Xây dựng văn hóa nhà trường – cơ sở phát triển nhà trường bền vững

83 XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG – CƠ SỞ PHÁT TRIỂN NHÀ TRƢỜNG BỀN VỮNG TS Trần Thị Tuyết Mai Tóm tắt Nhà trƣờng là trái tim của cộng đồng, là trung tâm văn hóa của cộng đồng, có tác động quan trọng đến[.]

XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG – CƠ SỞ PHÁT TRIỂN

NHÀ TRƯỜNG BỀN VỮNG

TS Trần Thị Tuyết Mai

Tóm tắt

Nhà trường là trái tim của cộng đồng, là trung tâm văn hóa của cộng đồng, có tác động quan trọng đến văn hóa của địa phương Trong quản lý nhà trường, nếu như cấu trúc tổ chức vạch ra ranh giới của các bộ phận, qui định mối liên hệ giữa chúng, hiện

ra như rường cột, như ―xương sống‖ của nhà trường thì văn hóa nhà trường là linh hồn của nhà trường, định ra các đòn bẩy vô hình cho nhà trường Bài viết trình bày vai trò

và các yếu tố cơ bản của văn hóa nhà trường Thông qua khảo sát và phân tích thực trạng văn hóa nhà trường một số trường phổ thông thuộc tỉnh Bình Dương, tác giả đề xuất các biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường nhằm phát triển nhà trường bền vững, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam

Từ khóa: văn hóa, văn hóa nhà trường, phát triển nhà trường bền vững

1 Tổng quan về văn hóa nhà trường

1.1 Một số khái niệm

―Văn hóa‖ là một khái niệm đa nghĩa, đến nay người ta đã đưa ra hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa Điều đó cho thấy sự phong phú, đa dạng của văn hóa và

sự bao trùm, chi phối mạnh mẽ của nó lên toàn bộ mọi hoạt động, mọi lĩnh vực của xã hội, của mỗi cộng đồng, mỗi tổ chức, mỗi gia đình và mỗi cá nhân

Theo Từ điển tiếng Việt do nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản năm 1992, văn hóa được hiểu theo 2 nghĩa:

- Văn hóa là tri thức, kiến thức khoa học

- Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, là trình

độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh nhân loại

Theo cách hiểu này, văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo trong hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên mức độ phát triển của lịch sử loài người

Văn hóa luôn có tính lịch sử, bởi ở mỗi thời điểm lịch sử, giá trị của một hiện tượng văn hoá cũng như ảnh hướng của nó phụ thuộc vào những điều kiện khách quan

và tương quan các điều kiện khách quan ấy Bao giờ cũng có những giá trị ―văn hoá‖ mới đang và sẽ sinh ra để thay thế những giá trị ―văn hoá‖ đã và đang lỗi thời

Văn hoá có nguồn gốc là lao động của con người Sự phát triển của các phương thức và kết quả của lao động tạo thành bộ mặt văn hoá trong từng giai đoạn lịch sử Văn hoá được đặc trưng bởi tính số đông trong một nhóm người, trong cộng đồng và bao giờ cũng mang tính xã hội Vì vậy người ta ví văn hoá như một thế giới thứ hai

do thành quả lao động của con người tạo ra đó là thế giới tinh thần Nó bao quát cả quá khứ, hiện tại và tương lai của xã hội loài người

Khi bước vào một cơ quan, một doanh nghiệp, một nhà trường hay bất kỳ một

tổ chức nào ta cũng cảm nhận thấy được bầu không khí đặc trưng của tổ chức đó qua hàng loạt các dấu hiệu hoặc hiển hiện dễ thấy, hoặc ngầm định khó thấy Mỗi cơ quan,

tổ chức đều tự mình biểu lộ ra bên ngoài một hình ảnh tốt đẹp hoặc tầm thường nào

đó Những điều đó hàm ý nói về văn hoá tổ chức (trong thực tiễn thường được gọi tên

phù hợp với các loại hình tổ chức khác nhau có tính truyền thống như văn hoá công ty, văn hoá doanh nghiệp, văn hoá nhà trường ) Hiểu theo nghĩa chung nhất, văn hóa tổ chức là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng qui định

hành vi của các thành viên trong tổ chức và mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng

Văn hóa tổ chức không phải là bất biến mà có thể thay đổi theo thời gian và ngày càng phong phú hơn

Từ khái niệm văn hóa tổ chức đã trình bày ở trên chúng ta có thể đưa ra khái

niệm về văn hóa nhà trường là: Tập hợp các giá trị cơ bản, chuẩn mực đạo đức, phương tiện và các mẫu hành vi qui định cách thức mà cán bộ giáo viên, nhân viên và

học sinh trong nhà trường tương tác với nhau và đầu tư năng lực vào công việc của mình và vào việc thực hiện nhiệm vụ của nhà trường nói chung

Tác giả Pam Robbins Harvey B Alvy (2004) cho rằng, văn hóa nhà trường phản ánh thành viên tổ chức Văn hóa là ―ý thức‖ mà cá nhân hình thành trong thế giới công việc của mình Như vậy, văn hóa nhà trường được biểu hiện thông qua nhận thức, hành vi và thái độ của các thành viên trong nhà trường đối với học sinh, đồng nghiệp, các bên liên quan (cấp trên, chính quyền địa phương, các trường bạn…) và các vấn đề liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của nhà trường như quan niệm về chất lượng giáo dục, quan niệm về hợp tác và cạnh tranh trong giáo dục Văn hóa nhà trường còn thể hiện ở sự ứng xử với môi trường tự nhiên, xã hội Một cảnh quan nhà trường xanh, sạch, đẹp, không có các tệ nạn xã hội… là sự biểu hiện của văn hóa nhà trường lành mạnh

Như vậy, văn hóa nhà trường liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một nhà trường Nó biểu hiện trước hết trong tầm nhìn, sứ mạng, triết lý, mục tiêu, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lý… bầu không khí tâm lý Văn hóa nhà trường thể hiện thành hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử… được

xem là tốt đẹp và được mỗi người trong nhà trường chấp nhận Từ đó, tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm, thông qua đó mà các thành viên của nhà trường được

kết nối với nhau để phấn đấu cho mục tiêu chung, trách nhiệm chung

1.2 Một số nghiên cứu về văn h a nhà trường

Văn hóa tổ chức nói chung, văn hóa nhà trường nói riêng là một thành tố cơ bản, quan trọng tạo nên chất lượng giáo dục Thời gian qua, vấn đề này đã được các học giả, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước bàn luận khá nhiều

Ở nhiều quốc gia trên thế giới từ đầu thế kỉ XX cho đến nay, đặc biệt ở các nước phát triển có nhiều tác giả nghiên cứu về văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trường Có thể

kể đến các tác giả như: Edgar Henry Schein, (1985) với Organizational Culture and Leadership; James W Keefe (1987) với Comprehensive Assessment and School Improvement, Masland, A.T (1985) với Organisational culture in the study of higher education; T.E and Peterson, K.D (1990), The Principal’s Role in Shaping School Culture; Sporn, B (1999) Managing university culture: an analysis of the relationship between institutional culture and management approaches; Valentino, C.L (2004) The role of middle managers in the transmission and integration of organisational culture; Yenming Zhang, NIE Nanyang (2008), Shaping School culture …

Ở nước ta, - Vấn đề văn hóa và văn hóa tổ chức đã được nhiều tác giả tập trung

nghiên cứu Có thể kể đến các tác giả tiêu biểu như: Phạm Văn Đồng (1996), Văn hóa

và đổi mới, Tác phẩm và bình luận do NXB Văn hóa thông tin ấn hành; Lê Như Hoa (chủ biên) (1993), Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay do NXB văn hóa thông tin, xuất bản; Trần Kiểm (2006), Tiếp cận hiện đại trong quản lý giáo dục, trong đó dành một phần đề cập tới văn hóa nhà trường…

Văn hoá nhà trường cũng đã được nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực quản

lý giáo dục Một số tác giả đã có bài đăng tạp chí, kỷ yếu đề cập đến nhiều khía cạnh

về văn hóa nhà trường Có thể kể đến các tác giả như: Phạm Minh Hạc, Nguyễn Công Khanh, Phạm Quang Huân, Chử Xuân Dũng, Vũ Dũng, Nguyễn Tùng Lâm…

Các viện nghiên cứu như: Viện Khoa học xã hội và nhân văn, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Viện nghiên cứu giáo dục và một số trường Đại học như: ĐH Thái Nguyên, ĐH Văn Hóa TP HCM, ĐH Tiền Giang, Sở GD và ĐT Lâm Đồng, Đại học

sư phạm Hà Nội, Hội khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam …đã tổ chức các cuộc Hội thảo Khoa học về Văn hóa nhà trường, Văn hóa ứng xử nhà trường Văn hóa giao tiếp trong nhà trường Đặc biệt năm 2007 – 2008, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam

đã có công trình nghiên cứu đề tài “Tìm hiểu về văn h a nhà trường phổ thông” Đề

tài đã tìm hiểu một số quan niệm về văn hóa nhà trường phổ thông trên thế giới, đưa ra nhận định về văn hóa nhà trường phổ thông trên thế giới và nêu được một số định hướng nghiên cứu văn hóa nhà trường phổ thông Việt Nam Học viện Báo chí và tuyên

truyền cũng đã có đề tài nghiên cứu “ Xây dựng văn h a nhà trường, nhu cầu và giải pháp” tập trung nghiên cứu quá trình hình thành văn hóa nhà trường ở Việt Nam, nêu

kinh nghiệm tham khảo văn hóa nhà trường ở nước ngoài từ thực trạng văn hóa nhà trường hiện nay…

Có khá nhiều luận án, luận văn nghiên cứu về văn hoá nhà trường như: Lê Thị Ngoãn (2009) với luận văn thạc sĩ ―Biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường ở trường Cao đẳng công nghiệp Nam Định‖; Lưu Văn Mùi (2012) với luận văn thạc sĩ ―Xây

dựng văn hóa nhà trường tại các trường THPT huyện Yên Phong tỉnh Bắc Ninh‖; Lê Thị Ngọc Thúy (2012) với luận án tiến sĩ ―Quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo

tiếp cận văn hóa tổ chức‖…

Bên cạnh đó, một số dự án về quản lý giáo dục, quản lý nhà trường đã tổ chức các hội thảo khoa học về văn hóa nhà trường Một số trang web của các Sở/ Phòng giáo dục và đào tạo đã đề cập đến vai trò của văn hoá nhà trường; một số nhà trường phổ thông đã ban hành các quy tắc ứng xử, chỉ đạo xây dựng văn hoá nhà trường Như vậy, có thể nói văn hóa nhà trường đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông ở nước ta hiện nay có ý nghĩa rất quan trọng Cần xác định rõ thực trạng văn hóa nhà trường ở mỗi nhà trường, mỗi địa phương và sử dụng các biện pháp lãnh đạo, quản lý hiệu quả để xây dựng văn hóa nhà trường nhằm phát triển nhà trường bền vững

2 Văn hóa nhà trường – vai trò và các yếu tố cơ bản

Văn hóa quyết định sự trường tồn của một tổ chức, nó có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển nhà trường, nó chi phối mọi mặt của nhà trường: cảnh quan nhà trường, công tác giảng dạy, học tập, công tác quản lý, các mối quan hệ bên trong và bên ngoài nhà trường… tạo nên những phẩm chất đặc trưng khác biệt cho

tổ chức trường học Đó là cơ sở nâng cao uy tín, ―thương hiệu‖ của nhà trường, tạo đà cho các bước phát triển trong nhà trường được tốt hơn

Xét về bản chất, mỗi nhà trường là một tổ chức hành chính - sư phạm Đó là

một thế giới thu nhỏ với những cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động, những giá trị, điểm mạnh và điểm yếu riêng Do đó, văn hoá nhà trường là văn hoá của một tổ chức hành chính - sư phạm Với tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường đều tồn tại, dù ít hay nhiều, một nền văn hoá nhất định Nền văn hóa này được tạo nên bởi người dạy, người học, người quản lý trong nhà trường, được chuyển tải và phản ánh bởi đồng nghiệp trong địa phương và phụ huynh cũng như cộng đồng xã hội xung quanh, bởi cơ quan quản lý và người sử dụng sản phẩm giáo dục - những đối tượng phản ảnh chất lượng sản phẩm giáo dục của nhà trường một cách rõ nét và khách quan

Nhà trường là một thiết chế trong hệ thống giáo dục quốc dân, một tổ chức văn hóa đặc biệt của xã hội Để phát triển bền vững thì nhà trường cần có một môi trường văn hóa khuyến khích tất cả mọi người làm việc và học tập, cống hiến sức lực và trí tuệ của bản thân cho nhà trường

Văn hoá nhà trường tạo động lực làm việc, một động lực vô hình nhưng có sức mạnh kích cầu hơn cả các biện pháp kinh tế Văn hoá nhà trường giúp nhân viên thấy

rõ mục tiêu, định hướng và bản chất công việc mình làm; Văn hoá nhà trường phù hợp, tích cực tạo ra các mối quan hệ tốt đẹp giữa các các cán bộ, giáo viên, nhân viên trong tập thể sư phạm, giữa giáo viên và học sinh; đồng thời tạo ra một môi trường làm việc thoải mái, vui vẻ, lành mạnh Muốn tạo động lực cần khơi dậy nhu cầu và đáp ứng nhu cầu chính đáng của mọi người Khi khả năng đáp ứng nhu cầu thấp, động lực

với người lao động sư phạm là đồng lương, thu nhập và những giá trị vật chất Khi nhu cầu vật chất thoả mãn một mức độ nào đó, người lao động nói chung, nhà sư phạm nói riêng sẵn sàng đánh đổi, chọn mức thu nhập thấp hơn để được làm việc ở một môi trường hoà đồng, thân thiện, thoải mái, được cống hiến, sáng tạo và được thừa nhận và tôn trọng Văn hóa nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát; hạn chế tiêu cực và xung đột trong nhà trường Nó hỗ trợ điều phối và kiểm soát hành vi của các cá nhân bằng các chuẩn mực, thủ tục, quy trình, quy tắc và bằng dư luận, truyền thuyết do những thế hệ con người trong tổ chức nhà trường xây dựng lên Khi nhà trường phải đối mặt với một vấn đề phức tạp, chính văn hóa nhà trường là điểm tựa tinh thần, giúp các nhà quản lý trường học và đội ngũ giáo viên hợp tác, phát huy trí lực để có những quyết định và sự lựa chọn đúng đắn Nó giúp các thành viên tổ chức thống nhất về cách nhận thức vấn đề, cách đánh giá, lựa chọn, định hướng và hành động Nó tựa như chất keo gắn kết các thành viên lại thành một khối, tạo ra những dư luận tích cực hạn chế những biểu hiện tiêu cực trái với quy tắc, chuẩn mực thông thường của tổ chức

Nó hạn chế những nguy cơ mâu thuẫn và xung đột; khi xung đột là không thể tránh khỏi thì văn hóa nhà trường tạo ra hành lang pháp lý, đạo lý phù hợp để góp phần khắc phục, giải quyết xung đột trên nguyên tắc không để phá vỡ tính chỉnh thể của tổ chức nhà trường

Theo Edgar Henry Schein, văn hóa tổ chức bao gồm nhiều lớp tương ứng với

nhiều thành phần của một thể thống nhất Lớp bề mặt là những đồ vật, phương tiện do

con người tạo ra và các mẫu hành vi Lớp này gồm những giá trị có thể thấy được ở mức bề nổi như cách ăn mặc, bảng hiệu, khẩu hiệu, lễ hội, tập quán, thói quen, những

giai thoại, nhân vật anh hùng, thần tượng… của tổ chức Lớp tiếp theo bao gồm những

giá trị cốt lõi, được diễn đạt cụ thể làm chuẩn mực và nền tảng đạo đức chi phối hành

vi của các thành viên trong tổ chức Lớp sâu nhất bên trong của văn hóa tổ chức bao

gồm những giả định ngầm, những tiền đề trừu tượng về bản chất của con người, về bản chất của chân lý và hiện thực, về mối quan hệ liên nhân cách, về quan hệ với môi trường…

Cũng như văn hóa tổ chức nói chung, văn hóa nhà trường được ví như mô hình tảng băng có phần nổi và phần chìm Phần nổi của tảng băng văn hóa là những thành

tố dễ nhìn thấy, dễ quan sát được và dễ thay đổi Phần chìm của tảng băng khó quan sát được hoặc khó thay đổi

Phần nổi có thể nhìn thấy như khung cảnh trường học, cảnh quan sư phạm, cách bài trí lớp học, logo, khẩu hiệu, biểu tượng, trang phục của thầy và trò, nghi lễ, tập quán, thói quen, những giai thoại, nhân vật anh hùng, thần tượng… của nhà trường Còn phần chìm gồm các giá trị, nhu cầu, cảm xúc mong muốn cá nhân, thương hiệu, quyền lực và cách thức ảnh hưởng, các giả định ngầm Giá trị cốt lõi được coi như là thước đo đúng và sai, xác định những gì nên làm và không nên làm trong cách hành xử chung và riêng của con người trong một tổ chức Nói cách khác, giá trị làm chuẩn mực

và nền tảng đạo đức chi phối hành vi của các thành viên trong tổ chức Có nhà trường

đề cao các giá trị nhân văn, tình yêu thương giữa những con người trong tập thể Có

nhà trường đề cao tính cộng đồng trách nhiệm và sự sáng tạo trong công việc Lại có nhà trường đề cao các giá trị như sự trung thực, ý thức cầu thị, thái độ khiêm tốn, say

mê công việc, tinh thần đồng đội, hợp tác, tính cởi mở, công khai, ý thức tổ chức kỷ luật…của các thành viên trong nhà trường

Giá trị trong tổ chức nhà trường được phân chia thành 2 loại Loại thứ nhất là các giá trị mà nhà trường đã hình thành và vun đắp trong cả quá trình xây dựng và trưởng thành Loại thứ hai là những giá trị mới mà cán bộ quản lý hoặc tập thể giáo viên, học sinh mong muốn nhà trường mình có và tạo lập từng bước nhằm đem đến sự phát triển mới phù hợp với yêu cầu của xã hội

Lớp sâu nhất trong văn hóa nhà trường là những giả định ngầm (ngầm định) Các

ngầm định nền tảng bao gồm niềm tin, niềm tự hào, những suy nghĩ và trạng thái xúc cảm tình cảm đã ăn sâu vào tiềm thức mỗi cá nhân và tạo thành nét chung trong tập thể nhà trường Những ngầm định khó thấy này được coi là những quy ước có tính bất thành văn, có tính đương nhiên và tạo nên một mạch ngầm tinh thần kết nối các thành viên trong nhà trường và làm nền tảng cho các giá trị và suy nghĩ, hành động của họ Văn hóa nhà trường còn thể hiện ở phong cách ứng xử hàng ngày, phong cách làm việc, phương pháp ra quyết định, phương pháp truyền thông…

Phong cách ứng xử là cách thể hiện của mỗi thành viên nhà trường trong ứng xử

hàng ngày Tuỳ theo hệ giá trị được thừa nhận và những ngầm định nền tảng của mỗi

tổ chức nhà trường mà có những loại hình phong cách ứng xử được chọn lựa phù hợp Chẳng hạn, mỗi tập thể giáo viên có một phong cách ứng xử khác nhau: niềm nở, thân mật hay giữ khoảng cách, nghiêm túc; xuề xoà, vui nhộn hay công thức, trang trọng;

có nơi mọi người nhiệt tình, quan tâm nhưng có nơi lạnh nhạt, bàng quan…

Mỗi nhà trường, dù có ý thức hay vô thức, đều hình thành nên một phong cách làm việc riêng Có tập thể cán bộ giáo viên làm việc vì tinh thần trách nhiệm, lại có tập thể làm việc vì những mục tiêu, lợi ích trước mắt; có nơi cán bộ giáo viên tận dụng mọi thời gian để làm việc say mê, sáng tạo, lại có nơi làm việc qua loa ―sáng cắp ô đi, tối xách về‖; có đội ngũ cán bộ giáo viên làm việc với tinh thần đồng đội cao, hợp tác

và chia sẻ, bên cạnh những tập thể làm việc trong sự ganh đua, đố kỵ

Việc ra quyết định trong hoạt động quản lý nhà trường cũng thể hiện rất rõ tính chất và mức độ văn hoá của một tổ chức sư phạm Có tổ chức mà ở đó người quản lý nhà trường thiên về sử dụng phương pháp độc đoán khi ra quyết định; có nhà trường việc ra quyết định thường dựa trên sự tham gia bàn bạc dân chủ của mọi thành viên trong tổ chức nhà trường Thái độ của nhà quản lý khi ra quyết định quản lý cũng bộc

lộ rõ văn hoá, rõ ràng là, thái độ mạnh dạn đổi mới, dám nghĩ dám làm dám chịu trách nhiệm sẽ thể hiện một văn hóa khác hẳn thái độ làm việc được chăng hay chớ, né tránh, đùn đẩy, sợ trách nhiệm Ra quyết định trên cơ sở khoa học với sự phân tích hệ thống thông tin toàn diện, đầy đủ và dựa trên các văn bản pháp lý có sự khác biệt về văn hoá so với cách ra quyết định dựa trên cảm tính, kinh nghiệm hoặc rất tuỳ tiện, ngẫu hứng của chủ thể quản lý…

Cách thức truyền bá, phổ biến thông tin trong nội bộ nhà trường hay từ nhà trường ra bên ngoài và ngược lại là một trong những dấu hiệu nhận biết quan trọng về văn hoá ở một tổ chức nhà trường vì đó là cách thức giao tiếp giữa cấp trên và cấp dưới, giữa mọi người trong tổ chức nhà trường với nhau Chẳng hạn, thông tin được phổ biến một cách rộng rãi cho mọi thành viên hay chỉ thu hẹp trong một bộ phận, tự coi đó là một thứ ―đặc quyền‖; cách truyền thông trực tiếp hay gián tiếp, theo cách áp đặt từ trên xuống hay hai chiều, dân chủ đối thoại…

Ngoài ra, người ta còn cho rằng, văn hóa nhà trường bao gồm 3 bộ phận:

- Cảnh quan sư phạm: Cảnh quan sư phạm là toàn bộ cách sắp xếp, bố trí phòng học, phòng làm việc, thư viện, phòng thí nghiệm, sân chơi, bãi tập, nhà xưởng, nhà vệ sinh, nhà để xe và các cơ sở vật chất khác phục vụ cho hoạt động dạy học – giáo dục, nghiên cứu khoa học của nhà trường

- Môi trường sư phạm Môi trường sư phạm bao gồm cả môi trường tự nhiên (môi trường vật chất) và môi trường xã hội Môi trường sư phạm của nhà trường phải đạt yêu cầu cao về xanh - sạch - đẹp – an toàn Môi trường tự nhiên thể hiện qua độ chiếu sáng trong phòng học, phòng làm việc; thông gió, mát mẻ trong mùa hè, ấm áp trong mùa đông; sơn trần, sơn tường; cây xanh, bóng mát; tiếng ồn, độ thông thoáng; vệ sinh môi trường; qui cách bàn ghế; sự thuận lợi khi di chuyển giữa các khối công trình để liên hệ, phối hợp công tác; phương tiện truyền thông v.v Môi trường xã hội thể hiện ở bầu không khí tâm lý trong tập thể, sự thân thiện, cởi mở, đoàn kết trong nội bộ, sự ảnh hưởng hoặc không

bị ảnh hưởng bởi các tệ nạn xã hội, môi trường an toàn

- Quan hệ giao tiếp, ứng xử: bao gồm quan hệ giữa con người với nhau; con người với công việc; con người với môi trường và con người với chính mình

+ Quan hệ giữa con người với con người Đó là quan hệ giữa thầy cô giáo và học sinh trong quá trình dạy học và giáo dục thể hiện trong văn hóa ứng xử giữa thầy và trò Thầy cô giáo tôn trọng, khuyến khích sự tích cực sáng tạo của học sinh tham gia vào quá trình giáo dục và tự giáo dục Học sinh kính trọng, lễ phép và thực hiện tốt sự hướng dẫn của thầy cô giáo Đó là quan hệ giữa cán bộ, giáo viên với nhau Đây là mối quan hệ hợp tác, tin cậy, giúp đỡ nhau trong chuyên môn, chia sẻ, cảm thông với những hoàn cảnh riêng tư của nhau, tôn trọng cá tính của nhau Cùng nhau bàn bạc dân chủ, tạo ra sự đồng thuận cao trong tập thể để giải quyết những vấn đề về dạy học và giáo dục học sinh một cách có hiệu quả nhất Đó là quan hệ giữa những người lãnh đạo với cấp dưới (cán bộ, giáo viên, học sinh) Người lãnh đạo tôn trọng mọi người, khéo léo trong ứng xử, quan tâm đến cuộc sống, tâm tư tình cảm của cấp dưới, khách quan, vô tư trong cư xử, không lạm dụng quyền lực, biết lắng nghe và thấu hiếu, biết phát huy tinh thần sáng tạo của cấp dưới Cấp dưới tôn trọng, tin tưởng sự điều hành, chỉ đạo của người lãnh đạo Đó là quan hệ giữa học sinh với nhau Cần xây dựng mối quan hệ đòan kết hợp tác, giúp đỡ nhau trong học tập và cuộc sống