Lêi nãi ®Çu PGS TS Ph¹m Quang Phan TiÓu luËn kinh tÕ chÝnh trÞ Lêi nãi ®Çu Sau nh÷ng cuéc chiÕn tranh gi¶i phãng, díi sù l nh ®¹o cña §¶ng, ®Êt níc ta ® hoµn toµn ®éc lËp vµ chuyÓn sang giai ®o¹n míi,[.]
Trang 1Lời nói đầu
Sau những cuộc chiến tranh giải phóng, dới sự lãnh đạo của Đảng, đất nớc ta
đã hoàn toàn độc lập và chuyển sang giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng chế
độ xã hội chủ nghĩa Cả nớc bắt tay vào công cuộc xây dựng, củng cố và hoànthiện nền kinh tế và lấy mục tiêu phát triển kinh tế làm hàng đầu Nhng nềnkinh tế tự cung tự cấp lúc bấy giờ, mặc dù trong thời gian đầu có những hiệuquả đáng kể nhng dần dần cùng với sự phát triển của xã hội đã bộc lộ nhữngkhuyết tật, không còn phù hợp với thới đại mới Đảng và Nhà nớc ta đã sáng suốt
đề ra nhiệm vụ đổi mới toàn diện, trớc hết là đổi mới nền kinh tế Đảng vàNhà nớc ta đã chú trọng chuyển từ nền kinh tế tự cấp tự túc sang nền kinh tếthị trờng có sự quản lý của Nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa Nền kinh
tế thị trờng có nhiều u điểm, phù hợp với cơ chế mới, với xu hớng chung của thời
đại nhng vẫn còn tồn tại nhiều khuyết tật làm ảnh hởng đến sự phát triển củaxã hội Vì vậy, Nhà nớc cần phải tăng cờng vai trò điều tiết vĩ mô nhằm kíchthích phát huy u điểm, hạn chế những nhợc điểm còn tồn tại của cơ chế thị tr-ờng
Rõ ràng, trong nền kinh tế ở nớc ta hiện nay, vai trò kinh tế của Nhà nớc làmột tất yếu khách quan Có nh vậy, nớc ta mới giữ vững định hớng xã hội chủnghĩa, không bị chệch hớng trong đờng lối lãnh đạo ở bất kì hoàn cảnh nào,giữ đợc xã hội ổn định, kinh tế phát triển
Nhằm nghiên cứu rõ hơn vai trò của Nhà nớc Việt Nam trong nền kinh tế thị
trờng hiện nay, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “ Kinh tế thị trờng và vai trò của kinh tế Nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hôị chủ nghĩa ở Việt Nam” cho bài tiểu luận của mình.
Do thời gian có hạn nên bài viết không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất
định Vậy tôi kính mong quí thầy cô cùng các bạn đóng góp ý kiến để bài viết
đợc hoàn thiện hơn
Trang 2Tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS.TS Phạm Quang Phan đã giúp đỡ tôihoàn thành bài tiểu luận này.
Kinh tế hàng hoá, giai đoạn cao của nó là kinh tế thị trờng không phải là sảnphẩm riêng có của chủ nghĩa t bản mà là thành tựu chung của nền văn minhnhân loại Bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa không đồng nghĩa với bỏ qua kinh tếthị trờng Kinh tế hàng hoá đã có trớc chủ nghĩa t bản Đến chủ nghĩa t bản nó
đợc phát triển mạnh hơn và trở thành hình thái bao trùm phố biến Trong chế
độ xã hội chủ nghĩa, kinh tế hàng hoá đơng nhiên vẫn còn tồn tại Thực tế pháttriển sản xuất xã hội cho thấy kinh tế hàng hoá là phơng thức làm kinh tế cóhiệu quả nhất Sự lựa chọn kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa làthể hiện những nhận thức mới về nền kinh tế xã hội chủ nghĩa
Nền kinh tế của chủ nghĩa xã hội nói chung, của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩaxã hội nói riêng là một sự phát triển mang tính phủ định biện chứng đối với kinh
tế thị trờng của chủ nghĩa t bản Từ đó ra đời nền kinh tế thị trờng mới vềchất Kinh tế thị trờng có nhiều mô hình tồn tại khác nhau, trong đó có môhình của nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trờng có sựquản lý của Nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa Đây là nền kinh tế donhân dân lao động làm chủ, mọi năng lực sản xuất đợc giải phóng, mọi tiềmnăng của cá nhân tập thể và cộng đồng dân tộc đợc sử dụng và khai thác triệt
để với mục tiêu “dân giàu nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" Bên cạnh đó, nền kinh tế thị trờng cũng gây ra không ít những khuyết tậtnh: Phân hoá giàu nghèo trong xã hội, tự phát vô chính phủ do phải chạy theo lợinhuận, sự cạnh tranh tàn bạo phi đạo đức, gây ô nhiễm môi trờng…
Trang 3Nền kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tếhỗn hợp mang tính định hớng xã hội chủ nghĩa, vừa kế thừa những thành tựucủa loài ngời vừa gắn liền với mục tiêu chính trị, đồng thời là sự kết hợp giữatăng trởng kinh tế và tiến bộ xã hội Vì vậy, vai trò Nhà nớc trong việc định h-ớng xã hội chủ nghĩa là không thể thiếu đợc Nhà nớc có vai trò thúc đẩy nhữngmặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trờng.
Không nằm ngoài nhận thức chung này, ở Việt Nam đã từng tồn tại cơ chế kếhoạch tập trung quan liêu bao cấp và nay là cơ chế thị trờng có sự quản lý củaNhà nớc Sở dĩ, ở nớc ta phải đổi mới cơ chế quản lý kinh tế là bởi vì: Trongmột thời gian rất dài, nền kinh tế nớc ta đợc vận hành theo cơ chế kế hoạch hoátập trung quan liêu bao cấp Cơ chế này có đặc điểm là Nhà nớc nắm toàn bộnguồn lực của nền kinh tế trong tay, Nhà nớc thông qua các chỉ tiêu kế hoạchmang tính pháp lệnh đợc đặt từ trên (Uỷ ban kế hoạch Nhà nớc) xuống các
đơn vị kinh tế cơ sở Cơ chế này sử dụng hình thức bao cấp tràn lan (bao cấpqua giá tiền lơng, vật t, kỹ thuật ) Đồng thời, thủ tiêu tính năng động vốn cócủa thị trờng, thực hiện phân phối qua chế độ tem phiếu, hiện vật Từ những
đặc điểm đã dẫn đến bộ máy quản lý rất cồng kềnh, có nhiều cấp trung gian
và kém năng động, từ đó sinh ra một đội ngũ cán bộ kém năng lực quản lý,không thạo nghiệp vụ kinh doanh nhng phong cách thì quan liêu cửa quyền.Cơ chế kế hoạch hoá tập trung đã tích góp những xu hớng tiêu cực, làm nảysinh sự trì trệ, hình thành cơ chế kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội Vấn
đề đặt ra là phải đổi mới sâu sắc cơ chế đó Phơng hớng cơ bản của sự
đổi mới cơ chế quản lý kinh tế ở nớc ta đã đợc đại hội VI của đảng xác định vàtiếp tục đợc đại hội VII của Đảng khẳng định " Tiếp tục xoá bỏ cơ chế tậptrung quan liêu bao cấp, hình thành đồng bộ và vận hành có hiệu quả cơ chếthị trờng có sự quản lý của Nhà nớc"
Đại hội khẳng định rằng cơ chế thị trờng đã phát huy tác dụng tích cực to lớn
đếu sự phát triển kinh tế - xã hội Nó chẳng những không đối lập mà còn lànhân tố khách quan cần thiết cho xây dựng và phát triển đất nớc theo con đ-ờng xã hội chủ nghĩa Vì vậy, “ tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế vớimục tiêu xoá bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, hình thành tơng đối đồng
bộ cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc định hớng xã hội chủ nghĩa”
Trang 4Phần II:
Kinh tế thị trờng và vai trò của kinh tế Nhà nớc
trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở
Việt Nam.
I Kinh tế thị trờng và các đặc trng của kinh tế thị trờng:
1- Bản chất của kinh tế thị trờng:
Mọi hệ thống kinh tế đều đợc tổ chức nhằm huy động tối đa các nguồn lựccủa xã hội và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đó nhằm sản xuất ra hàng hoá
và dịch vụ để thoả mãn nhu cầu của xã hội Việc sản xuất ra hàng hoá gì, sảnxuất đợc tiến hành theo phơng pháp nào là tốt nhất và phân phối hàng hoá đợcsản xuất ra sao cho đáp ứng nhu cầu của xã hội, đó là những vấn đề cơ bảncủa tổ chức kinh tế - xã hội Lực lợng nào quyết định những vấn đề cơ bản đó
? Trong một nền kinh tế, mà ngời ta gọi là kinh tế chỉ huy, những vấn đề cơbản đó do các cơ quan của Nhà nớc quyết định Còn một nền kinh tế mà trong
đó những vấn đề cơ bản của nó do thị trờng quyết định đợc xem là nền kinh
tế thị trờng
Kinh tế thị trờng là loại hình kinh tế trong đó cung và cầu gặp gỡ và cânbằng trên thị trờng Trong nền kinh tế thị trờng các quan hệ hàng hoá pháttriển mở rộng và bao quát trên mọi lĩnh vực, mở ra một hệ thống thị trờng quốcgia thông suốt Các thị trờng nh thị trờng tài chính, thị trờng tiền tệ đã pháttriển tơng đối mạnh Vì vậy kinh tế thị trờng là giai đoạn phát triển cao củakinh tế hàng hoá, trong đó toàn bộ các yếu tố đầu vào và đầu ra của sản xuất
đều thông qua thị trờng
Kinh tế thị trờng là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trờng Cơ chế thịtrờng là cơ chế tự điều tiết nền kinh tế hàng hoá do sự tác động của các quyluật kinh tế vốn có của nó, cơ chế đó giải quyết ba vấn đề cơ bản của tổchức kinh tế là sản xuất cái gì, sản xuất nh thế nào và sản xuất cho ai Cơ chếthị trờng bao gồm các nhân tố cơ bản là cung, cầu và giá cả thị trờng
Theo Samuelson, nhà kinh tế học nổi tiếng, thì cơ chế thị trờng là một kiểu
tổ chức kinh tế trong đó cá nhân ngời tiêu dùng và các nhà doanh nghiệp tác
động lẫn nhau qua thị trờng để xác định ba vấn đề trung tâm của tổ chứckinh tế
Trang 5Cơ chế thị trờng đợc thể hiện thông qua hai lực lợng cơ bản là cung và cầu
để qua đó một mặt điều tiết giá cả thị trờng, mặt khác để phân phối cácnguồn lực một cách có hiệu quả cho các lĩnh vực và các nhu cầu của nền kinhtế
Cơ chế thị trờng không phải là một sự hỗn độn, mà là một trật tự kinh tế, là
bộ máy tinh vi phối hợp một cách không có ý thức hoạt động của ngời tiêu dùng vớicác nhà sản xuất thông qua hệ thống giá cả thị trờng nhằm tạo ra một trật tựkinh tế Cơ chế thị trờng tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủquan của con ngời
2- Lịch sử hình thành và phát triển của kinh tế thị trờng:
a Quá trình chuyển từ kinh tế tự nhiên lên kinh tế hàng hoá:
Nền sản xuất xã hội trong bất kỳ một giai đoạn lịch sử nào cũng phải giảiquyết 3 vấn đề cơ bản là: sản xuất cái gì, sản xuất nh thế nào, và sản xuấtcho ai ? Kinh tế tự nhiên chính là hình thái tổ chức kinh tế - xã hội đầu tiên
mà loài ngời sử dụng để giải đáp ba vấn đề này
Trong nền kinh tế tự nhiên, sản phẩm đợc sản xuất ra nhằm mục đích trựctiếp thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của chính ngời sản xuất, hoặc là nhu cầu tiêudùng nội bộ, theo phơng châm “ tự sản, tự tiêu" Vì vậy, hầu nh không có quan
hệ trao đổi hàng hoá Tổ chức kinh tế có tính khép kín, phân tán, trình độ
kỹ thuật lạc hậu Do trình độ phát triển thấp kém của lực lợng sản xuất vàphân công lao động xã hội khiến cho năng suất lao động thấp, sản phẩm đợcsản xuất ra quá ít ỏi, chỉ đủ để thoả mãn nhu cầu tiêu dùng nội bộ
Kinh tế tự nhiên tồn tại trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, tuy nhiên tàn tíchcủa nó vẫn còn dai dẳng mãi về sau
Cùng với sự phát triển của lực lợng sản xuất, phân công lao động xã hội và với
sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thuỷ, quan hệ trao đổi ngày càng pháttriển mạnh Khi trao đổi trở thành mục đích phổ biến và thờng xuyên của sảnxuất thì kinh tế tự nhiên dần chuyển sang kinh tế hàng hoá
Kinh tế hàng hoá là một hình thái tổ chức kinh tế mà ở đó các sản phẩm đợcsản xuất là nhằm mục đích để trao đổi, hay để bàn
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ ra rằng kinh tế hànghoá muốn ra đời và tồn tại cần phải có hai điều kiện: Phải có phân công lao
động xã hội đạt đến một trình độ phát triển nhất định và phải có sự tách
Trang 6biệt về kinh tế giữa ngời sản xuất (do quan hệ sở hữu khác nhau về t liệu sảnxuất quyết định).
Kinh tế hàng hoá ra đời đã thúc đẩy chuyên môn hoá, mở rộng thị trờng, pháthuy đợc lợi thế so sánh của mỗi đơn vị kinh tế Đồng thời tạo ra động lực thúc
đẩy sự phát triển mạnh mẽ của sản xuất và lực lợng sản xuất và mở rộng quan
hệ giao lu về kinh tế giữa các vùng và các nớc
Trong lịch sử, sản xuất và trao đổi hàng hoá bắt đầu xuất hiện vào thời kỳtan rã của chế độ cộng sản nguyên thuỷ, nhng trong chế độ chiếm hữu nô lệ
và phong kiến thì kinh tế hàng hoá vẫn ở trình độ kém phát triển, phổ biếnvẫn là kinh tế hàng hoá giản đơn Đến chủ nghĩa t bản, không chỉ mọi sảnphẩm lao động trở thành hàng hoá mà ngay cả sức lao động của con ngời cũngtrở thành hàng hoá làm cho kinh tế hàng hoá đạt đến trình độ phát triển caocòn đợc gọi là kinh tế thị trờng
b Quá trình chuyển từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trờng:
Để dễ hình dung ta xem xét hoạt động kinh tế của hai ngời nông dân Ngờithứ nhất, trong hoạt động của mình, anh ta cố gắng mua càng ít càng tốt vànếu cái gì có thể tự làm đợc thì anh ta sẵn sàng làm Vậy sản xuất của anh ta
là sản xuất hàng hoá, nhng cha phải là kinh tế thị trờng Trong khi đó, ngờinông dân thứ hai thì mua toàn bộ các yếu tố đầu vào, kể cả hạt giống và sứclao động, toàn bộ sản phẩm đầu ra cũng đợc bán trên thị trờng, nên sản xuấtcủa anh ta là kinh tế thị trờng
Vì vậy kinh tế thị trờng là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá vàchỉ có sản xuất hàng hoá dựa trên phân công lao động xã hội đã phát triển mớitrở thành kinh tế thị trờng
Trong nền kinh tế thị trờng, các mối quan hệ kinh tế của các cá nhân, cácdoanh nghiệp đều biểu hiện thông qua quan hệ mua bán hàng hoá và dịch vụtrên thị trờng Mục đích của các thành viên khi tham gia thị trờng là tìm kiếmlợi ích cho mình nhờ sự điều tiết của giá cả trên thị trờng
Xét về mặt lịch sử, kinh tế hàng hoá có trớc kinh tế thị trờng Chỉ khi nàokinh tế hàng hoá tăng trởng nhanh, thị trờng đợc mở rộng, các quan hệ thị tr-ờng tơng đối hoàn thiện mới có kinh tế thị trờng Nh vậy, kinh tế thị trờngkhông phải là một giai đoạn khác biệt, độc lập đứng ngoài kinh tế hàng hoá
mà là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá
Trang 7Kinh tế thị trờng đợc hình thành dựa trên những điều kiện sau:
Một là, có sự xuất hiện của thị trờng sức lao động Đây là một bớc tiến bộ
trong lịch sử nhân loại và là điều kiện quyết định sự hình thành của kinh tếthị trờng vì nó là công cụ để thoả mãn nhu cầu về lợi nhuận cho các nhà kinhdoanh nhờ vào giá trị sử dụng đặc biệt của nó Hơn nữa, sự xuất hiện củahàng hoá sức lao động đã làm cho đồng tiền không chỉ đơn thuần là phơngtiện mua bán thông thờng mà còn là vốn, là t bản, là điều kiện đầu tiên giúpcho các nhà kinh doanh đạt đợc mục đích là lợi nhuận Từ đó dẫn tới sự ra đờicủa các thị trờng khác nh thị trờng vốn, thị trờng tiền tệ
Hai là, phải tích luỹ đợc một số tiền nhất định Lý luận của trờng phái trọng
thơng đã cho thấy chủ nghĩa t bản muốn ra đời cần phải trải qua một thời kỳtích luỹ tiền tệ để giải quyết nhu cầu về vốn ban đầu Cho đến nay, mọi ngời
đều thừa nhận kinh tế thị trờng là thành tựu chung của nhân loại và nó đợc sửdụng nh một công cụ để thúc đẩy tăng trởng kinh tế Song trong lịch sử, chủnghĩa t bản lại là xã hội đầu tiên biết sử dụng kinh tế thị trờng Vì vậy, cũng cóthể rút ra từ lịch sử hình thành chủ nghĩa t bản những vấn đề chung cho sựhình thành của một nền kinh tế thị trờng Những biện pháp tích luỹ tiền màgiai cấp t sản áp dụng trong thời kì tích luỹ nguyên thuỷ nói lên rằng: đểchuyển từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trờng tất yếu phải cómột thời kỳ tích luỹ tiền tệ (mặc dù về phơng pháp có thể khác nhau)
Ba là, cần có hệ thống tài chính, tín dụng, ngân hàng tơng đối phát triển.
Có ngời nói rằng: nền kinh tế thị trờng là nền kinh tế tiền tệ Thực chất là họmuốn nói đến một thuộc tính của nền kinh tế thị trờng Bởi vì trong nền kinh
tế thị trờng mọi hoạt động kinh tế đều có thể đợc biểu hiện bằng các chỉ tiêutiền tệ Vì vậy tốc độ lu chuyển của các nguồn vốn rất lớn và hệ thống của nórất phức tạp Sự phát triển của hệ thống tài chính, tín dụng, ngân hàng tàichính là điều kiện để đáp ứng nhu cầu lu chuyển vốn tiền tệ cho các doanhnghiệp cũng nh các tổ chức kinh tế, trên cơ sở đó duy trì đợc sự cân đối giữacung và cầu về vốn tiền tệ ở cả tầm vĩ mô và vi mô
Bốn là, cần phải có một hệ thống kết cấu hạ tầng tơng đối phát triển Một
trong những vấn đề có tính qui luật của sự hình thành và phát triển kinh tếthị trờng là hệ thống kết cấu hạ tầng phải đi trớc một bớc nhằm đảm bảo cho sự
Trang 8lu thông thông suốt của hàng hoá và tạo đợc môi trờng đầu t, môi trờng kinhdoanh thuận lợi cho các doanh nghiệp và các nhà đầu t.
Năm là, tăng cờng vai trò kinh tế của Nhà nớc Ngày nay, thuyết kinh tế thị
trờng hoàn toàn tự do không còn thích hợp nữa Trong điều kiện mới, Nhà nớcphải can thiệp bằng nhiều biện pháp, ở những mức độ khác nhau để điều tiếtthị trờng, phát triển và bảo vệ nền kinh tế quốc gia, chống khủng hoảng, giànhthắng lợi trong cạnh tranh trên thị trờng thế giới
3 Đặc trng của kinh tế thị trờng:
a Tính tự chủ của các chủ thể kinh tế rất cao:
Các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế thị trờng bao gồm các doanh nghiệp,các hộ kinh doanh, các cá nhân và cả Nhà nớc Họ chính là ngời đề ra các quyếtsách kinh tế, các quyết định kinh doanh, họ phải tự chịu trách nhiệm về tínhkhả thi của các quyết sách, quyết định đợc ban hành, cũng nh phải gánh chịurủi ro nếu có
Chỉ có nền kinh tế hàng hoá dựa trên sự tách biệt về kinh tế giữa những
ng-ời sản xuất mới có đợc đặc trng này Nó hoàn toàn không thể có ở những nềnkinh tế kế hoạch hoá tập trung bao cấp
c Giá cả đợc xác định ngay trên thị trờng:
Theo lý luận giá trị của Mác, giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị hànghoá, mà giá trị hàng hoá lại là sự kết tinh của hao phí lao động xã hội cần thiết.Song trên thực tế giá cả ngoài sự quyết định của giá trị hàng hoá ra còn chịu
ảnh hởng khá lớn bởi quan hệ cung cầu Sự biến động của quan hệ cung cầukéo theo sự biến động của giá cả và ngợc lại
Nh vậy, trong nền kinh tế thị trờng giá cả là phạm trù kinh tế trung tâm, vừa
là chiếc " phong vũ biểu" phản ánh tình trạng của thị trờng, lại vừa là công
cụ thông qua cung cầu để điều tiết hoạt động của các chủ thể kinh tế
Trang 9d Cạnh tranh là một tất yếu của kinh tế thị trờng:
Mọi động lực của cạnh tranh suy đến cùng đều xuất phát từ lợi ích kinh tế.Trong cuộc cạnh tranh đó tất yếu có ngời đợc ngời thua Tuy nhiên cần phânbiệt cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh
Cạnh tranh lành mạnh là tình trạng cạnh tranh diễn ra trong khuôn khổ củapháp luật qua đó nâng cao năng suất lao động, số lợng và chất lợng hàng hoá,dịch vụ, hạ giá thành sản phẩm, tăng hiệu quả trong kinh doanh Cạnh tranhlành mạnh là động lực phát triển của nền kinh tế thị trờng
Cạnh tranh không lành mạnh là những quan hệ cạnh tranh đợc tiến hành bằngnhững hình thức biện pháp phi kinh tế, vi phạm pháp luật, thu lời bất chính.Quan hệ cạnh tranh kiểu này gây thiệt hại cho ngời tiêu dùng đồng thời cũnggây thiệt hại cho xã hội nói chung nên cần đợc nghiêm trị bằng pháp luật
e Kinh tế thị trờng là hệ thống kinh tế mở:
Do kinh tế thị trờng lấy trao đổi làm mục đích của sản xuất kinh doanh (đãtrao đổi là phải "mở cửa" hớng ra bên ngoài) Trên thực tế không thể tồn tại mộtnền kinh tế thị trờng theo kiểu "đóng kín" không có giao lu kinh tế với bênngoài Thực tế phát triển kinh tế thị trờng ở các nớc trên thế giới đều chứngminh điều đó
4 Ưu điểm và khuyết tật của kinh tế thị trờng:
Một nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trờng sẽ cho phép đạt đợc nhữngthành tựu to lớn về tăng trởng và phát triển kinh tế, về khả năng thoả mãn nhucầu của dân c mà những thành tựu này rất khó có thể đạt đợc trong nền kinh
tế phi thị trờng Điều đó chứng tỏ rằng cơ chế thị trờng có những u thế riêngcủa nó
a Những u điểm của kinh tế thị trờng:
Cơ chế thị trờng thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển, nâng cao năng suấtlao động Sự vận hành của cơ chế thị trờng đòi hỏi ngời sản xuất phải cạnhtranh với nhau để tìm ra lợi nhuận siêu ngạch, do đó họ phải áp dụng các tiến bộkhoa học kỹ thuật Vì vậy kinh tế thị trờng thúc đẩy lực lợng sản xuất pháttriển, nâng cao năng suất lao động, nâng cao chất lợng và số lợng của hànghoá
Trang 10Cơ chế thị trờng thúc đẩy phân công lao động xã hội, tạo ra nhiều ngànhnghề, nhiều lĩnh vực kinh tế, vì vậy tạo ra khối lợng sản phẩm lớn về quy mô,
đa dạng về chủng loại, mẫu mã và cho phép đáp ứng một cách nhanh nhất,nhiều nhất và đa dạng nhất mọi nhu cầu cả về tiêu dùng và sản xuất
Cơ chế thị trờng lấy lợi nhuận làm động lực, cạnh tranh làm môi trờng vì vậy
đã tạo ra tính năng động và sáng tạo của các chủ thể kinh tế, từ đó dẫn đếnhiệu quả sản xuất kinh doanh ngày càng cao Đồng thời cơ chế thị trờng dẫn
đến khai thác sử dụng tối u các nguồn lực (vốn, lao động, tài nguyên) và tạo ratối đa sản phẩm
b Những khuyết tật của kinh tế thị trờng:
Lịch sử phát triển của sản xuất xã hội chứng minh rằng có chế thị trờng là cơchế điều tiết nền kinh tế hàng hoá đạt hiệu quả kinh tế cao Song cơ chế thịtrờng không phải là hiện thân của sự hoàn hảo, mà nó vốn có những khuyếttật, đặc biệt về mặt xã hội Có thể chỉ ra một số khuyết tật dới đây của cơchế thị trờng:
Cơ chế thị trờng mang tính tự phát nên những hậu quả nh: khủng hoảng,thất nghiệp, lạm phát, phân hoà giàu nghèo là những vấn đề khó tránh khỏi
Do chạy theo mục đích là tối ta hoá lợi nhuận nên cơ chế thị trờng có xu hớngkích thích việc khai thác và sử dụng tài nguyên một cách vô tội vạ, phá huỷ môitrờng, môi sinh và sự cân bằng sinh thái
Trong cơ chế thị trờng, cạnh tranh là động lực của nền kinh tế, song bảnthân quan hệ cạnh tranh lại cũng chứa đựng những nhân tố tạo ra sự đối lậpcủa nó, đó là độc quyền, mà độc quyền chính là cơ sở để làm nảy sinhnhững quan hệ cạnh tranh không lành mạnh
Vậy kinh tế thị trờng với sự vận hành của cơ chế thị trờng có nhiều u thế vànhững u thế này đã đợc khẳng định qua thực tiễn phát triển kinh tế ở nhiềunớc trên thế giới Vì những u thế của cơ chế thị trờng nên ngày nay các quốc giatrên thế giới đều chủ trơng sử dụng cơ chế thị trờng nh một công cụ để pháttriển kinh tế Mặt khác, vì những khuyết tật của cơ chế thị trờng nên hiệnnay các quốc gia có xu hớng kết hợp cơ chế thị trờng với sự can thiệp, điều tiếtcủa Nhà nớc đối với nền kinh tế, hình thành nên cơ chế kinh tế hỗn hợp
Trang 11II Kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:
1 Bản chất của kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:
a Sự cần thiết khách quan phải chuyển nền kinh tế Việt Nam sang kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa:
Do lịch sử phát triển của các nớc t bản chủ nghĩa và các nớc xã hội chủ nghĩadẫn đến việc hình thành các quan điểm khác nhau Một trong những quan
điểm đó đã đồng nhất kinh tế thị trờng với chủ nghĩa t bản, kế hoạch hoá tậptrung với xã hội chủ nghĩa Trong quá trình phát triển mô hình kinh tế kế hoạchhoá tập trung đã bộc lộ những khuyết tật dẫn đến sự khủng hoảng và sụp đổcủa hàng loạt các nớc xã hội chủ nghĩa Trái lại, chủ nghĩa t bản ngày càng pháttriển và đạt đợc mọi thành tựu trên các lĩnh vực Do thực tiễn phát triển sảnxuất xã hội cho thấy kinh tế thị trờng là phơng thức làm ăn có hiệu quả nhất Vìvậy không có lý nào chủ nghĩa xã hội không sử dụng và phát triển kinh tế thị tr -ờng nhằm mục tiêu phát triển kinh tế đất nớc
Đứng trớc tình hình thực tế nh vậy, Đảng ta đã sớm nhận ra rằng chỉ có nềnkinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa mới có thể đa nền kinh tế đilên Vì vậy Đảng ta mới nhận định tại đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII: "có thểxây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị tr -ờng có sự quản lý của Nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa" (văn kiện đạihội VII)
Chủ nghĩa xã hội là kết quả phát triển tất yếu của xã hội loài ngời, là hìnhthái kinh tế - xã hội cao hơn hình thái kinh tế - xã hội t bản, chủ nghĩa xã hộikhông hoàn toàn đoạn tuyệt với chủ nghĩa t bản mà nó phát triển trên cơ sở kếthừa và khắc phục những khuyết tật của chủ nghĩa t bản Vậy có thể nói rằng,kinh tế thị trờng và định hớng xã hội chủ nghĩa không hoàn toàn loại trừ màthống nhất với nhau, xây dựng kinh tế thị trờng để phát triển lực lợng sản xuấttạo tiền đề cho chủ nghĩa xã hội"
Hiện tại, Việt Nam đang hội tụ đầy đủ những yếu tố cần thiết cho sự tồn tại
và phát triển kinh tế hàng hoá, cao hơn nữa là kinh tế thị trờng:
Thứ nhất, phân công lao động xã hội, cơ sở của sản xuất và trao đổi hàng
hoá, đang ngày càng phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu Điều này đợcthể hiện là phạm vi phân công lao động xã hội ngày càng đợc mở rộng, từ địa
Trang 12phơng tới toàn quốc, rồi tới phạm vi khu vực và thế giới Trên thực tế Việt Nam
đang ngày càng tham gia có hiệu quả hơn vào sự phân công và hợp tác lao
động quốc tế Những lợi thế so sánh của Việt Nam về nhân công, về tàinguyên, về vị trí địa lý đang đợc phát triển mạnh trong xu thế mở cửa và hộinhập hiện nay Hơn nữa, dới sự tác động của cuộc cách mạng khoa học - côngnghệ hiện đại đã làm xuất hiện ngày càng nhiều các ngành kinh tế mới, đó lànhững ngành có hàm lợng khoa học công nghệ cao do đó có tác dụng thúc đẩy
và hiện đại hoá các ngành nghề truyền thống
Thứ hai, nền kinh tế Việt Nam đang tồn tại nhiều thành phần kinh tế với
những hình thức sở hữu khác nhau, có nhiều chủ thể kinh tế Các chủ thể này
độc lập, tách biệt nhau mặc dù nằm trong hệ thống phân công lao động chungcủa xã hội Do vậy, trong sản xuất kinh doanh họ vừa cạnh tranh với nhau, lại vừahợp tác với nhau, quan hệ kinh tế giữa các chủ thể chỉ có thể đợc thực hiệnthông qua quan hệ trao đổi hàng hoá Mặt khác cũng chính sự phát triển củaquan hệ hàng hoá sẽ tạo ra cơ chế để khai thác có hiệu quả tiềm năng của cácthành phần kinh tế
b Phát triển kinh tế thị trờng là một xu hớng phổ biến diễn ra trên thế giới trong giai đoạn hiện nay:
Ta biết rằng, hiện nay trên thế giới có một số nớcphát triển kinh tế thị trờngkết hợp với sự điều tiết của Nhà nớc theo mô hình kinh tế thị trờng hỗn hợp, một
số nớc phát triển theo mô hình kinh tế chỉ huy Song thực tiễn đã chỉ ranhững u điểm của mô hình kinh tế thị trờng hỗn hợp và những nhợc điểm củamô hình kinh tế chỉ huy Vì vậy, vào những năm 80 của thế kỷ XX mô hìnhkinh tế chủ huy bắt đầu lâm vào khủng hoảng và đến cuối những năm 80thì diễn ra quá trình chuyển đổi từ mô hình kinh tế chỉ huy sang mô hìnhkinh tế thị trờng hỗn hợp Sự khủng hoảng của các nớc xã hội chủ nghĩa cũ ở LiênXô và Đông Âu cũng là khủng hoảng của mô hình kinh tế chỉ huy Vì vậy, đổimới để chuyển sang kinh tế thị trờng là một tất yếu Song đáng tiếc là ở LiênXô cũ và Đông Âu các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nớc đã vi phạm những nguyêntắc về chính trị, từ bỏ chủ nghĩa Mác-Lê nin, từ bỏ vai trò lãnh đạo của Đảngcộng sản …Vì vậy đã dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở các nớc này.Còn ở những nớc nh Việt Nam, Trung Quốc quá trình cải cách, đổi mới cũngdiễn ra nhng dù đổi mới hay cải cách các nớc này vẫn lấy chủ nghĩa Mác-Lênin
Trang 13làm nền tảng t tởng, làm kim chỉ nam Đổi mới, cải cách, chuyển sang kinh tếthị trờng nhng vẫn đặt dới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, kiên trì mục tiêu chủnghĩa xã hội với những bớc đi thận trọng, vừa làm, vừa tổng kết, vừa rút kinhnghiệm đúng sai Vì vậy sau hơn 15 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt đợc nhữngthành tựu không thể phủ nhận trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trờng
mà không gây biến động lớn trong đời sống chính trị
2 Thực trạng của nền kinh tế Việt Nam khi chuyển sang kinh tế thị ờng định hớng xã hội chủ nghĩa:
Nền kinh tế thị trờng ở Việt Nam hiện vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, cha đạt
đến trình độ của một nền kinh tế thị trờng hiện đại Thể hiện:
Kinh tế hàng hoá kém phát triển, nền kinh tế còn mang nặng tính tự cấp tựtúc
Trình độ cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ còn thấp kém
Hệ thống kết cấu hạ tầng, dịch vụ sản xuất và dịch vụ xã hội cha đủ để
đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế thị trờng trong nớc cũng nh để giao lu vớibên ngoài ở một số vùng núi cao, vùng sâu, vùng hẻo lánh…kinh tế tự nhiên vẫncòn chiếm tỷ lệ cao
Cơ cấu kinh tế mất cân đối và kém hiệu qủa: quá nặng về nông nghiệp (tỷtrọng nông nghiệp vẫn chiếm khoảng 25% GDP, lao động nông nghiệp vẫnchiếm gần 70% lực lợng lao động xã hội), trong nông nghiệp vẫn chủ yếu độccanh trồng lúa, công nghiệp chế biến còn kém hiệu quả
Năng suất lao động xã hội và thu nhập bình quân đầu ngời còn thấp (đếnnăm 2000 mức thu nhập bình quân đầu ngời là 400 USD/năm So với chỉ tiêu
đặt ra là đã hoàn thành song so các nớc trong khu vực và trên thế giới chỉ tiêu
đó vẫn còn rất thấp)
Ngoài ra, ảnh hởng của mô hình kinh tế chỉ huy với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp vẫn còn nặng nề Trớc hết, phải nhận thấy mô hình kinh tế thị tr- ờng hơn mô hình chỉ huy nhiều mặt nhng chủ yếu là:
Nếu nh cơ chế cũ đợc hình thành trên cơ sở thu hẹp hoặc gần nh xoá bỏquan hệ hàng - tiền, làm cho nền kinh tế bị hiện vật hoá thì cơ chế mới lại đợchình thành trên cơ sở mở rộng quan hệ hàng - tiền
Trang 14 Trong cơ chế cũ giá cả đợc hình thành theo kiểu áp đặt từ phía Nhà nớc.Vì vậy mà trong cùng một nền kinh tế tồn tại hai hệ thống thị trờng với hai loạigiá khác nhau: Giá bao cấp ứng với những thị trờng có tổ chức, còn giá chợ ứngvới thị trờng tự do.
Trong cơ chế cũ quan hệ tài chính đợc hình thành theo kiểu giao, nộp, cấp,phát: Nhà nớc cấp vốn từ ngân sách cho các doanh nghiệp, doanh nghiệp nộpthu quốc doanh theo nghĩa vụ của Nhà nớc
Hơn nữa, trong quá trình chuyển đổi, mô hình kinh tế chỉ huy vẫn còn
ảnh hởng đối với mô hình kinh tế thị trờng:
Các quan hệ hàng - tiền bị xơ cứng trong cơ chế cũ đang đợc hồi phục,tuy nhiên vẫn cha đủ sức để làm thay đổi cả một nề nếp, thói quen của cảmột nền kinh tế (hiện nay nhiều doanh nghiệp Nhà nớc vẫn không muốn hạchtoán đầy đủ khấu hao tài sản cố định vào trong giá thành sản phẩm hàng hoá,
họ sợ làm tăng giá bán sẽ làm giảm khả năng cạnh tranh trong quá trình tiêu thụ.Mang tiếng là doanh nghiệp tự hạch toán đủ bù đắp, nhng trên thực tế là họmuốn đẩy gánh nặng đổi mới và sửa chữa lớn tài sản cố định cho ngân sáchNhà nớc)
Tự do hoá giá cả, nhng cha triệt để, một số mặt hàng do Nhà nớc độcquyền vẫn còn ảnh hởng cơ chế 2 giá (ví dụ: giá điện sinh hoạt vẫn còn giá baocấp)
Về quan hệ tài chính vẫn cha xoá bỏ triệt để cơ chế bao cấp vốn quangân sách
Các yếu tố của thị trờng trong nớc đang trong quá trình hình thành nhngcha đồng bộ
Thị trờng hàng hoá - dịch vụ đã hình thành nhng còn hạn hẹp và cònnhiều hiện tợng tiêu cực nh: hàng giả, hàng nhái, hàng nhập lậu vẫn đang làmrối loạn thị trờng
Thị trờng sức lao động mới mạnh nha: Đã ra đời một số trung tâm giớithiệu việc làm và xuất khẩu lao động nhng đã nảy sinh nhiều hiện tợng tiêucực Cung về sức lao động chuyên môn lành nghề hiện đang nhỏ hơn cầu rấtnhiều nhng trong khi đó cung về sức lao động giản đơn lại đang vợt quá xacầu Nhiều ngời có sức lao động nhng không tìm đợc việc làm phù hợp, quan hệ