Tìm hiểu một số nét văn hóa tiêu biểu của chợ giầu ở xã đông ngàn thị xã từ sơn tỉnh bắc ninh trong quá trình đô thị hóa

Chợ Giầu- một trong những chợ nổi tiếng nhất của xứ Kinh Bắc xưa Điều đầu tiên ta có thể khẳng định rằng, huyện Từ Sơn là một vùngđất có nhiều điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của chợ l

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Xuất phát từ lý do sau chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Tìm hiểu một số nét văn hóa tiêu biểu của chợ Giầu ở xã Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh trong quá trình đô thị hóa” để nghiên cứu.

1.1 Chợ Giầu- một trong những chợ nổi tiếng nhất của xứ Kinh Bắc xưa

Điều đầu tiên ta có thể khẳng định rằng, huyện Từ Sơn là một vùngđất có nhiều điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của chợ làng (chợ quê) – mộttrung tâm sinh hoạt về kinh tế - văn hóa chung nhằm đáp ứng nhu cầu vềvật chất cũng như tinh thần cho người dân nơi đây

* Vị trí địa lý:

Chợ Giầu (Phù Lưu) nằm trên trục quốc lộ 1A cũ, ở 21 độ vĩ Bắc và

105 độ kinh Đông; độ cao so với mặt biển là 4,40m; ngay thị trấn Từ Sơn(tỉnh Bắc Ninh); cách huyện Từ Sơn 100m, và cách thị xã Bắc Ninh 12km,cách thủ đô Hà Nội khoảng 17km Nằm ở vị trí có nhiều lợi thế để sớm trởthành một trung tâm buôn bán

Chợ Giầu (Phù Lưu) nằm gần kề nhiều luồng giao thông thủy bộ nốiliền các trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn của nước ta thời đó: LuyLâu, Cổ Loa, Long Biên, Thăng Long và từ các trung tâm này tỏa đi khắpnơi Do đó khác với nhiều cộng đồng làng xã khép kín, chợ Giầu sớm cómối quan hệ mở với nhiều vùng

Ghi chú:

Chợ Giầu

* Lịch sử hình thành:

Cho đến nay, chưa có tài liệu nào cụ thể ghi lại chính xác thời điểm

ra đời của chợ Giầu nhưng có lẽ sự hình thành của chợ, sự giao lưu buônbán đã có từ rất lâu, gắn liền với sự hình thành và phát triển của mảnh đấtnày Trong quá trình làm đề tài, chúng tôi có tiến hành điền dã và hỏi về

sự ra đời của chợ Giầu, nhưng kết quả thu được chỉ là một câu trả lời rất

giản dị “Từ xa xưa, chợ Giầu chuyên mua bán trầu cau nằm sau trong thôn Phù Lưu, thuộc phủ Từ Sơn (huyện Đông Ngàn) Chợ có từ bao giờ chẳng ai nhớ rõ” ( Bác Nguyễn Hữu Nhàn, trưởng ban quản lý chợ

Giầu, làng Phù Lưu)

Còn theo những căn cứ vào những chứng tích của làng cổ Phù Lưu,thì chợ có thể xuất hiện từ cuối thế kỷ thứ XVI Dấu tích của một thời buôn

bán hưng thịnh vẫn còn, đó là những ngôi nhà cổ, những mái tam quan,những con đường lát đá vào làng.

Đối với Phù Lưu, sự hình thành nên một làng chợ cũng có cơ sở từ sựphân công rõ nét của một vùng sản xuất hàng hóa ở Kinh Bắc và lịch sử củachợ Giầu cũng song song với bề dày tạo dựng của chính mảnh đá này

Vậy cơ sở nào dẫn đến sự ra đời của chợ Giầu?

“Sản xuất hàng hóa nhỏ, phân tán và tính đa dạng của hoạt độngsản xuất trong cộng đồng làng xã, tính tự trị, tự quản tương đối về hànhchính, độc lập tương đối về kinh tế và đồng bộ về mặt xã hội, là cơ sởcho sự hình thành và phát triển mạng lưới chợ quê truyền thống châu thổsông Hồng” [3; tr.53]

Đặc điểm chung của phương thức sản xuất vùng nông thôn châu thổsông Hồng, trong đó có huyện Từ Sơn – Bắc Ninh, là truyền thống kết hợpgiữa nông nghiệp – thủ công nghiệp và buôn bán nhỏ trong mỗi gia đình vàmỗi cộng đồng làng xã Chính cách thức tổ chức sản xuất này đã tạo nêntính độc lập tương đối về kinh tế, tính tự quản tương đối của cộng đồng làng

xã và hình thành nên chợ Giầu – một hình thức trao đổi mua bán giữanhững người dân quê với nhau

Đồng thời tính đa dạng trong hoạt động sản xuất ở mỗi gia đình,mỗi cộng đồng dẫn đến nhu cầu trao đổi hàng hóa cũng là điều kiện cho

sự hình thành chợ Giầu (Từ Sơn) Cùng với quá trình phát triển của sảnxuất và nhu cầu của nhân dân, chợ Giầu ngày một phát triển, mở rộngquan hệ mua bán Tất cả các sinh hoạt trao đổi mua bán của người dânđều diễn ra tạo chợ Những làng sản xuất ra nhiều loại sản phẩm hànghóa khác nhau thường có nhu cầu trao đổi mua bán lớn Đó chính là cơ

sở cho sự hình thành chợ Giầu

Ngoài việc đáp ứng nhu cầu trao đổi giao dịch và sự phát triển sảnxuất nông nghiệp, thì nhu cầu thỏa mãn về mặt tinh thần của người dâncũng là một yếu tố dẫn đến sự ra đời của chợ Giầu Và nếu như chợ là một

trung tâm về kinh tế, thì qua thực tế ở Phù Lưu, chợ Giầu cũng chính là mộttrung tâm buôn bán về văn hóa.

* Quá trình phát triển:

Từ sự hình thành một cách tự phát nhằm trao đổi hàng hóa giữa các

hộ gia đình trong một hàng, một xã, phạm vi, mức độ hoạt động của chợGiầu ngày càng được mở rộng và phát triển theo sự phát triển của nền kinh

tế - xã hội Chợ Giầu được các cấp, ngành và địa phương quan tâm, địnhhướng qui hoạch, xây dựng, tổ chức quản lí phù hợp với điều kiện kinh tế -

xã hội và trở thành hệ thống thương nghiệp xã hội

Từ năm 1986 tới nay, với nền kinh tế thị trường, phát triển kinh tếhàng hóa nhiều thành phần, có sự quản lí của nhà nước, theo định hướng xãhội chủ nghĩa Hộ gia đình là đơn vị kinh tế độc lập (Trước kia, gia đìnhvừa là đơn vị sản xuất, vừa tiêu thụ và trao đổi hàng hóa) Thị dân hóamạnh, môi trường giao thương mở rộng Đề cao giá trị tiên phong, dámnghĩ dám làm “Giàu” đã trở thành một giá trị, thành mục tiêu của cuộcsống với quan niệm “phi thương bất phú” Theo đó, ở chợ Giầu, hình thứcbuôn bán nhỏ truyền thống phát triển Số lượng, quy mô của chợ được mởrộng Các loại hàng hóa đa dạng, phong phú về mẫu mã, chủng loại vànguồn gốc Quan hệ mua bán được mở rộng và phức tạp hơn nhiều Nóichung, trong thời kì đổi mới, chợ Giầu đã có nhiều thay đổi Chúng ta sẽ đitìm hiểu kĩ sự thay đổi của nó trong 3 chương

* Thời gian họp chợ:

“Chợ Giầu một tháng sáu phiên

Ai ơi nên nhớ đừng quên chợ Giầu”[4; tr.62].

“Chợ Giầu một tháng sáu phiên, Cái nón em đội là tiền em mua…” [4; tr.63].

Chợ Giầu một tháng họp 6 phiên vào các ngày 4; 9; 14; 19; 24; 29.Ngoài 6 phiên chính thì ngày nào cũng họp tuy nhiên hàng hóa ít hơn, chủyếu phục vụ nhu cầu hàng ngày của người dân.Trong phiên chính, hàng hóa

phong phú, đa dạng hơn, đặc biệt các mặt hàng gia súc như: trâu, bò, lợncon, chỉ được bán trong ngày phiên chính Họp theo phiên chính là một đặctrưng của chợ quê đồng bằng châu thổ sông Hồng, trong đó có chợ Giầu.Thời gian và chu kỳ họp chợ Giầu đã phản ánh được nền sản xuất nôngnghiệp ở huyện Từ Sơn, với đặc điểm là nhỏ lẻ, phân tán, tự cung tự cấp -nét tiêu biểu trong hoạt động kinh tế ở vùng nông thôn châu thổ sông Hồng.

Nhưng đó là trước kia thôi, còn bây giờ trong quá trình đổi mới,chợ Giầu họp chợ vào tất cả các ngày trong tháng Chợ Giầu thườnghọp từ sáng cho đến tối (tức là từ 5h sáng đến 5 - 6h tối) Đối với nhữnglái buôn từ vùng khác đến chợ buôn bán, người ta trở hàng hóa đến chợ

từ rất sớm (3 – 4h sáng), khoảng thời gian (7 – 8h) sáng là khoảng thờigian nhộn nhịp nhất

Đến nay, việc họp chợ thường xuyên là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế(cả về sản xuất và tiêu dùng) đang tiến những bước dài vững mạnh Chợ đãđáp ứng tốt hơn nhu cầu liên tục về vật chất và tinh thần của người dân Và

sự thay đổi phiên và việc họp chợ thường xuyên cho thấy một xu hướng tấtyếu của chợ quê nói chung trong đó có chợ Giầu thời mở cửa: đó là sự ảnhhưởng của những yếu tố công nghiệp tới những yếu tố truyền thống, sự kếthợp yếu tố truyền thống với yếu tố hiện đại trong văn hóa chợ Đây cũng lànét hấp dẫn của chợ Giầu, xã Đông Ngàn, huyện Từ Sơn (Bắc Ninh)

Như vậy tìm hiểu văn hóa chợ Giầu hiện nay để góp thêm một tiếngnói khoa học trong việc nghiên cứu văn hóa xứ Kinh Bắc

1.2 Chợ Giầu trong quá trình đổi mới

Cũng giống như nhiều chợ quê khác, từ năm 1986 đến nay, chợ Giầuchuyển mình hòa cùng vào quá trình đô thị hóa Ngày nay, khi cơ chế thịtrường được khẳng định, đời sống giao thương ngày càng phát triển vàchuyên nghiệp hóa, cũng như nhu cầu tâm lý, tính chất xã hội,… Dưới tácđộng nhiều mặt của nền kinh tế, xã hội thì diện mạo nông thôn Việt Nam -trong đó có chợ Giầu cũng đang thay đổi nhanh chóng Sự chuyển biến về

chủng loại hàng hóa, cũng như văn hóa bán – mua hàng và phương thức đolường, thanh toán đã phản ánh bước chuyển dịch của nền kinh tế đang tronggiai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời mức sống của người dânngày càng tăng cao.

Những giá trị văn hóa truyền thống được bảo lưu và bị mai một.Nhiều nét đặc trưng của chợ Giầu đã bị pha tạp và biến màu

Những giá trị văn hóa mới hình thành, dưới tác động của nền kinh tế thịtrường, của quá trình công nghiệp hóa nông nghiệp- đô thị hóa nông thôn,trong bối cảnh khu vực hóa - toàn cầu hóa đang gia tăng như hiện nay

Nghiên cứu chợ Giầu trong quá trình đô thị hóa có ý nghĩa thực tiễntrong việc định hướng phát triển thương nghiệp làng xã (chủ yếu là thươngnghiệp chợ quê) trong thời kỳ đổi mới

Vốn sinh ra ở nông thôn, những hoạt động mua bán ở chợ luôn gắn bóthân thuộc với tôi, do vậy, tác giả bài viết mong muốn có thể góp một phầncông sức nhỏ bé của mình vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa,những nét đẹp của chợ Giầu- trung tâm giao lưu văn hóa của các tỉnh

Đó cũng chính là những lý do khiến tôi lựa chọn đề tài “ Tìm hiểu giá trị văn hóa tiêu biểu của chợ Giầu ở xã Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn hiện nay”.

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU CHỢ GIẦU

Trước kia rất ít người quan tâm đến đề tài chợ Do những khó khăn

và hạn chế về tư liệu nên những yếu tố xưa kia của chợ khó được thể hiệnmột cách đầy đủ Tuy nhiên từ năm 1980 đã bắt đầu nghiên cứu chi tiết cụthể về chợ làng

Và trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên

cứu về nông thôn, đặc biệt là nông thôn trước tác động của nền kinh tế thịtrường, của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, trong bối cảnh khu vựchóa - toàn cầu hóa đang gia tăng như hiện nay Những phát hiện, những kếtquả nghiên cứu được đã gợi ra nhiều vấn đề cần phải tiếp tục đi sâu tìm hiểu

hơn nữa Đó không chỉ là những vấn đề, những hiện tượng mới mà cảnhững nhận định trước đây cần phải được nhìn nhận lại cùng với nhữngcách tiếp cận và xử lý thông tin thu được để có cái nhìn tổng quan, đúngđắn về nông thôn truyền thống.

Trong số những chủ đề nghiên cứu về nông thôn, chợ làng là một chủ

đề thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Có thể kể đến một sốcông trình, một số bài viết và sách mang tính chất chuyên khảo về chợ quê

mà tác giả đã có dịp tiếp cận như:

“Mấy nét phác thảo về chợ làng” - Nguyễn Đức Nghinh, Nghiêncứu lịch sử số 5, tháng 9, 10 năm 1980 Tác giả đã đề cập đến loại hìnhchợ làng, Tổ chức quản lý chợ làng, các hoạt động chợ làng những ngàyhọp chợ, phiên chợ và nghiên cứu với phạm vi thời gian là các thế kỷXVII - XVIII

“Chợ làng trước cách mạng tháng Tám 1945” - Nguyễn Đức Nghinh,Trần Thị Hòa, Tạp chí Dân tộc học số 2 năm 1981 Bài viết trình bày khásâu sắc về tên gọi chợ, sự thành lập chợ, cấu trúc chợ làng, phương thứcthanh toán, các hình thức thu thuế tại chợ làng Vấn đề được thử nghiệmnghiên cứu trên địa bàn huyện đồng bằng Cụ thể là các huyện Bình Lục(Hà Nam Ninh), Quỳnh Côi (Thái Bình), Cẩm Giàng (Hải Hưng) vàonhững năm 30 của thế kỷ XX này

Trong “Chợ chùa thế kỷ XVI - XVII” - Nguyễn Đức Nghinh,Nghiên cứu lịch sử số 4, tháng 7 - 8 năm 1979 tác giả nêu lên hoạt độngbuôn bán hàng hóa tại các chợ chùa vùng nông thôn Tuy nhiên nội dungmới chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp - chợ tại các đình chùa của làng vào các thế

kỷ XVI -XVII

Và “Chợ quê trong quá trình chuyển đổi” của Lê Thị Mai … và một

số công trình nghiên cứu khác Trong đó, công trình Chợ quê trong quátrình chuyển đổi của tác giả Lê Thị Mai là một công trình khá toàn diện khinhìn nhận chợ quê dưới góc độ xã hội học Công trình này đã đi sâu vào

một số vấn đề như: cơ sở kinh tế- xã hội hình thành chợ quê châu thổ sôngHồng, những chính sách tác động đến quá trình chuyển đổi chợ quê và vaitrò của chợ quê trong đời sống kinh tế- xã hội cộng đồng làng xã Xuất phát

từ góc độ tiếp cận đó cho nên tác giả đã không đi vào tìm hiểu những nétvăn hóa truyền thống, những đặc trưng của chợ quê châu thổ sông Hồng

Đó là mặt hạn chế của công trình

Ngoài các bài viết, các công trình mang tính chất chuyên khảo, cònkhá nhiều bài viết, công trình mang tính tổng hợp, bao chứa trong đónhững phần viết nhỏ về chợ quê; và một số tác phẩm văn học, các bàiphóng sự hay tản văn cũng viết về chợ quê như: Cơ sở văn hóa Việt Namcủa Trần Ngọc Thêm; Non nước Việt Nam của Trung tâm công nghệthông tin du lịch- Tổng cục du lịch; Văn vật - ẩm thực đất Thăng Longcủa Lý Khắc Cung…

Nhìn chung, tất cả các công trình này đều khai thác chợ quê ở nhữngmảng riêng lẻ, hoặc nhìn nhận - đánh giá chúng ở các khía cạnh như: kinh

tế học, dân tộc học, xã hội học, lịch sử, văn học… Chưa có công trình hoànthiện nào đi sâu khai thác chợ quê dưới góc độ văn hóa như một hệ thốngluôn luôn vận động và biến đổi theo thời gian

Riêng về chợ Giầu - Đông Ngàn, Từ Sơn, Bắc Ninh, có thể nói rằng,cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào đề cập tới một cách hệ thống,chuyên sâu Ngay cả cuốn “Ai lên quán dốc chợ Giầu…” cũng không dànhhẳn một mục hay một phần riêng cho chợ Giầu Nó chỉ là những nét chấmphá về chợ trong hoạt động thương mại và trong cơ cấu kinh tế chung củatỉnh mà thôi Đồng thời cũng giới thiệu qua về “Phù lưu- một làng buôn bán

xứ Bắc” Vì vậy, chọn nghiên cứu “Tìm hiểu một số nét văn hóa tiêu biểu của chợ Giầu ở xã Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh trong quá trình đô thi hóa”, chúng tôi muốn tìm hiểu chợ Giầu từ góc nhìn văn hóa sẽ

cung cấp thêm một hướng tiếp cận mới, một hướng khai thác mới: hướngvăn hóa trong việc nghiên cứu chợ Giầu

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là văn hóa chợ Giầu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về hoạt động chợ có rất nhiều khía cạnh, vấn đề nhưng

do giới hạn về thời gian và khả năng, tôi chỉ tìm hiểu một số nét văn hóatiêu biểu của chợ Giầu ở xã Đông Ngàn, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninhtrong quá trình đô thị hóa

Phạm vi thời gian: Khóa luận tập trung nghiên cứu chợ Giầu trong

khoảng thời gian từ 1986, đặc biệt từ năm 2000 đến nay

Phạm vi không gian: Chúng tôi tập trung khảo sát tại địa bàn xã Đông

Ngàn, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh

Phạm vi nội dung nghiên cứu: Trên thực tế, văn hóa chợ Giầu thể

hiện trên nhiều phương diện Tuy nhiên trong khuôn khổ của một khóa luậntốt nghiệp, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu ba phương diện văn hóa tiêubiểu nhất: văn hóa của người bán hàng, văn hóa của người mua hàng và vănhóa trong cách thức đo lường, phương thức thanh toán

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU VÀ ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với việc xác định phạm vi nội dung nghiên cứu như trên, khóa luận

có ba nhiệm vụ khoa học cụ thể cần giải quyết

Tìm hiểu văn hóa của người bán hàng: Phân loại người bán hàng;Cách bày trí các mặt hàng; Cách thức bán hàng

Tìm hiểu văn hóa của người mua hàng: Phân loại người mua hàng;Mục đích và cách thức mua hàng

Tìm hiểu văn hóa trong cách thức đo lường, trong phương thức thanh toán

4.2 Đóng góp của đề tài

Đây là công trình chuyên biệt đầu tiên tìm hiểu chuyên sâu, có hệthống về văn hóa chợ Giầu trên các phương diện: bán hàng; mua hàng

và cách thức đo lường, thanh toán Nếu thực hiện tốt, kết quả của khóaluận sẽ góp thêm một tiếng nói khoa học trong việc nghiên cứu văn hóa

xứ Kinh Bắc

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, chúng tôi đã sử dụng một sốphương pháp nghiên cứu khoa học cơ bản sau:

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Đọc và tổng kết những tài liệu có liên quan đến đề tài Bao gồm:

- Phương pháp lịch sử

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp quan sát: Chúng tôi tiến hành quan sát, tìm hiểu hoạt

động và thực trạng của chợ trên địa bàn xã Đông Ngàn huyện Từ Sơn trongquá trình đô thị hóa, từ đó tiến hành điều tra, nghiên cứu, lí giải những biếnđổi và những giá trị văn hóa của chợ Giầu

Phương pháp điều tra xã hội học: Chúng tôi tiến hành phỏng vấn,

điều tra những người buôn bán, kinh doanh tại chợ Giầu và những ngườilớn tuổi đã chứng kiến sự “trưởng thành” của chợ này, từ đó kết hợp với tưliệu văn bản thu thập được khẳng định nét văn hóa đặc trưng của chợ Giầuhiện nay

6 BỐ CỤC CỦA KHÓA LUẬN

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của luận văn gồm có

3 chương:

Chương 1: Văn hóa của người bán hàng trong quá trình đô thị hóa.Chương 2: Văn hóa của người mua hàng trong quá trình đô thị hóa.Chương 3: Văn hóa trong cách thức đo lường, phương thức thanhtoán trong quá trình đô thị hóa

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 VĂN HÓA CỦA NGƯỜI BÁN HÀNG TRONG

QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA

Một trong những yếu tố quan trọng đầu tiên để tạo thành hoạt độngmua bán ở chợ là người bán hàng Dưới góc nhìn văn hóa mỗi tầng lớptham gia bán hàng tại chợ lại có một kiểu tư duy riêng trong bày xếp cácmặt hàng và phương thức bán hàng Vì thế chương 1, khóa luận tập trungtìm hiểu văn hóa của người bán hàng trên các phương diện: phân loại ngườibán hàng, cách xắp đặt bày trí mặt hàng và cách thức bán hàng

1.1 Phân loại người bán hàng

Chủ nhân của chợ Giầu là những người nông dân, “đòn gánh đè vai”, “lấy công làm lãi” và những người tiểu nông sản xuất nhỏ, tự sản,

tự tiêu, những nông dân kiêm thương nhân, hoặc những thợ thủ côngkiêm thương nhân, thậm chí là một kết hợp đa thành phần trong một con

người duy nhất: “nông dân - thợ thủ công - thương nhân” Về phương

diện người bán hàng, họ chỉ coi đó là một hoạt động thứ yếu, nói khác đi,

họ là những thương nhân - một nửa Họ tới từ rất nhiều nơi “tứ phương họp chợ” (ở các làng xã xung quanh đó) Họ mang những sản phẩm mình

làm ra đến chợ để bán Trong cơ cấu thành phần tham gia hoạt động bánhàng tại chợ, phụ nữ là chủ yếu

Nói đến thành phần tham gia của chợ Giầu là nói đến vai trò của những người bán hàng, những chủ nhân của văn hóa chợ

“tứ dân”, họ cũng bị xếp vào hạng cuối cùng Bộ phận này xuất hiện từ rấtsớm, rất cần thiết đối với làng xã, nhưng cũng như bộ phận “công”, nó chưabao giờ phát triển thành một bộ phận độc lập có vai trò thật sự trong làngViệt truyền thống [5; tr.203- 204].

Thương nhân cần một số lượng hàng hóa lớn và thường xuyên.Nguồn gốc hàng hóa có thể lấy về từ thành thị, nhưng phần chủ yếu là lấy

từ chợ làng, chợ quê, lấy trong trao đổi trực tiếp ở nội bộ làng xã

Đại bộ phận thương nhân vẫn chỉ dừng lại ở mức độ buôn bán nhỏ,buôn bán kết hợp với nghề thủ công lưu động, sau đó mới dần dần hìnhthành bộ phận buôn bán lớn Nhưng về thực chất nguồn gốc của nhữngthương nhân này là từ nông dân hoặc thợ thủ công ban đầu họ chỉ buôn bánnhỏ lẻ manh mún Thương nhân có xu hướng tăng dần theo sự phát triểncủa nghề buôn bán và trở thành thành phần buôn bán chính của Chợ Giầu

Thương nhân ở chợ Giầu bao gồm cả những người Phù Lưu, xã ĐôngNgàn, xã Tân Hồng, là chủ yếu và cả những người thuộc vùng lân cận như:huyện Tiên Sơn, làng Đình Bảng, làng Đồng Kỵ… Ngoài ra còn xuất hiệnmột số thương nhân đường dài như Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên,Hưng Yên,…về đây buôn bán, còn đa phần là thương nhân tại làng

Đa phần những người buôn lớn thường mang hàng hóa như hoa quả

từ vùng cao Lạng Sơn, Bắc Cạn, Bắc Giang, …Rau, cá (rau cầu Kê, Cá rôlàng Cháy, cá gáy làng Chờ…) Giò chả (Đình Bảng), nem chua Từ Sơn.Nước mắm Vạn Vân, tương Vân Cầu Trâu bò được lái buôn phần lớn làngười Đồng Kỵ mua từ Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Cạn, Thái Nguyên hoặcchợ Đức Thắng (Hiệp Hòa), Mẹt (Hữu Lũng), Thanh Dã (Lục Nam),Thương (Bắc Giang) Đồ sứ Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng Cày, bừa (Càybừa Đông Xuất, cuốc thuổng Làng Ngâm) Thiếc (Bằng An quặng sắt, Lòrèn Đa Hội, phường rào Quế Nham) Nan, đồng, đậu, bún, gạo, trầu cau,củi, nón, chiếu, võng, hoa (Đông Anh)… Tất cả đều được thương nhân lấy

về buôn bán tại chợ Giầu Sự tụ hội của tất cả các loại mặt hàng, cùng với

sự phong phú, đa dạng hơn về chủng loại, số lượng và chất lượng các mặthàng ở chợ Giầu, đã phần nào khẳng định vai trò quan trọng của thươngnhân đối với việc hình thành trung tâm giao lưu buôn bán của vùng kinh tếhàng hóa phát triển.

Thương nhân có thể bán lẻ và cả bán buôn Họ lấy hàng hóa với sốlượng lớn từ những vùng lân cận, từ các tỉnh thành khác…(hoặc trong bánkính 10km2) mang về chợ Giầu bán buôn cho những tiểu thương ở chợ với

số lượng lớn…Hoặc họ bán lẻ cho những người thương nhân, tiểu thương,nông dân khác nếu cần thiết

Một số thương nhân buôn bán có lều quán cố định tại chợ , tậptrung vào hàng xén, hàng vải, hàng thịt, hàng cá, lương thực thực phẩmchế biến…

Tiểu thương bao gồm những người dân trong vùng và những ngườithuộc làng lân cận Họ đến chợ Giầu kinh doanh buôn bán, thuê kiốt để bánhàng (Theo cô Huyền, 47 tuổi, người làng Đình Bảng, đã thuê kiốt bánhàng tại chợ Giầu được 20 năm)

Tiểu thương bán tất cả các mặt hàng, một kiốt được bày bán nhiềumặt hàng khác nhau như: hàng khô (măng, miến, nấm hương, mì, mộc nhĩ,bánh đa nem…); hàng gạo bày bán cả đỗ, lạc…

Hàng Gạo

Hoặc có trường hợp một kiốt chỉ được bày bán, kinh doanh một mặthàng riêng như: Hàng sữa, hàng hoa, hàng mã, hàng vải, hàng chăn…

Hàng Sữa

Hàng Chăn

Hàng Vải

Tiểu thương lấy hàng từ những thương nhân đến giao bán, hoặc cũng

có khi chính họ phải đi nơi khác lấy về để bán, vì đôi khi nhiều mặt hàngbán theo mùa vụ như: măng, mộc nhĩ…phải tùy theo mùa mới có Đôi khi

họ cũng mua lại của những nông dân, mang về chợ bán như: gạo, đỗ, lạc…Theo chị Nga, 40 tuổi, người Phù Lưu bán hàng khô tại chợ Giầu cho biết,chị thường phải đi tận Lạng Sơn để lấy măng về bán Tùy theo mùa vụ màlấy các mặt hàng cần thiết để bán như: mộc nhĩ, nấm hương,… đáp ứng nhucầu người tiêu dùng

Cách thức bán hàng của tiểu thương rất đa dạng và phong phú: Họ cóthể bán lẻ cho những người nông dân và cho chính những tiểu thương kháctrong chợ, và cả những công nhân, viên chức nhà nước, học sinh, sinhviên…Họ còn bán buôn với số lượng lớn cho các thương nhân khác đếnchợ, có nhu cầu mua mang đi nơi khác để kinh doanh, hay bán buôn chonhững tiểu thương mang về kinh doanh tại nhà…Tiểu thương bán các mặthàng với giá cả đa dạng, cho người mua có thể mặc cả Vì vậy có sự chênhlệch về giá cả giữa những quầy hàng cùng loại, “đội giá” khi bán là chuyệnđương nhiên, nhìn người mà phát giá.

Những tiểu thương ở chợ Giầu có vai trò quan trọng trong trao đổihàng hóa, góp phần tạo sự thuận tiện trong mua bán hàng hóa nâng cao đờisống của người dân trong và ngoài huyện Từ Sơn cũng như góp phần pháttriển thương nghiệp xã hội

Từ hướng tiếp cận hộ nông dân, “nông dân là các nông hộ, thu hoạchcác phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trongsản xuất nông trại, nằm trong hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng về cơ bảnđược đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường, hoạt động vớitrình độ hoàn chỉnh không cao” Nông dân được xác định “là một tập đoàn

xã hội sống bằng nông nghiệp ở nông thôn…, chưa bao giờ nông dân là mộttập đoàn xã hội thuần nhất cả” khi xem xét nông dân ở khía cạnh nghềnghiệp và kỹ thuật, và với tư cách là một tầng lớp xã hội” [3; tr.45]

Vì vậy, nông dân chính là những người làm ruộng thuần túy, là bộ phận

cư dân cơ bản của làng xã Nói đến làng xã trước hết phải nói đến nông dân vìnông dân chiếm đại đa số và là lực lượng chính ở làng xã, đóng vai trò quyếtđịnh sự phát triển của làng xã nói riêng và sự phát triển của xã hội nói chung

Nói đến thành phần tham gia tại chợ Giầu, tuyệt đại đa số là ngườinông dân trong đó chủ yếu là những người phụ nữ Đó cũng là một đặctrưng của nền sản xuất nông nghiệp lúa nước cùng đồng bằng châu thổ sôngHồng- lấy người phụ nữ là lực lượng sản xuất chính

Nông dân ngoài là dân trong vùng còn là dân vùng lân cận Họ từ các làng

xã lân cận mang sản phẩm nông nghiệp hoặc thủ công nghiệp đến chợ bán.Những mớ tôm, mớ cua, mớ cá, hay nải chuối vườn nhà, rau, củ, quả, su hào, bắpcải, bí, …được họ đem đến chợ bán để thu nhập thêm cho gia đình Và “Chạychợ” là một công việc “tranh thủ” làm thêm lúc nông nhàn của người nông dân

Nông dân từ những vùng lân cận, các huyện khác sang, ngoại thành

Hà Nội đổ về đây, họ đến đây bán buôn là chủ yếu, nếu bán không hết thì

họ đứng bán lẻ cho những thương nhân, tiểu thương, nông dân, công nhânviên chức…Và thường chỗ ngồi bán hàng của những người nông dân không

cố định Hôm nay ngồi chỗ này, mai ngồi chỗ khác, gặp đâu bán đó Hơnnữa, công việc bán hàng của họ không thường xuyên

Những mặt hàng, sản phẩm mà người dân Phù Lưu mang đến chợGiầu bán thì ít, số lượng mặt hàng mà họ mang đến chợ không đa dạng màchủ yếu là các loại rau: rau cải, rau muống, rau bí…, hay cân lạc, cân đỗ,những bắp ngô, củ khoai, củ sắn…do nhà trồng được Còn đa phần là ngườidân cùng lân cận chở hoa quả, rau, bầu, cà chua… đến chợ Giầu bán

1.2 Cách bố trí, xắp đặt các mặt hàng

1.2.1 Bố trí, xắp đặt mặt hàng truyền thống

1.2.1.1 Các mặt hàng truyền thống tiêu biểu.

Nói đến chợ, ta không thể không nói đến hàng hóa Chợ Giầu là nơitrao đổi mua bán giữa những người dân quê với nhau, chất lượng hàng hóa

hết sức bình dân cho nên chợ thường là chợ tổng hợp Hàng hóa trao đổicủa chợ Giầu dù có nhiều về số lượng, dù có phong phú về chủng loại thìvẫn chủ yếu là sản phẩm của nền kinh tế hàng hóa nhỏ.

Từ Sơn là huyện thuộc vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, mộtvùng thuần nông, lấy sản phẩm nông nghiệp là chính, vì vậy, chợ Giầumang đậm tính nông nghiệp, biểu hiện rõ nhất trên lĩnh vực hàng hóa

Chợ Giầu đã trở thành trung tâm buôn bán không những của xã ĐôngNgàn xưa mà là của cả tỉnh Bắc Ninh Chợ buôn bán mặt hàng chính là trầucau, cùng nhiều loại khác: tơ lụa, vải vóc, gốm sứ, hàng quà và hàng hoáphục vụ nhà nông

Đôi câu đối ở cổng làng đã khẳng định điều này:

“Đông Ngàn vật hoa kiêm thủ ấp Bắc Ninh thương thị cứ trung tâm”

(Tạm dịch là:

Đây là ấp hàng đầu về sản vật quý của huyện Đông Ngàn.

Đây là nơi trung tâm buôn bán của tỉnh Bắc Ninh) [4; tr.12]

Vào những ngày phiên chợ, người dân Phù Lưu, hay những ngườidân ở những làng xung quanh chợ đem sản phẩm mình làm được, kiếmđược từ trồng trọt, chăn nuôi ra chợ trao đổi mua bán Hàng hóa ở đâyphong phú nhưng chất lượng bình dân Đó là những sản phẩm tươi sốngnhư mớ rau, nải chuối, chục trứng, hay mớ tôm, mớ tép, thóc gạo, ngôkhoai, lợn, gà, vịt….hay như vàng mã, dầu thắp, muối ăn, cây kim sợichỉ Và nhiều mặt hàng bán ở chợ Giầu đã được khách mua hàng đặcbiệt ưa chuộng:

“Nón em sắm ở chợ Giầu Dọc ngang thước rưỡi, móc khâu trăm đường”.

Hay

“ Gạch người mua chợ Đồn Gồi Mua xoan tím lõi, mua vôi chợ Giầu” [5; tr.124]

Chợ Giầu từ bao đời nay đã trở thành hơi hẹn hò, nơi gửi gắm nhớthương của khách buôn đường xa:

“Ai lên Quán Dốc, Chợ Giầu

Để thương, để nhớ, để sầu cho khách đường xa”[5; tr.125]

Các mặt hàng ở chợ Giầu khá phong phú về chủng loại, nhưngchiếm đa số là nông sản vì nông sản là mặt hàng thiết yếu phục vụ cho nhucầu cuộc sống hàng ngày của người dân Cơ cấu hàng hóa nông sản rấtphong phú: rau, củ, quả, thịt cá từ những vùng lân cận, nhiều nhất là gạo(gạo tẻ), thường được những người đi buôn đem tới chợ mua bán Sau hàngnông sản là hàng thủ công nghiệp với các sản phẩm do người nông dân trựctiếp làm ra: công cụ lao động, đồ gia dụng (thúng, mủng, quang trạc, nongnia…) Trong cơ cấu các hàng nông sản, gạo là mặt hàng chính tại chợGiầu, vì gạo là thành phần không thể thiếu trong cơ cấu bữa ăn của ngườiViệt Nam, mà Phù Lưu vốn là một làng nông nghiệp cổ truyền canh tác mộtdải đất mầu mỡ bên cạnh dòng sông Tiêu Tương

Chợ Giầu một tháng họp 6 phiên vào các ngày 4; 9; 14; 19; 24;

29 Ngoài 6 phiên chính thì ngày nào cũng họp tuy nhiên hàng hóa íthơn, chủ yếu phục vụ nhu cầu hàng ngày của người dân Trong phiênchính, hàng hóa phong phú, đa dạng hơn, đặc biệt các mặt hàng gia súcnhư: trâu, bò, lợn con, chỉ được bán trong ngày phiên chính Ngoài racòn buôn the lụa, trầu cau

Bên cạnh hàng nông sản, do nhu cầu lớn về sản phẩm phục vụ sảnxuất nông nghiệp, cho nên ở chợ Giầu còn buôn bán rất nhiều mặt hàng thủcông nghiệp, chủ yếu là công cụ sản xuất nông nghiệp, hàng gia dụng như:cuốc, xẻng, dao kéo… Và hàng mây, tre đan (thúng, mủng, dần sàng…)

Hàng nông cụ Hàng Mây, Tre đan

* Sản vật địa phương: lâm thổ sản như: chè, mận, mía, mật ong…

những mặt hàng này thường không được bày bán nhiều thường là nhỏ lẻ

và cho thu nhập không đáng kể Chủ yếu để đáp ứng nhu cầu phụ chợhàng ngày của cá nhân, gia đình Đây là các sản phẩm mang tính chấtmùa vụ, bởi vậy mặt hàng được bán nhiều vào từng thời điểm nhất định.Riêng chè thì hầu như được bán nhiều hơn các sản vật khác, giá trị kinh

tế mà nó mang lại cũng cao hơn Ngoài ra còn có các loại măng, mộcnhĩ, nấm hương…

* Mặt hàng là các sản phẩm nông nghiệp

Đây là loại mặt hàng phổ biến và có truyền thống lâu đời, phản ánhphong phú và khá rõ nét đời sống kinh tế, sản xuất của bà con Giống nhưnhiều chợ ở các vùng quê nông thôn khác, đây là mặt hàng khá phổ biến,được nhân dân đem ra trao đổi nhiều ở chợ Ở chợ Giầu, không chỉ cóngười thuộc làng Phù Lưu mà một bộ phận lớn tham gia chợ là người dân từcác vùng khác như: Tân Hồng, Đình Bảng… Vì là các sản phẩm nôngnghiệp nên mặt hàng này được họ trao đổi ở chợ hầu như là quanh năm, dù

có thời điểm ít nhiều khác nhau, mùa nào có sản phẩm của mùa đó Và cũnggiống như nhiều mặt hàng khác, vào thời điểm cuối năm và vào nhữngtháng đầu năm mới họ bán và tiêu thụ được nhiều hơn cả

Các sản phẩm nông nghiệp từ trồng trọt như các loại lương thực, thựcphẩm gạo, ngô, khoai, ngũ cốc, rau quả…

Nguồn hàng chính là lấy từ địa phương và các khu vực lân cận, thamgia bán mặt hàng này không chỉ có người dân ở địa phương mà còn cóngười ở các làng lân cận Thu nhập từ mặt hàng này tuy không cao và có lợinhuận nhiều ngay từ đầu, nhưng đây là mặt hàng dễ tiêu thụ và tiêu thụ ổnđịnh hơn cả Bởi nhu cầu tiêu thụ luôn có, nguồn hàng luôn sẵn và có thểgần như chủ động được Hiện nay, mặt hàng này cũng ngày càng phong phú

và đa dạng hơn có đầy đủ các loại đáp ứng nhu cầu của nhân dân và đảmbảo chất lượng

Các sản phẩm từ chăn nuôi: mặt hàng ở lĩnh vực này khá đa dạng

và có phần mang lại lợi nhuận kinh tế cao hơn so với các sản phẩm từ trồngtrọt Với các loại gia súc, gia cầm như lợn, gà, vịt, ngan, ngỗng… Cũnggiống chợ ở nhiều nơi khác, họ bán sản phẩm này theo cân trọng lượng, tấtnhiên có dựa trên quan sát đánh giá con vật rồi hai bên cùng thỏa thuận giá

cả theo kiểu “thuận mua vừa bán” Mặt hàng này thu hút được nhiều láibuôn ở các khu vực khác tham gia Riêng đối với hoạt động buôn bán tại

chợ, hiện nay ngày càng phổ biến và phát triển mạnh, đáp ứng ngày càngcao và đầy đủ cho nhu cầu lương thực, thực phẩm của bà con.

Sản phẩm ở đây chủ yếu là thịt lợn, các loại thịt trâu, bò hay cả thịtchó nhưng ít hơn hoặc chỉ khi vào những dịp nhất định nào đó loại thịt nàymới nhiều hơn Một số chủ bán mặt hàng này tại chợ Giầu cho biết, nguồnhàng chủ yếu của họ là từ địa phương và các khu vực lân cận Để chuẩn bịhàng cho buổi chợ, họ đến các nhà có sản phẩm bán mua về và để đến sánghôm sau sẽ dậy sớm chế biến và mang ra chợ bán Thường thì mỗi phiênnhư vậy họ mổ một hoặc hai con, nếu nhiều quá không bán hết ở chợ họmang về bán ở các quán gần nhà Và thường vào những ngày lễ hay rằmthường bán nhanh và chạy hơn các phiên bình thường trong tháng

Tham gia bán các mặt hàng từ chăn nuôi tại chợ không chỉ có ngườidân ở địa phương mà còn có người dân ở các làng lân cận Có thể nói hiệnnay khi mà đời sống của nhân dân ngày càng phát triển, mặt hàng này cũngtrở nên phổ biến và được bán nhiều hơn ở Thực tế cho thấy, khi hoạt độngnày ngày càng nhiều và mạnh mẽ sẽ có tác động nhất định đến đời sốnghàng ngày của người dân, đặc biệt là đối với việc cải thiện bữa ăn hàngngày của người dân địa phương nói chung và đối với người dân các làngkhác nói riêng

Quan sát hoạt động trong một vài buổi chợ phiên dễ dàng nhận thấy,khu vực bán hàng là các sản phẩm đảm bảo nguồn lương thực thực phẩmthường là nơi nhộn nhịp và hoạt động sôi nổi Bởi cùng với nhiều mục đíchkhác khi tham gia hoạt động ở chợ, việc chuẩn bị cho những bữa ăn hàngngày trong cuộc sống gia đình luôn là điều được mọi người quan tâm và hầunhư là không thể thiếu

Ngoài hàng nông sản, thủ công (có lúc ít nhiều) thì hàng quà cũng

là một mặt hàng không thể thiếu Hàng quà ở chợ Giầu đa dạng, phong phúnhư chính trí tưởng tượng và tài chế biến của người dân vậy Chỉ từ nguyênliệu gạo mà đã có biết bao nhiêu loại bánh rán, bánh giầy, bánh trôi nước,

bánh cuốn, bánh giò, bánh khúc, bánh tẻ… Mỗi thứ một hương vị, một đặctrưng riêng mà người ăn khó có thể quên được Các món quà này vừa ngonlại vừa túi tiền của mọi người, ai nấy cũng thấy dễ mua làm quà, dễ sàxuống ngồi ăn.

Hàng Quà

Hơn nữa, ở chợ Giầu, các sản phẩm hàng hóa ở đây chịu sự chi phốicủa phương thức sản xuất nông nghiệp về mặt thời gian và tính mùa vụ.Thông thường vào khoảng thời gian nông nhàn, hàng hóa ở chợ phong phúhơn do người nông dân có điều kiện làm thêm nghề phụ Ngược lại, khi vàochính vụ (ngày mùa) thì hàng hóa ở chợ ít hơn, người tham gia cũng ít vì họphải lo công việc đồng áng Cũng do nằm trong nền khí hậu chung của vùngđồng bằng châu thổ sông Hồng, các mặt hàng nông sản của Chợ Giầu cũng

có tính mùa vụ “ mà nào thức ấy”, vì vậy ra chợ nhìn vào hàng hóa ta có thểbiết được thời tiết đang là mùa gì Đó cũng là điểm hấp dẫn của chợ Giầu

Nói đến chợ Giầu, ta còn phải kể đến một số sản phẩm đặc trưngmang nét văn hóa của con người dân quê đây như: Mặt hàng chính củangười Phù Lưu buôn bán ở chợ làng mình và mua bán trao đổi ở khắp nơi

là the lụa, và trầu cau Đặc biệt là có chợ trâu, bò đã trở thành trung tâmvăn hóa của vùng Buôn bán trâu, bò để cày ruộng, làm giống… Bên

cạnh đó chợ Giầu còn là nơi trao đổi nhiều loại hàng thủ công nghiệp vànông phẩm ở hầu khắp các làng thuộc vùng đồng bằng Kinh Bắc, đến tậnKinh Kỳ, Hải Dương, Sơn Tây… Cả những người dân tộc thiểu số ởvùng Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang cũng vềmua bán trao đổi ở chợ Giầu.

Một đặc trưng nữa của chợ Giầu đó là cơm rang Cơm rang ở đây làcơm vừa được nấu chín tới đem cơm nguội hay cơm phơi khô rang lại Đây

là một đặc sản gốc của nền văn minh lúa nước hay đây là sản phẩm của các

cư dân chăn nuôi? Cơm phải có 5 thứ, khi ăn có đủ ngũ vị: ngọt, béo, bùi,cay, mặn, với đủ ngũ sắc: xanh, trắng, vàng, đen Một món ăn gặp bất chợtcũng đã cho những suy ngẫm về hội tụ Ngoài ra, đến với chợ Giầu, chúng

ta còn được thưởng thức những món quà quê dân dã - đặc sản của chợ Giầunhư:bánh giò, bánh răng bừa,… thơm ngon nổi tiếng

1.2.1.2 Cách bày trí, sắp xếp

Chợ Giầu có gần ba chục cầu hàng (quầy hàng) cửa hiệu cố định

Đó là các quầy hàng đồng, thiếc, đồ sứ, vải thâm, vải trắng, chiếu, võng,the, cầy bừa, hàng nan, gà, chó, lợn, nước mắm, thịt, đậu, bún, cá, giòchả, củi, gạo… Trước kia, ở chợ Giầu, không có các gian Kiốt như chợthành thị, nhưng nó cũng có sự phân chia thành từng dãy riêng: Ở bêntrái là các cầu hàng the, cầu hàng đồng, cầu hàng đồ sứ, cầu hàng tạphóa, cầu hàng xén, cầu hàng nón, chiếu, võng, cầu hàng chuối, cầu hàngthiếc Ngồi ngoài trời thường là những hàng nông sản: rau, củ, quả, lợn,

gà, vịt, trâu, bò … và các mặt hàng thủ công bằng mây tre Những hàngtạp hóa, xén vải, mắm, muối, vàng mã thường là những quán lá, lều lántạm bợ do họ tự dựng lên Một điều đáng chú ý là, những đồ hàng mã,trầu cau (đồ lễ) ở chợ thường được bày bán ở khu vực ngoài cùng, sát lối

ra chợ Mặt hàng này thường chỉ đông người mua vào dịp lễ tết Đi chợ,không mấy ai mua mặt hàng này trước, chỉ khi nào trên đường về, người

ta mới ghé qua mua vì sợ rách nát trong khi chen lấn

Phần lớn các mặt hàng thường được bày trên những chiếc chõng tre,trong những túp lều tự lợp hoặc bày la liệt ngay trên mặt đất, có gì bán nấy,

có sao bán vậy, không có thẩm mĩ… Tất cả đều mộc mạc, chân chất nhưchính con người quê vậy

Như vậy: Sự xuất hiện của đa số mặt hàng nông sản, sản vật địaphương và những sản phẩm phục vụ nông nghiệp đã chúng tỏ hàng hóa ởchợ Giầu mang những dấu ấn nông nghiệp Đây cũng là đặc trung chungcủa chợ quê châu thổ sông Hồng Và Phù Lưu sớm trở thành một trung tâmgiao lưu buôn bán Câu đối ở cổng Phố Trên của làng xác nhận điều này:

“ Đông Ngàn vật hoa kiêm thủ ấp Bắc Ninh thương thị cứ trung tâm”

(có nghĩa là đây là ấp đứng hàng đầu về hàng hóa của Đông Ngàn; làtrung tâm buôn bán lớn nhất của tỉnh Bắc Ninh) [4; tr.12]

1.2.2 Bố trí, xắp đặt mặt hàng hiện đại

1.2.2.1 Mặt hàng tiêu biểu

Hàng hóa là yếu tố cấu thành nên chợ, ngoài ý nghĩa kinh tế, hànghóa còn phản ánh sự ứng xử tự nhiên, tâm lí sinh hoạt, phong tục tập quán

và nền tảng văn hóa Sự biến đổi về cơ cấu, chủng loại mặt hàng là nhữngbiểu hiện rõ nét quá trình biến đổi chợ Giầu.

Thực trạng hàng hóa mà hiện nay đem ra trao đổi mua bán ở chợ Giầu đã

có nhiều thay đổi, khác trước rất nhiều cả về số lượng và chất lượng

Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa như hiện nay, các mặthàng ở chợ Giầu cũng ngày càng phong phú, đa dạng hơn về chủng loại, sốlượng và chất lượng Trước kia, hàng hóa ở chợ Giầu chủ yếu là sản phẩmtruyền thống ở trong nước (từ trồng trọt, chăn nuôi, thủ công nghiệp) củanhững người nông dân, tiểu nông, thợ thủ công ở các làng xung quanh chợmang đến, hoặc do Nhà nước phân phối… Hiện nay, chợ Giầu buôn bán đủcác mặt hàng: “hàng Tàu, hàng Nhật, …”, ngoài các sản phẩm truyền thống,còn có mặt của các sản phẩm công nghiệp hiện đại như đồ điện máy móc… từkhắp các vùng miền Đặc biệt, do ngoại thương mở rộng, các mặt hàng nướcngoài như: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc… đang tràn ngập các chợ, đápứng nhu cầu tiêu dùng của mọi người Cơ cấu mặt hàng cũng có bước chuyểndịch đáng kể: tất cả cả đều bán một số lượng lớn các đồ điện, sản phẩm maymặc, quần áo may sẵn, vải vóc, giày dép, túi sách, chăn, gối…

Hàng điện tử

Hàng quần áo

Một sự biến đổi nữa rất dễ nhận thấy trong cơ cấu mặt hàng tạichợ Giầu hiện nay đó là sự biến mất của các hàng gia súc lớn (trâu, bò),lợn con Trước kia, trong những ngày phiên chính thì đều có mặt hàngnày Do sự phát triển của kinh tế thị trường, đặc biệt là từ năm 1990 trởlại đây, người ta không đem các mặt hàng này đến chợ nữa mà đến tậnnhà để mua cho tiện

Trong xã hội hiện đại ngày nay, do hạn chế của công tác vệ sinh và

sự cạnh tranh khốc liệt của các sản phẩm công nghiệp, các hàng quà dân dã

ở chợ quê cũng dần mất đi thay vào đó là những hàng quà “xa xỉ” đối vớingười nông dân, thu nhập thấp nơi đây như: phở, bún… và những sản phẩmbánh kẹo mang thương hiệu ngoại

Không chỉ vậy mà còn xuất hiện các mặt hàng thủy hải sản vùng biểnnhư: cua , tôm , cá, mực, ngao, sò…

Cũng do tác động của nền kinh tế thị trường, của quá trình đô thị hóa,chợ Giầu xuất hiện nhiều mặt hàng mới, bên cạnh những mặt hàng mangtính tích cực phục vụ cho đời sống của người dân còn có nhiều mặt hàngmang tính tiêu cực như hàng hóa mang tính bạo lực có xuất xứ từ TrungQuốc hoặc văn hóa phẩm đồi truy, như những đồ chơi của trẻ em,…làm mất

đi nét văn hóa tốt đẹp của chợ quê xưa

Sự chuyển biến về chủng loại hàng hóa nói trên đã phản ánh bướcchuyển dịch của nền kinh tế đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại

hóa, mức sống của người dân tăng cao, xu thế chạy theo thời trang cùngvới các mặt hàng và các dịch vụ tiện ích cũng ngày càng chiếm ưu thế.

Qua tìm hiểu và khảo sát chợ Giầu hiện nay có thể phân thành một sốdạng chính như sau:

* Các mặt hàng thiết yếu phục vụ đời sống gia đình và cá nhân như:

Hàng hóa phục vụ nhu yếu phẩm hàng ngày như ăn uống, may mặc, các vậtdụng trang thiết bị trong nhà như máy móc, đồ dùng sinh hoạt…Đây là cácmặt hàng rất gần gũi, gắn liền với cuộc sống hàng ngày của bà con nơi đây.Bởi vậy, từ lâu nó đã trở nên cần thiết thông dụng và không thể thiếu trongmỗi phiên chợ Nguồn hàng chính chủ yếu được họ lấy từ các trung tâmthành phố Bắc Ninh và Hà Nội…

lý, phù hợp thị hiếu và nhu cầu ngày càng phát triển của nhân dân đặc biệt

là đối với giới trẻ Mặt hàng này là các sản phẩm thủ công như công cụ sảnxuất, đồ dùng sinh hoạt một thời gian dài rất có ưu thế và thu hút người muamỗi lần đi chợ như lưỡi cày, dao, cuốc… nay vẫn được họ bán nhưng đã ít

đi Ngoài ra trước đây họ cũng bán nhiều các loại đồ gỗ như thùng đựngnước, gáo múc nước, thìa, bát… giờ họ nhập và chủ yếu bán các đồ nhựa,

sứ với giá rẻ, đẹp, tiện dụng và phù hợp với trình độ phát triển cũng nhưnhu cầu chung của người dân

Nhìn chung, đã có rất nhiều sự thay đổi trong việc kinh doanh cácmặt hàng thủ công nghiệp của người buôn bán ở chợ Giầu, nhiều mặt hàngtruyền thống đã được họ thay bằng các mặt hàng công nghiệp hiện đại.Nguyên nhân chính là từ sự biến động chung của nền kinh tế thị trường, sựphát triển của địa phương và đặc biệt là nhu cầu, đòi hỏi ngày càng cao theohướng công nghiệp hiện đại trong đời sống của nhân dân địa phương Sựthay đổi này có rất nhiều tác động, kéo theo nhiều những sự biến đổi khác.Trước hết là đời sống kinh tế của những người kinh doanh sẽ phát triển hơn,

xu hướng dùng và sử dụng đồ dùng sinh hoạt hàng ngày, công cụ sản xuấtcủa nhân dân cũng thay đổi Và đặc biệt là đối với người Phù Lưu ở đây,khi mà các hoạt động kinh doanh này càng trở nên mạnh mẽ, các mặt hàngthủ công được thay thế và bày bán nhiều, phổ biến thì xu hướng dùng và sửdụng các mặt hàng công nghiệp trong đời sống hàng ngày của họ cũng sẽphổ biến và tăng lên nhiều Điều này cũng góp phần rất lớn trong việc đảmbảo và cải thiện đời sống cho bà con một cách tốt và đầy đủ hơn

* Mặt hàng công nghiệp

Đây là mặt hàng mà người dân tham gia buôn bán nhiều hơn cả, cácsản phẩm ngày càng đa dạng và thu nhập cũng tăng lên nhiều Hàng côngnghiệp do trong nước sản xuất và nhập từ nước ngoài So với các mặt hàngkhác thì đây là mặt hàng đa dạng và phong phú hơn nhiều Sản phẩm mặthàng này được họ bán nhiều Về hàng công nghiệp nhẹ chủ yếu là hàng vải,quần áo may sẵn, các sản phẩm đồ nhựa dân dụng Công nghiệp nặng chủyếu là đồ điện dân dụng và máy móc, công cụ sản xuất… Sự phong phú củamặt hàng này cùng với nhiều lợi ích mà nó mang lại đã đáp ứng và phù hợpvới điều kiện, nhu cầu của người dân, ngày càng khẳng định được vị trí vàvai trò của nó Và như là một sự tất yếu, dần dần các sản phẩm của mặthàng này đã chiếm ưu thế cao hơn và thay thế dần hàng thủ công nghiệp.Một số chủ bán hàng vải, quần áo tại chợ Giầu cho biết, nguồn hàng chính

mà họ lấy là từ thành phố Lạng Sơn, thành phố Bắc Giang, từ Hà Nội… Đôikhi không đi lấy hàng xa được họ lấy ở thị trấn hoặc tại tỉnh

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi đó Trước hết là do nhậnthức và khả năng nắm bắt phát triển các mặt hàng kinh doanh của người dân

để phù hợp với thị trường chung, sự thay đổi của xã hội hay nguồn hàngcung cấp thuận tiện, dễ trao đổi Mặt hàng này đặc biệt được tiêu thụ nhiềunhất là vào thời điểm chuẩn bị khai trường và dịp tết, khi mà mọi người đềuhối hả chuẩn bị cho con đến trường và để vui chơi trong những dịp tết.Những người bán hàng ở đây cho biết đây là mặt hàng có tính chất lâu dài,không thể bán trong một vài phiên, vì thế họ không chỉ bán ở chợ xã mà cònđem bán tại chợ ở các khu vực lân cận, chủ yếu là ở chợ Ninh Hiệp, ChợNành Không chỉ hiện tại mà trong tương lai, việc kinh doanh buôn báncác sản phẩm của mặt hàng công nghiệp của người dân ở đây sẽ ngày mộtmạnh mẽ, phong phú hơn, góp phần quan trọng làm thay đổi nhiều diệnmạo của địa phương Chẳng hạn như việc kinh doanh các sản phẩm côngnghiệp là công cụ sản xuất ngày càng nhiều và phổ biến thì hoạt động kinh

tế sản xuất nông nghiệp của nhân dân cũng sẽ đạt hiệu quả cao hơn, đờisống ổn định hơn

* Mặt hàng thuốc, dược liệu

Mặt hàng này gồm cả thuốc dành cho con người, thuốc thú y Trướcđây mặt hàng này còn nhiều hạn chế, trong những năm gần đây nó phổ biếnhơn nhiều đáp ứng nhu cầu ngày càng cao

Như vậy, Chợ Giầu có đầy đủ các sản phẩm từ nông sản đến các sảnphẩm công nghiệp cần thiết phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt của người dân.Ngoài ra chợ còn có những mặt hàng đặc trưng của mỗi làng Đó là nhữngđặc sản, những hàng thủ công nghiệp - là sản phẩm của các làng nghềtruyền thống Gần như các mặt hàng bằng tre, mây, cói, đồ rèn sắt, nông cụ,

đồ đất nung, sành gốm, vàng mã, vải lụa khổ nhỏ… đều tìm thấy ở các chợ

1.2.2.2 Cách bày trí, sắp xếp

Việc sắp xếp bài trí của các mặt hàng trong chợ cũng có sự biến đổi

rõ nét Với chất lượng hàng hóa cao hơn, số lượng nhiều hơn Hàng hóađược phân chia thành những ngành hàng tập trung ở những khu vực khácnhau trong chợ

Khi đời sống người dân được nâng lên, nhu cầu tiêu dùng ngày càngcao hơn, con người không chỉ muốn “ăn no mặc đủ”, mà còn vươn tới “ănngon, mặc đẹp” Vì vậy ngoài nhu cầu về chất lượng hàng hóa, việc bàybiện sao cho bắt mắt đảm bảo nguyên tắc “ đẹp đẽ phô ra, xấu xa đậy lại”,cũng được chú ý hơn Hàng hóa được bố trí, bày biện trên các kệ sạp, trêncác khung sắt xì sẵn, phân theo từng kiốt hàng Đây cũng là một nét vănhóa đặc trưng của chợ Giầu.

Từ lâu trong hoạt động của chợ, việc trao đổi buôn bán đã được phânđịnh theo từng khu vực như: khu chợ bán củi, khu bán rau, hoa quả, khuhàng thịt, khu bán quần áo may hay hàng xén… Hiện nay, việc phân địnhnày ở chợ càng rõ nét hơn, trong bố cục của chợ, hàng hóa được bố trí theotừng chủng loại hàng hóa như: hàng thực phẩm tươi sống ở một khu riêng,hàng vải vóc, hàng khô, hàng xén, hàng trầu cau, hàng vàng mã, hàng ăn ởmột khu riêng Các khu hàng ăn tách biệt với khu hàng hóa chất Tất cả đãcho thấy nếp buôn bán đã khá chuyên nghiệp và quy củ ở chợ Giầu tronggiai đoạn đổi mới

Trong không gian chợ Giầu, qua khảo sát chúng tôi thấy, duy nhất cómột lò rèn để sản xuất, sửa chữa nông cụ cho người nông dân Việc bố trí vàsắp xếp hàng hóa cũng có sự thay đổi rõ rệt, các kiốt được bày bán từng hàngriêng biệt theo dãy, cách bố trí hài hòa, đẹp mắt…thu hút khách mua hàng

1.3 Cách thức bán hàng

Đằng sau cách thức bày bán đó còn là văn hóa ứng xử của người bánvới tự nhiên, xã hội và con người trên lĩnh vực hàng hóa, là những giá trịvăn hóa tích tụ lâu đời trong giao thương ở chợ Giầu nơi đây

1.3.1 Cách thức bán hàng của thương nhân

Ở chợ Giầu, các thương nhân bán hàng chủ yếu với phương thức bánbuôn chiếm ưu thế, áp đảo Còn hình thức bán lẻ thì hạn chế Đôi khi cácthương nhân giao buôn không hết thì họ đứng bán lẻ cho những lái buônkhác, các tiểu thương và nông dân cũng như công nhân viên chức trong chợ

Các thương nhân lấy hàng đưa về chợ rồi giao buôn cho các tiểuthương, họ mang đến tận cửa hàng để giao, có thể với số lượng ít hoặcnhiều tùy thuộc nhu cầu của khách hàng Những khách hàng quen biếtthì được thương nhân phục vụ tận tình, thiếu hàng gì thì chỉ cần yêu cầu

là hàng được chuyển đến ngay Việc bán hàng giữ chữ tín của thươngnhân là điều rất cần thiết Khi giao hàng, nếu hàng không đảm bảo, haybán bị tồn đọng, thì các thương nhân có thể đổi hàng cho các tiểuthương, lấy lại hàng tồn đọng cho những khách hàng mà họ giao buôn(điều này còn tùy thuộc vào sự thỏa thuận của hai bên) Đó là cách giữ

uy tín trong buôn bán làm ăn

Thường khi giao buôn hay bán lẻ thì ít khi họ mời chào Khách

có nhu cầu thì thỏa thuận để mua Chứ thương nhân họ ít khi mời mọc,

vì họ vốn đã quen với những khách hàng lâu năm rồi, do vậy các mặt hàng

họ lấy từ các nơi khác về đều mang đến chợ Giầu để giao buôn Họ có thểgiao bán chịu cho những khách hàng quen biết, làm ăn lâu năm Cách bánnày dựa trên cơ sở lòng tin, đặt chữ “Tín” lên hàng đầu Không những vậy,

mà chất lượng, hay giá cả của tất cả các mặt hàng họ giao buôn đều đảmbảo, ổn định, hợp lý…Mục tiêu bán giữ chứ tín được đặt lên trên hết (Theochú Thắng, 49 tuổi là thương nhân người Lạng Sơn, mang hàng về chợGiầu giao buôn cho tiểu thương tại chợ, chú cho biết: “Tôi đã buôn bán ở

chợ gần 15 năm nay, những khách hàng thân quen, tôi thường giao hàngchịu, với số lượng lớn Hoặc không cần lấy tiền hết, mà giữ lại 1/3 số tiền

để tạo mối làm ăn, uy tín Nếu hàng có vấn đề gì có thể đổi lại….”)

1.3.2 Cách thức bán hàng của tiểu thương

Phương thức bán lẻ, bán trực tiếp vẫn là hình thức chiếm ưu thế Trong khi bán hàng dù không hài lòng với khách hàng tới đâu người bánkhông bao giờ tỏ thái độ khó chịu mà dùng lời từ chối trả giá khéo léo, cáchchào hàng của những người buôn bán ở chợ Giầu nhẹ nhàng và dễ thươnglàm cho khách hàng đến khó mà cưỡng lại lời mời…

Trong chợ, hàng quán rất ít khi có chuyện lớn tiếng giữa khách

và chủ Mọi yêu cầu đều được đáp ứng nhanh, vui vẻ Ở chợ, hầunhư người bán nào cũng thêm “chút đỉnh” sau khi bán, để giữ cái “tình”

Tiểu thương ngoài bán lẻ thì họ còn bán buôn cho những người cónhu cầu mua hàng về kinh doanh tại nhà Đôi khi còn giao buôn cho nhữngthương nhân đường dài nếu họ cần mua, đó là những sản phẩm mà nơi kháckhông có bán

Cách bán hàng của tiểu thương rất dễ dàng, những khách hàng quenthuộc mua hàng, mang về nhà mà không vừa ý có thể mang ra đổi, cách bánhàng này tạo niềm tin cho khách Nhưng cũng phải tùy từng sản phẩm, cósản phẩm cho đổi, có sản phẩm thì không được đổi Hay cũng tùy từng đốitượng, nếu khách không quen biết, từ nơi khác đến thì chẳng thể đổi được.Mặt khác, tiểu thương ra giá bán cho khách cũng có sự thau đổi, giữa cácmặt hàng, vừa giữa hàng này với hàng khác, giá cả cũng có sự chênh lệch

Họ phát giá tùy từng sản phẩm lên cao từ một đến hai, ba nghìn; có sảnphẩm còn năm nghìn trở lên Gặp khách thế nào bán như thế, có thể đắthoặc rẻ, nhìn mặt để bán

1.3.3 Cách thức bán hàng của nông dân

Do ảnh hưởng của nền nông nghiệp truyền thống, tính chất cộngđồng làng xã với quan hệ làng xóm dưới thân mật, yếu tố tình cảm luôn

được coi trọng, vì thế, ngoài quan hệ lợi ích thì người nông dân cũng rất chútrọng quan hệ tình cảm, đặc điểm này được thể hiện ở các hình thức bánquen, bán chịu…

Hơn nữa, nông dân vốn là những người thật thà, họ mang những sảnphẩm trồng được mang đến chợ để bán Sản phẩm làm ra, trồng được củanhà, khi mang đến chợ thường được bán rẻ từ mớ rau hay cân lạc, cân đỗ,quả cà, củ khoai… tất cả đều rẻ, của mình làm ra do vậy và cách thức bánhàng cũng nhanh gọn, không nói thách, tạo niềm tin, uy tín cho khách mua

Họ bán theo giá chợ chung, tùy theo lượng khách mua nhiều hay mua ít

và nếu khách mua nhiều có thể giảm giá

Nông dân có thể bán lẻ cho những người thương nhân, tiểu thương,hay cho chính những người nông dân khác và cho cả công nhân viên chức,phục vụ nhu cầu đời sống sinh hoạt của con người Hoặc nông dân cũng bánbuôn cho những thương nhân đặt mua, những tiểu thương có nhu cầu muavới số lượng lớn,… với giá rất rẻ Không những vậy, họ có thể giao cho cácnhà máy… nếu có nhu cầu

Mùa nào, thước đấy, sản phẩm họ đem bán ở chợ Giầu thường không

ổn định, mang tính chạy chợ lúc nông nhàn, để tăng thu nhập vì vậy mà chỗngồi của họ thường không cố định, nay ngồi bán chỗ này, mai ngồi bán chỗkhác, có khi bán tại trên xe thồ,…hoặc trên chính những chiếc sọt thồ thếnày

Thu nhập trong công việc bán buôn dù chỉ mươi, mười lăm ngànđồng, chủ yếu lấy công làm lời, nhưng cũng đủ trang trải cuộc sống chonhững gia đình khó khăn Họ có thể bán bất cứ mặt hàng nào dù đó là sảnphẩm của kinh tế gia đình hoặc của những người khác ở trong và ngoàicộng đồng làng, bất kể số lượng là bao nhiêu và ở trong thời gian bao lâucũng như vào thời điểm nào trong ngày, trong tháng hoặc trong năm.Những đồng tiền kiếm được từ những hoạt động buôn bán đó chỉ nhằm

bù đắp vào sự thiếu hụt do công việc đồng áng không đảm bảo cuộc sốngcho gia đình

Nói đến văn hóa ứng xử, cách thức bán hàng ở các chợ quê, trong đó

có chợ Giầu chúng ta không thể không nói đến hiện tượng “đốt vía” khi bán

hàng Khi đi chợ, lúc mở cửa hàng, nếu không may gặp phải khách hàngkhó tính, trả giá quá rẻ, kì kèo từng đồng chinh, hoặc trả chơi một vài giárồi không mua hàng, người bán sẽ cho là điều rủi, không may, ế hàng, thua

lỗ Họ phải lập tức “đốt vía”, người vừa mua hàng nọ bằng một mồi lửa, hơ