc Nhà nước

- Đề cao tinh thần pháp luật trong hoạt động của xã hộicông dân, xã hội dân sự, mọi công dân có quyền làm mọiviệc mà pháp luật không cấm.

3.2 Triệt để thực hành dân chủ trong Đảng theo

12 quy định tư cách của Đảng cầm quyền của Hồ Chí Minh và nguyên tắc tập trung dân chủ một cách thực

- Dân chủ trong phê bình, tự phê bình và có giải phápbảo vệ người phê bình, đấu tranh chống tiêu cực trong nội

bộ Đảng

Công khai tổ chức bộ máy, cán bộ, ngân sách hoạtđộng của Đảng và chế độ chính sách đãi ngộ cho cán bộ củaĐảng để nhân dân giám sát

- Xây dựng và ban hành các VBQPPL về sự lãnh đạo, tổchức và hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với nhànước, xã hội và hệ thống chính trị

- Trung ương Đảng phải ban hành quy chế về hoạt độngcủa BCHTW, BCT, BBT, BTV của cấp uỷ Đảng, các đảng đoàn,