537 XÂY DỰNG KHÔNG GIAN GIAO TIẾP CÔNG CỘNG NGOÀI TRỜI CHO NGƢỜI CAO TUỔI TRONG PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ BỀN VỮNG TẠI TP HỒ CHÍ MINH NHU CẦU VÀ GIẢI PHÁP Tóm tắt Trần Thị Ngọc Nhờ 1 Nhiều nghiên cứu đã chỉ r[.]
Trang 1XÂY DỰNG KHÔNG GIAN GIAO TIẾP CÔNG CỘNG NGOÀI TRỜI CHO NGƯỜI CAO TUỔI TRONG PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ BỀN VỮNG TẠI TP HỒ CHÍ
MINH: NHU CẦU VÀ GIẢI PHÁP
Tóm tắt
Trần Thị Ngọc Nhờ 1
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, không gian công cộng đ ng vai trò quan trọng trong phát triển đô thị bền vững, trong đ c thể dễ nhận thấy là tiêu chí xã hội N được xem là nơi cho mọi người, đặc biệt là người cao tuổi giao tiếp với môi trường tự nhiên
và cộng đồng, nâng cao chất lượng đời sống tinh thần và cải thiện thể chất, qua đ giúp giảm thiểu đáng kể gánh nặng phúc lợi xã hội cho ngân sách nhà nước Tuy nhiên, không gian công cộng, đặc biệt là không gian công cộng ngoài trời dành cho người cao tuổi đã không được quan tâm đúng mức tại TP.HCM
Bài viết này nhằm giải thích về sự cần thiết phải tạo không gian cộng đồng ngoài trời cho người cao tuổi trong bối cảnh đô thị hoá tại TP.HCM
Bằng phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu sẵn có, tác giả đi từ cơ sở lý luận
về vai trò của không gian công cộng dành cho người cao tuổi đối với phát triển đô thị bền vững, đến phản ánh thực trạng vấn đề, và cuối cùng là đề xuất một số giải pháp tạo ra các không gian công cộng ở TP.HCM nói riêng và các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam n i chung trong quá trình hướng đến mục tiêu phát triển đô thị bền vững
Từ khóa: không gian công cộng ngoài trời, người cao tuổi, phát triển đô thị bền vững,
đô thị hoá, thành phố Hồ Chí Minh
Trang 2
PHẦN MỞ
Ngày nay khi điều kiện vật chất, an sinh xã hội ngày càng cho phép con người
có điều kiện chăm sóc sức khoẻ, kéo dài tuổi thọ cùng với công tác kế hoạch hoá gia đình được thực hiện tốt, kèm theo đó là lối sống đô thị tạo ra xu hướng các cặp vợ chồng ngại sinh nhiều con trong những thập niên gần đây đã làm cho dân số Việt Nam ngày càng đứng trước nguy cơ già hoá Theo báo cáo của Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) năm 2011 và Tổng Cục Thống Kê (2010), tổng số người cao tuổi ở Việt Nam sẽ chiếm 10% trong năm 2017, và cũng chính trong năm này, dân số Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn ―già hoá‖ Xu hướng này thật sự đã tạo nên một thách thức lớn cho Việt Nam trong các vấn đề về phúc lợi xã hội cũng như mô hình chăm sóc người cao tuổi Bài viết này đề cập đến vai trò của không gian công cộng đối với người cao tuổi trong giai đoạn hiện nay cũng như trong giai đoạn già hoá dân số trong tương lai không thể tránh khỏi, qua đó nhấn mạnh vai trò của quản trị địa phương trong việc huy động sự tham gia của người dân xây dựng, thiết kế và quản lý không gian công cộng đô thị
Cơ sở đặt vấn đề cho bài viết này dựa trên một số lý do sau:
Một mặt, nhìn từ phương diện xã hội hoá, con người có nhu cầu mạnh mẽ trong tương tác với người khác và với môi trường sống của họ, nơi mà họ thuộc về Trong chiều kích này, không gian giao tiếp cộng đồng ngoài trời được xem như môi trường
xã hội hoá cần thiết cho mọi loại lứa tuổi, đặc biệt là người cao tuổi, khi họ ngày càng
bị giới hạn về mặt tương tác xã hội (do nghỉ hưu hoặc do điều kiện sức khoẻ) Thiếu không gian công cộng đô thị, đặc biệt là các không gian cộng đồng ngoài trời cùng với các vấn đề về tâm sinh lý đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng sống của người cao tuổi Do vậy, trong bối cảnh đô thị hoá như hiện ngay rất cần thiết tạo nên các không gian cộng đồng ngoài trời dành cho con người nói chung, người cao tuổi nói riêng nhằm giúp họ nâng cao chất lượng đời sống tinh thần, thể chất, đặc biệt giúp họ giao tiếp và tương tác với môi trường sống của mình
Mặt khác, không gian công cộng còn có ý nghĩa quan trọng trong vấn đề phát triển bền vững Đây là khái niệm ngày càng được nhiều nhà nghiên cứu và học giả quan tâm tại các diễn đàn về vấn đề phát triển chung của nhân loại trên thế giới Quan niệm phổ biến về phát triển bền vững tập trung vào ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường Mặc dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau, song những quan điểm đều đồng ý với nhau rằng ba trụ cột này đều có tầm quan trọng như nhau khi xem xét vấn
đề làm thế nào để phát triển bền vững Đồng thời, những quan điểm này cũng thường
đề cập đến sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định Tất nhiên, yếu tố thành công hay thất bại của cách tiếp cận trên phụ thuộc rất lớn vào vai trò của quản trị địa phương
1 Khái niệm và lợi ích của không gian công cộng dành cho người cao tuổi
1.1 Khái niệm không gian công cộng
Trang 3Đây là một trong những khái niệm phức tạp và có nhiều định nghĩa khác nhau Tuy nhiên, tác giả tâm đắc với khái niệm không gian công cộng là tất cả những nơi được sở hữu công cộng hoặc được sử dụng công cộng, dễ tiếp cận và được tận hưởng bởi tất cả mọi người mà không thu phí hay không vì mục đích lợi nhuận Nó bao gồm các đường phố, không gian mở và các tiện nghi công cộng (UN-Habitat, 2015) Khái niệm này được sử dụng trong bài viết để chỉ các không gian mở như công viên, vỉa hè, đình chùa nơi người cao tuổi đến để thăm viếng, thư giãn, giao tiếp hoặc tập dục, dưỡng sinh hiện nay tại TP.HCM
2.2 Lợi ích của không gian công cộng đối với người cao tuổi
2.1.1 Duy trì sức khoẻ thể chất
Hoạt động thể chất không chỉ cần thiết cho người trẻ mà còn vô cùng cần thiết cho người cao tuổi Các bằng chứng khoa học cho thấy bên cạnh những lợi ích về sức khoẻ, như ngăn chặn bệnh tim mạch, tiểu đường, béo phì thì hoạt động thể chất con có thể góp phần tạo nên đời sống độc lập, giảm bệnh bại liệt và nhìn chung có một tác động lớn lên chất lượng sống của người cao tuổi (Green Link, 2010:20)
2.1.2 Duy trì sức khoẻ tinh thần
Không gian công cộng có hai vai trò chính trong việc duy trì sức khoẻ tinh thần của con người đó là vai trò tương tác xã hội và vai trò tâm sinh lý
Vai trò tâm sinh lý Hoạt động thể chất rất tốt cho tinh thần người cao tuổi,
đặc biệt nếu nó được thực hiện trong không gian ngoài trời với không khí trong lành, hoa cỏ, cây xanh, quang cảnh đẹp Những không gian như thế được xem như liều thuốc an thần giúp cho người cao tuổi tận hưởng không gian an bình, tĩnh lặng, thoát khỏi những lo lắng, phiền muộn…thường hay bắt gặp ở người cao tuổi
Vai trò tương tác xã hội Bên cạnh vai trò tâm sinh lý, không gian công cộng
cũng đóng một vai trò xã hội hoá quan trọng giúp người cao tuổi tạo mối quan hệ xã hội Theo Green Link (2010) không gian công cộng ―giúp cho việc tận hưởng không gian hàng ngày của con người diễn ra liên tục và giúp
họ duy trì mạng lưới xã hội‖ Tuy nhiên, cũng theo tác giả này thì để đáp ứng nhu cầu đó, không gian công cộng phải đảm bảo những tiêu chuẩn thiết kế chất lượng cao dành riêng cho người cao tuổi Những không gian công cộng với sự an toàn và chất lượng cao như thế mang đến cơ hội cho con người tương tác với nhau trong khu vực đơn vị ở của mình Những nơi như vậy thường khơi gợi ký ức và là một nơi cho con người gặp nhau và tạo mối quan
hệ, cho phép người cao tuổi tạo ra và duy trì sự cố kết và đời sống năng động (Green Link (2010:21)
Trang 4Nhìn chung, một không gian công cộng đáp ứng đầy đủ những vai trò trên có thể mang đến sức khoẻ tinh thần và thể chất cho người cao tuổi Yếu tố tinh thần là một trong những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng sống của con người Điều này còn đặc biệt quan trọng hơn đối với người cao tuổi khi họ đang trong giai đoạn bị giới hạn trong việc xây dựng hay duy trì mối quan hệ do điều kiện sức khoẻ hay đã nghỉ hưu và phải ở trong giai đoạn tâm sinh lý của người cao tuổi thường làm cho họ hay dễ buồn giận với người thân trong gia đình Điều này càng trầm trọng hơn khi họ thường
ở nhà một mình do con cháu hoặc các thành viên trong gia đình phải đi làm, đi học hoặc e ngại chuyện tiếp xúc, gần gũi để chăm sóc họ
2 Các vai trò của không gian công cộng đối với sự phát triển đô thị
Môi trường đô thị ngày nay buộc con người phải làm việc với cường độ cao và ít thường xuyên tương tác với tự nhiên cũng như giao tiếp trực tiếp với nhau (face-to-face) trong đời sống hằng ngày và trong công sở Do vậy, con người cần các không gian công cộng và các không gian cộng đồng ngoài trời để đáp ứng những nhu cầu thiết yếu này
Theo Z Müge Akkar Ercan (2007) không gian công cộng có những vai trò chính, bao gồm: (1) Vai trò Sinh thái (Ecological roles) ; (2) Vai trò Tâm lý (Psychological roles); (3) Vai trò Tương tác xã hội (Social interaction roles); (4) Vai trò Chính trị (Political roles); (5) Vai trò Kinh tế (Economic roles); (6) Vai trò Biểu tượng (Symbolic roles); (7) và vai trò Thẩm mỹ (Aesthetic roles) Trong số những vai trò này, có bốn vai trò có liên quan trực tiếp đến các tiêu chí xây dựng đô thị phát triển bền vững như được thể hiện bên dưới:
2.1 Vai trò sinh thái - tạo ra môi trường sinh thái tốt, trong lành, cân bằng, ổn
định Đây là tiêu chí phát triển bền vững về môi trường
2.2 Vai trò tương tác xã hội - tạo ra nơi cho con người gặp nhau Thông qua
tương tác xã hội, con người có thể phát hiện, khám phá chính mình, người khác, và hiểu về môi trường mà họ đang sống, giúp họ có cảm giác được kết nối, gắn kết và bắt nhịp được với thế giới vốn luôn có nhiều biến đổi Không gian công cộng đóng vai trò
xã hội rất quan trọng trong việc mang các nhóm xã hội đến với nhau, bất kể tầng lớp, nguồn gốc, giới tính, tuổi tác nào Do vậy, nó còn được xem như là một chất keo cố kết xã hội, kết nối con người với nhau Nói cách khác, đây chính là môi trường xã hội hoá cá nhân trong xã hội đô thị
2.3 Vai trò Chính trị - tạo ra không gian mở cho tất cả mọi người, là nơi cho
phép một xã hội dân sự phát triển Nó cho phép các cá nhân có quyền tự do thể hiện chính mình, tự do bình luận các vấn đề xã hội Nó cho phép con người có cơ hội hành động tự do, tự do diễn đạt, và tự do tương tác với người khác Nó nhắm tới một xã hội
tự do, một nền tảng cơ bản để hình thành nên một xã hội dân sự nơi con người có tiếng
Trang 5nói, khuyến khích những hoạt động tham gia cộng đồng và các điều kiện cần thiết cho một xã hội đáp ứng các mục tiêu của Phát triển Bền Vững
2.4 Vai trò kinh tế - tăng cường các giá trị bất động sản bằng việc duy trì không
gian, quang cảnh đẹp Thực tế cho thấy, nơi nào có không gian công cộng được đầu tư tốt thì giá bất động sản cũng cao hơn những nơi không được đầu tư Bên cạnh đó, không gian công cộng còn là nơi diễn ra các hội chợ triển lãm, góp phần mang đến lợi ích kinh tế cho khu vực
Tóm lại, với tất cả những vai trò quan trọng được đề cập ở trên, không gian công cộng hầu như thoả mãn được tất cả ba trụ cột quan trọng của tiêu chí phát triển đô thị bền vững: Xã hội, Môi trường và Kinh tế
3 Thực trạng không gian công cộng và không gian cộng đồng ngoài trời dành cho người cao tuổi hiện nay tại TP.HCM
Hiện nay tại TP.HCM có trên 20 công viên mở, tuy nhiên, hầu như không có một công viên nào chính thức dành cho người cao tuổi Nhiều công viên hiện nay không thích hợp cho người cao tuổi tận hưởng không gian về đêm do không đủ đèn chiếu sáng hay quá ồn ào, tệ nạn xã hội, hoặc không được trang bị đầy đủ ghế ngồi Chỉ có một vài không gian công cộng đáp ứng được nhu cầu này nhưng thường chỉ đáp ứng cho người cao tuổi ở gần khu vực công viên Trong khi đó, người cao tuổi thường có tâm lý sợ đi ra bên ngoài quá xa, do vậy, họ thường chọn các không gian công cộng gần nhà, nơi có điều kiện không gian kém chất lượng để tận hưởng không khí ngoài trời Hơn nữa, hầu hết các nhà riêng của người cao tuổi thường không có đủ sân trong hay vườn để đi dạo, tản bộ
Một mặt nữa là các con hẻm hiện nay tại TP.HCM thường quá nhỏ (nhiều hẻm có chiều rộng chưa tới 2m) và thường dành cho giao thông xe cộ đi lại, gây khó khăn cho việc bộ hành Các vỉa hè lại quá hẹp, và không an toàn, và thường bị chiếm dụng làm nơi buôn bán hàng rong hay đỗ xe gắn máy Trong khi đó nhu cầu không gian công cộng ngoài trời của người cao tuổi rất cao Một nghiên cứu đã được thực trên 50 người cao tuổi cho thấy trong tổng số 50 người cao tuổi được phỏng vấn thì 50 người đều trả lời là rất cần không gian công cộng ngoài trời hơn là không gian công cộng bên trong nhà (Trần Thị Ngọc Nhờ, 2014)
Hiện nay, hầu hết người cao tuổi thường đến những công viên lớn như công viên
Lê Văn Tám, Tao Đàn, Gia Định để tập thể dục, dưỡng sinh hay khiêu vũ Công viên tượng đài Thích Quảng Đức, một trong những công viên mới được xây vào năm 2010, chẳng hạn, nằm ở giao lộ Nguyễn Đình Chiểu và Cách Mạng Tháng Tám Đây là nơi thường có người cao tuổi đến cầu nguyện, tập thể dục hoặc ngắm cảnh vào buổi sáng
và chiều tối Tuy nhiên, công viên này tương đối nhỏ (chỉ khoảng 200m2), do vậy chỉ đáp ứng nhu cầu cho một vài người cao tuổi sống gần khu vực Hơn nữa, do vị trí toạ
Trang 6lạc của công viên này nằm ở giao lộ nơi tập trung đông đúc xe cộ giao thông, đặc biệt
là giờ cao điểm nên gây khó khăn không nhỏ cho việc tiếp cận không gian này Bên cạnh đó, với vị trí toạ lạc như thế cũng không thích hợp cho người cao tuổi trong việc tận hưởng không gian tâm linh do quá ồn ào Từ thực trạng thiếu không gian công cộng phù hợp như thế nên người cao tuổi thường tìm đến những nơi khác như đền, chùa, nhà thờ, Những nơi này được xem như những không gian chính để họ giao tiếp nhau, tạo mối quan hệ và giúp họ thoả mãn nhu cầu tâm linh
4 Những lý do cần thiết xây dựng không gian công cộng và không gian cộng đồng ngoài trời dành cho người cao tuổi
4.1 Tỉ lệ già hoá dân số của Việt Nam đang ngày một tăng
Một báo cáo gần đây vào tháng 10 năm 2013 của Bộ Y Tế cho thấy tỉ lệ già hoá dân số của Việt Nam trong những năm gần đây đang gia tăng và chạm mức hàng đầu Châu Á Đây được xem là thành tựu to lớn của các chính sách kế hoạch hóa gia đình cũng như phát triển kinh tế xã hội nói chung Tuy nhiên, điều này tạo ra một thách thức lớn cho Việt Nam trong việc giải quyết những thay đổi về nhân khẩu học trong khi cơ sở hạ tầng xã hội không đáp ứng hoặc tụt lại phía sau Báo cáo cũng chỉ ra những thách thức trong hệ thống xã hội cũng như an sinh xã hội Có khoảng 30% người cao tuổi được hưởng trợ cấp từ ngân sách nhà nước Số còn lại phụ thuộc vào con cái và hạn chế khả năng tự mưu sinh, 70% không có tích luỹ tài sản, 30% không
có bảo hiểm sức khoẻ
4.2 Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng gây ra nhiều áp lực hơn trong vấn đề quy hoạch không gian, đặc biệt là không gian công cộng dành cho người cao tuổi
Tỷ lệ đô thị hóa được đo bằng sự gia tăng dân số, mật độ dân số, và chất lượng cuộc sống Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới2, đến năm 2040, dân số thành thị ở Việt Nam sẽ vượt quá dân số nông thôn
Trong khi đó, theo báo cáo của UNFPA3
cho thấy rằng Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn "già hoá" trong hai thập kỉ tới khi dự báo chỉ số già hóa tăng từ 35,5% năm 2009 lên đến hơn 100% vào năm 2032 Đây thực sự là một thách thức lớn đối với Việt Nam trong việc giải quyết các vấn đề quy hoạch không gian, đặc biệt là các không gian công cộng dành cho người cao tuổi nơi họ có thể trải nghiệm được một đời sống đầy ý nghĩa và thỏa mãn
5 Một số giải pháp để xây dựng không gian công cộng và không gian cộng đồng ngoài trời cho người cao tuổi
2 Ngân hàng Thế giới (2011) ―Đánh giá về Đô thị hoá ở Việt Nam - Báo cáo về hỗ trợ kỹ thuật‖ (trang 31)
669160ESW0WHIT00hoa0o0Viet0Nam00TV0 (1).pdf
Trang 75.1 Tận dụng và nâng cấp không gian công cộng trong thành phố
Hiện nay, nhiều công viên không an toàn cho người cao tuổi, đặc biệt là vào buổi tối Vì vậy, cần mở rộng và nâng cấp các công viên đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, đó phải là những nơi dễ tiếp cận, nhiều băng ghế, các bậc tam cấp thấp và chống trơn trượt để phòng ngừa té ngã; không gian yên tĩnh và thoáng mát với cây cối, hoa
cỏ, chim muông, … Đó là những không gian vừa cho phép người cao tuổi có thể thư giãn, tập thể dục, vừa có thể chăm sóc con cháu trong khi chơi gần đó, đồng thời giao tiếp với người khác
Cần phải nâng cấp vỉa hè trong thành phố, tạo thành nơi an toàn cho người cao tuổi
có thể đi lại Các bề mặt vỉa hè nên bằng phẳng, không có chướng ngại vật Thiết kế một số băng ghế dọc theo vỉa hè đặt ở vị trí thích hợp với bóng mát vào ban ngày và
đủ ánh sáng vào ban đêm
5.2 Thiết kế, nâng cấp không gian công cộng để tạo không gian cộng đồng ngoài trời trong đơn vị ở
Không gian công cộng dành cho người cao tuổi không nhất thiết là không gian được thiết kế chính thức, bài bản, công phu, tốn kém Đó có thể là các không gian nhỏ
ở góc hẻm gần nhà họ, với một vài cây cảnh, một vài bàn ghế để họ đánh cờ, uống trà hoặc cà phê vào buổi sáng Đồng thời, nên tận dụng không gian trống giữa các tầng nhà làm không gian giao tiếp, xây các không gian công cộng kết nối những tòa nhà hoặc dưới lòng đất Đây có thể là những không gian trên sân thượng của tòa nhà cao tầng (có thang máy) hoặc những cây cầu vượt nối qua các tòa nhà nơi người cao tuổi
có thể tập thể dục, tham quan, giao tiếp với những người hàng xóm của họ trong khu dân cư Mặc khác, cũng có thể thiết kế không gian ngầm thành những không gian giao tiếp công cộng dành cho người cao tuổi
5.3 Thiết kế vườn rau (community gardens)
Thiết kế không gian công cộng giữa các sân chung, được sử dụng làm không gian ngoài trời dùng chung (shared outdoor public space) của căn hộ để họ có thể trồng hoa, rau hoặc cây cảnh Mô hình này khá phổ biến ở nhiều thành phố lớn của các nước phát triển như Hoa Kỳ và một số nước Tây Âu
Ở Việt Nam, mô hình này nên được khuyến khích nhân rộng vì đa số người dân di
cư từ nông thôn ra thành thị, do đó mô hình này có thể giúp người cao tuổi trải nghiệm
và khơi gợi hồi ức được sống trở lại môi trường nông thôn, qua đó giúp tăng sự cố kết cộng đồng trong các đơn vị ở qua quá trình cùng nhau chăm sóc, trao đổi các sản phẩm thu hoạch được từ các dạng mô hình trồng vườn này
5.4 Phát huy đối đa vai trò quản trị địa phương