Tlch nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa việt nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Mở đầu Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo đã trải qua 20 năm và đã thu được những thắng lợi to lớn và có ý nghĩa lịch sử Nền kinh tế nước ta đã chuyển từ nền kinh tế tập trung quan li[.]

Mở đầu

Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo

đã trải qua 20 năm và đã thu được những thắng lợi to lớn

và có ý nghĩa lịch sử Nền kinh tế nước ta đã chuyển từnền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tếhàng hoá kinh tế thị trường theo định hướng XHCN Có thểnói những thành tựu to lớn vừa qua có nhiều nguyên nhânnhưng nguyên nhân cơ bản có tính quyết định là đường lốiđổi mới đúng đắn trong kinh tế Với tư duy kinh tế đúngđắn, nước ta chuyển từ nền kinh tế tập trung bao cấp sangnền kinh tế thị trường đã tạo được động lực cao cho nềnkinh tế Dưới tác động của những quy luật kinh tế kháchquan nền kinh tế thị trường đã thúc đẩy sự sáng tạo củamọi cá nhân, doanh nghiệp, mọi thành phần kinh tế gópphần khai thác có hiệu quả các nguồn lực về đất đai, laođộng, vốn và khoa học - công nghệ, thúc đẩy sự tăngtrưởng nhanh của nền kinh tế, nâng cao đời sống vậtchất và tinh thần của nhân dân

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, nền kinh tế thịtrường với những quy luật khách quan của nó cũng gây ranhững khuyết tật, những mặt trái có tác động không nhỏ đến

sự vận động phát triển kinh tế - xã hội, đến định hướngXHCN Vì vậy để phát huy những mặt tích cực của nền kinh

tế thị trường và khắc phục những khuyết tật của nó đảm bảocho nền kinh tế tăng trưởng ổn định đúng định hướng đòi hỏiphải có sự quản lý của Nhà nước

Nước ta đang quá độ lên CNXH từ một nền kinh tếnghèo nàn lạc hậu, thực hiện nền kinh tế thị trường đòi hỏiphải tăng cường vai trò quản lý của nhà nước XHCN Thực tếnhững năm qua cho thấy, nền kinh tế thị trường đã tác độngmạnh mẽ đến đời sống kinh tế - xã hội nước ta Bên cạnhnhững thành tựu mà nó đem lại, những tiêu cực như thamnhũng, hối lộ, ma tuý, mại dâm, đạo đức xuống cấp, cácthang giá trị xã hội thay đổi đã và đang trở nên nhức nhối

và thách thức Nhà nước XHCN chúng ta Có thực hiện đượcmục tiêu "dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ"hay không Có định hướng lên CNXH hay không phụ thuộcvào sự quản lý của Nhà nước XHCN Do vậy nhận thức rõ nềnkinh tế thị trường, để ra được những giải pháp, công cụ đểquản lý nền kinh tế thị trường là đòi hỏi khách quan mangtính cấp bách của Nhà nước XHCN ở nước ta hiện nay

Chương 1

Một số vấn đề về kinh tế thị trường và nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa

- Nền kinh tế thị trường: là nền kinh tế hàng hoá pháttriển ở trình độ cao khi tất cả các yếu tố của quá trình sảnxuất đều được coi là hàng hoá và đều được trao đổi trên thịtrường

Nền kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường hình thành mộtcách khách quan trong lịch sử khi có hai điều kiện:

Một là, có sự tách biệt về sở hữu tư liệu sản xuất của

các chủ thể

Hai là, có sự phân công lao động xã hội Hay xã hội đạt

đến sự xuất hiện các ngành nghề sản xuất khác nhau trongnền kinh tế

1.2 Các quy luật và đặc trưng của nền kinh tế thị trường

1.2.1 Hệ thống các quy luật của nền kinh tế thị trường

Nền kinh tế thị trường vận hành theo quy luật kháchquan chịu sự tác động chi phối của hệ thống các quy luậtkinh tế thị trường đó là:

- Quy luật giá trị: đòi hỏi sản xuất và lưu thông phảitheo nguyên tắc ngang giá tức là phải giữa trên cơ sở haophí lao động xã hội cần thiết sản xuất ra hàng hoá

Quy luật giá trị có ba tác động cơ bản:

Điều tiết quá trình sản xuất và lưu thông Trong quátrình tìm kiếm lợi nhuận người sản xuất sẽ tập trung sảnxuất những ngành có lợi nhuận cao, loại bỏ những ngành,nghề sản xuất kém hiệu quả Hàng hoá ở những nơi có giáthấp sẽ chuyển đến những nơi có giá cao hơn (cơ chế tự điềuchỉnh của nền kinh tế)

Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, nhữngngười sản xuất luôn luôn tìm cách cải tiến kỹ thuật, áp dụngnhững tiến bộ khoa học công nghệ sản xuất, đổi mới tổ chứcquản lý để nhằm hạ hao phí cá biệt, nâng cao chất lượng sảnphẩm để thu được lợi nhuận

Dưới tác động của quy luật giá trị, làm phân hoá ngườisản xuất trong xã hội Người sản xuất kinh doanh có hiệuquả giàu lên, người làm ăn kém dẫn đến phá sản nghèo đitrở thành người làm thuê Do vậy người ta nói quy luật giá trị

là nguồn gốc của sản xuất tư bản chủ nghĩa

- Quyluật cung cầu hàng hoá

Cung là khả năng cung ứng hàng hoá dịch vụ cho xãhội trong những thời điểm nhất định Cung do sản xuấtquyết định

Cầu là nhu cầu có khả năng thanh toán của xã hội đốivới sản phẩm hàng hoá dịch vụ trong một điều kiện, thờigian nhất định Cầu do tiêu dùng quyết định.

Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ cung cầu luônluôn biến động và tác động mạnh đến nền kinh tế Nếu cunglớn hơn cầu, giá cả sẽ thấp hơn giá trị làm cho sản xuấtkhông có hiệu quả hoặc bị lỗ Hiện tượng khủng hoảng thuầnxuất hiện Nếu cầu lớn hơn cung thì giá cả cao hơn giá trị,xuất hiện khủng hoảng thiếu Do vậy, sự tác động của quan

hệ cung cầu rất lớn đối với quá trình sản xuất kinh doanh đốivới nền kinh tế

- Quy luật lưu thông hàng hoá tiền tệ

Trong nền kinh tế thị trường đòi hỏi hàng hoá phải đượclưu thông không được ngăn sông, cấm chợ Những mệnhlệnh hành chính, ngăn cấm, giới hạn bằng địa lý, bằng cácquy định cứng nhắc chỉ làm cho nền kinh tế bị kìm hãm, trìtrệ rơi vào khủng hoảng Và, là nền kinh tế thị trường thì tất

cả các yếu tố của sản xuất đều phải được coi là hàng hoánhư: sức lao động, chất xám, đất đai đều được tiền tệ hoá

và được trao đổi trên thị trường

- Quy luật cạnh tranh

Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế có động lực cao đó

là cạnh tranh Cạnh tranh giữa các chủ thể sản xuất, giữacác doanh nghiệp, giữa các ngành là động lực của sảnxuất Cạnh tranh làm cho sản xuất phát triển Hàng hoá rõhơn, chất lượng tốt hơn, người tiêu dùng và xã hội được lợi

1.2.2 Những đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường

Do sự tác động chi phối của hệ thống các quy luật kinh

tế khách quan, nền kinh tế thị trường có những đặc trưng cơbản là:

- Các chủ thể được tự do kinh doanh, cạnh tranh trongkhuôn khổ pháp luật

- Cạnh tranh là môi trường và động lực cho sự phát triểnkinh tế - xã hội

- Nền kinh tế thị trường tạo nên khả năng phân bổ hợp

lý và khai thác có hiệu quả các nguồn lực

- Trên cơ sở tối đa hoá lợi nhuận, nền kinh tế thị trường,giải quyết tốt vấn đề cơ bản của sản xuất là: sản xuất cái gì?sản xuất như thế nào? sản xuất cho ai?

1.3 Các mô hình kinh tế thị trường

Lịch sử phát triển của nền sản xuất nhân loại đã trảiqua một số mô hình kinh tế thị trường cơ bản là:

1.3.1 Mô hình kinh tế thị trường tự do cạnh tranh

Theo học thuyết của Ri các đô và A.Smith, thị trường tự

bản thân nó tạo nên cơ chế tự điều tiết (bàn tay vô hình).Dưới tác động của các quy luật kinh tế khách quan nền kinh tế

có cơ chế "tự điều tiết" Nhà nước không được can thiệp vàonền kinh tế Nhà nước chỉ thực lực chức năng quản lý xã hội

1.3.2 Mô hình kinh tế có sự điều tiết của Nhà nước

ở hệ thống tư bản có học thuyết Keynes Theo họcthuyết này, nền kinh tế thị trường tự do cạnh tranh dẫn đến

sự khủng hoảng kinh tế, tình trạng thất nghiệp và thiệt hạikinh tế cũng như sự mất cân đối mà tự do cạnh tranh đưađến nên Nhà nước phải quản lý, điều tiết

ở hệ thống XHCN trước đây, thực hiện nền kinh tế kếhoạch hoá tập trung cao độ Thực chất là sự quản lý trựctiếp, can thiệp quá sâu của Nhà nước đối với nền kinh tế (hệthống SEV) Với hàng loạt chỉ tiêu pháp lệnh, cùng với cơchế, tập trung quan liêu bao cấp đã làm cho nền kinh tế, cácnước XHCN thiếu động lực, đi vào khủng hoảng, trì trệ khôngkhai thác các nguồn lực tiềm năng một cách hiệu quả Và làmột nguyên nhân cơ bản dẫn đến khủng hoảng của hệ thốngXHCN

1.3.2 Mô hình kinh tế thị trường hội nhập

Cuối thập kỷ 40, đầu thập kỷ 50 của thế kỷ XX Xuấthiện lý thuyết mô hình kinh tế hỗn hợp Học thuyết củaSamueson (kinh tế học thường thức) cho rằng: Người takhông thể có tay bằng một bàn tay Mô hình kinh tế thịtrường tự do cạnh tranh là bàn tay hữu hình Mô hình kinh tế

có sự quản lý cao độ của nhà nước là bàn tay hữu hình Nềnkinh tế phải đồng thời sử dụng bàn tay vô hình của thịtrường đồng thời với bàn tay vô hình của nhà nước - Mô hìnhkinh tế hỗn hợp Ngày nay hầu như tất cả các nước trên thếgiới đều thực hiện mô hình kinh tế hỗn hợp nhưng sự phốihợp giữa vai trò quản lý của nhà nước với sự vận động của

nền kinh tế thị trường khác nhau tuỳ thuộc vào những điềukiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia.

Nền kinh tế nước ta tuy còn ở trình độ thấp song đã có

sự phân công lao động xã hội giữa các ngành, nghề,vùng.Trước đây do chủ quan duy ý chí nên ta chỉ duy trì 2 hìnhthức sở hữu cơ bản là quốc doanh và tập thể Thực tiễn chothấy không thể thủ tiêu một cách duy ý chí các loại hình sởhữu, các thành phần kinh tế bất chấp quy luật khách quan

Sự tác động của quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp vớitính chất và trình độ của lực lượng sản xuất là không thể đảongười Vì vậy, nước ta thực hiện nền kinh tế hàng hóa,xuấtkinh tế thị trường là phù hợp với trình độ lực lượng sảnxuất, phù hợp quy luật khách quan

2.1.2 Kinh tế thị trường tồn tại phát triển cùng với CNXH

Thực tế lịch sử của nền văn minh nhân loại đã chứngminh: vùng với các giá trị của nền văn minh nhân loại, kinh

tế thị trường cũng là một sản phẩm, thành tựu của nền vănminh nhân loại trong quá trình tìm tòi con đường phát triểnsản xuất, phát triển xã hội Kinh tế thị trường không phải chỉ

là sản phẩm của CNTB và gắn liền với CNTB mà nó còn tồntại dưới CNXH, cùng với sự phát triển của CNXH

2.2 Đặc trưng kinh tế thị trường XHCN

2.2.1 Những ưu thế và khuyết tật của nền kinh

Đáp ứng ngày càng cao nhu cầu tiêu dùng, dịch vụ cho

xã hội Nâng cao đời sống vật chất tinh thần nhân dân, gópphần tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội

- Những hạn chế của kinh tế thị trường

Bên cạnh những ưu thế cơ bản nền kinh tế thị trườngcũng bộc lộ những khuyết tật, hạn chế là:

Do chạy theo lợi nhuận, dẫn đến điều tiết quá trình sảnxuất lưu thông mang tính tự phát Sự phát triển thiếu quyhoạch, kế hoạch dẫn đến các cuộc khủng hoảng (thừa, thiếu)các cơn sốt cục bộ xẩy ra thường xuyên

Chủ nghĩa cá nhân phát triển, tệ sùng bái đồng tiền,các thang giá trị xã hội thay đổi Do chạy theo lợi nhuận cáchàng hoá công cộng, các lĩnh vực xã hội ít được chú ý Tìnhtrạng lạm phát thất nghiệp gia tăng Tệ nạn xã hội pháttriển.

Nền kinh tế dễ rơi vào các cuộc khủng hoảng chu kỳ

2.2.2 Sự quản lý của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta

Do nền kinh tế thị trường có những ưu thế và khuyếttật, vì vậy, nhà nước phải thực hiện vai trò, chức năng quản

lý nền kinh tế để phát huy những ưu điểm khắc phục nhữngkhuyết tật của nền kinh tế thị trường nhằm mục tiêu ổn định,phát triển kinh tế - xã hội

Để quản lý nền kinh tế thị trường tuỳ thuộc vào điềukiện thực ế của từng nền kinh tế và tính đúng hướng chínhtrị của nền kinh tế

Nước ta quá độ lên CNXH, thực hiện nền kinh tế thịtrường định hướng XHCN nhà nước có vai trò chức năng công

cụ quản lý kinh tế là:

- Tạo môi trường cho hoạt động sản xuất kinh doanh,trước hết là môi trường pháp luật: xây dựng hoàn thiện hệthống pháp luật để điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinhdoanh gắn với xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Phápluật kinh tế phải chứa đựng nội dung kinh tế cùng với việcban hành là việc thực thi một cách nghiêm minh Cùng vớipháp luật là môi trường kinh tế - xã hội khác bao gồm xâydựng thị trường đồng bộ trong và ngoài nước, kết cấu hạ

tầng sản xuất với giao thông tài chính, thông tin và kết cấu

hạ tầng xã hội

- Làm tốt công tác kế hoạch hoá, sử dụng công cụ kếhoạch một cách khoa học Trên cơ sở xây dựng quy hoạch,chiến lược phát triển có cơ sở khoa học trong nền kinh tế thịtrường Công tác kế hoạch phải lấy thị trường làm căn cứ.Kết hợp kế hoạch với thị trường sử dụng linh hoạt, mềm dẻocác công cụ quản lý kinh tế vĩ mô như các chính sách tàichính, tiền tệ, tín dụng ngân hàng, chính sách kinh tế đốingoại, chính sách thuế, chính sách giá cả, chính sách tiềnlương và thu thập để điều tiết thị trường

Nhà nước chỉ đóng vai trò cầm lái, chứ không phải làngười chèo thuyền Tách chức năng quản lý nhà nước vềkinh tế với chức năng sản xuất kinh doanh Nhà nước đóngvai trò định hướng nền kinh tế

- Nhà nước xây dựng kinh tế nhà nước thực hiện vai tròchủ đạo của nền kinh tế Kinh tế nhà nước bao gồm cácDNNN, NSNN, dự trữ quốc gia Trở thành công cụ quản lý vĩ

mô nhà nước thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô theo địnhhướng XHCN Tuy nhiên, kinh tế nhà nước chỉ đóng vai tròchủ đạo khi nó nắm giữ những vị trí then chốt, có tầm quantrọng đặc biệt, có quy mô đủ lớn, có trình độ khoa học - côngnghệ hiện đại, có trình độ quản lý tiên tiến và hiệu quả kinh

tế cao Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo không phải là ởquy mô lớn, nhiều, theo quan điểm trước đây

-Thực hiện các chính sách xã hội

Nền kinh tế thị trường tự bản thân nó tạo ra sự bất bìnhđẳng nhiều mặt trong xã hội Tình trạng cá lớn nuốt cá bé,

kẻ ăn không hết người lần không ra thường xẩy ra

Là một nước định hướng lên CNXH, một xã hội mangbản chất nhân văn cao cả, đòi hỏi Nhà nước phải giải quyết

và thực hiện tốt chính sách xã hội bao gồm: chính sách tiềnlương và thu nhập Chính sách xoá đói giảm nghèo, đền ơnđáp nghĩa, dân số kế hoạch hoá gia đình, chính sách dân tộc,chính sách việc làm, thất nghiệp đặc biệt là các chính sách

về giáo dục, y tế, văn hoá

Thực tế cho thấy, định hướng XHCN cơ bản trực tiếp là

ở CNXH Quanđiểm và sự phát triển bền vững hiện nay trênthế giới cũng đang giải quyết những vấn đề này

Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo

đã trải qua hơn 20 năm Bắt đầu từ đổi mới tư duy kinh tếthực hiện kinh doanh XHCN đến kinh tế hàng hoá nhiềuthành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lýcủa nhà nước theo định hướng XHCN và ngày nay là kinh tếthị trường định hướng XHCN (Đại hội IX)

Có thể nói, với chuyển đổi cơ chế kinh tế từ cơ chế tậptrung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường nền kinh tếnước ta đẫtọ được bước đột phá lớn Quá trình đổi mới toàndiện nhưng với những hình thức, bước đi phù hợp đã làm chochính trị xã hội ổn định nền kinh tế phát triển với tốc độnhanh Những ưu thế của nền kinh tế thị trường đã được khaithác và phát huy có hiệu quả Các nguồn lực lao động, vốn,tài nguyên, khoa học - công nghệ được khơi dậy Năng lựcsáng tạo bởi tự do kinh doanh, bởi đa dạng và sở hữu nhiềuthành phần kinh tế được thúc đẩy

Nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng nhanh (đứng thứ 2thế giới) Đời sống vật chất tinh thần của nhân dân đượcnâng lên rõ rệt, nước ta đã ra khỏi khủng hoảng, ổn địnhbước vào thời kỳ mới, thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá

đất nước vì mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, dân chủ, văn minh" tiến lên CNXH

Tuy nhiên bên cạnh những thành tựu đã đạt được, kinh

tế thị trường ở nước ta cũng đã bộc lộ những khiếm khuyếtrất đáng lo ngại

Trước hết đó là tình trạng chạy theo lợi nhuận, chạytheo đồng tiền kinh doanh "chụp giật" buôn lậu, trốn thuế.Tình trạng móc ngoặc, cùng với nạn tham ô, tham nhũngđang làm nhức nhối xã hội, PMU18, FCô Minh Phụng, Lã ThịKim Oanh, Mai Văn Dân, Bưu chính viễn thông, Hàng khôngViệt Nam Hầu như lĩnh vực nào cũng có tiêu cực

Các tệ nạn xã hội tăng nhanh: Ma tuý, mại dâm, xã hộiđen Các thang giá trị đang có những thay đổi lệch lạc

Phân hoá giàu nghèo quá mức giữa các tầng lớp dân

cư, các ngành lĩnh vực, và ngay trong đội ngũ cán bộ côngchức xảy ra phổ biến mà phần lớn sự phân hoá này khôngphải do năng lực lao động, khả năng sáng tạo đưa đến

Nền kinh tế phát triển thiếu bền vững, ô nhiễm môitrường, lạm dụng khai thác tài nguyên

Các chính sách giáo dục, y tế, giải quyết việc làm đang

tỏ ra bất cập Bộ máy cồng kềnh kém hiệu quả

Như vậy, có thể nói, bên cạnh những thành tựu nềnkinh tế thị trường đang đặt ra những thách thức, nguy cơ đốivới định hướng XHCN ở nước ta

3.2 Một số mặt đạt được, hạn chế và yêu cầu bảo đảm tốt hơn vai trò của Nhà nước ta trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN