Thiết kế định hình các mẫu nhà vệ sinh nông thôn ThS Lê Anh Tuấn 5 3 MỘT SỐ KIỂU NHÀ VỆ SINH TẬP THỂ 5 3 1 Hố vệ sinh kiểu rãnh trong trường hợp khẩn cấp Trong các trường hợp khẩn cấp như thên tai, hỏ[.]
Trang 15.3 MỘT SỐ KIỂU NHÀ VỆ SINH TẬP THỂ
5.3.1 Hố vệ sinh kiểu rãnh trong trường hợp khẩn cấp
Trong các trường hợp khẩn cấp như thên tai, hỏa hoạn, chiến tranh, trong khi chờ đợi sự cứu trợ ở nơi khác đến, để tránh dịch bệnh lan tràn trong cộng đồng, có thể tạo ra hố vệ sinh kiểu rãnh (trench) như sau:
Các đống đất đào
từ hố để lấp phân sau mỗi lần đi tiêu
Chiều dài rãnh
5 m/100 người
Khung bao che đặt
trên miếng ván
0,75 m
0,50 m 1,00 m
Hình 5.4: Hố vệ sinh kiểu rãnh trong trường hợp khẩn cấp
Việc thực hiện như sau:
• Chọn một vị trí thuận lợi, xa nguồn nước
• Đào một cái rãnh rộng 1 m, đáy 0,5 m, sâu 0,75 m như hình 5.2 Chiều dài rãnh tùy theo số người sử dụng, có thể ước chừng 5 m dài cho 100 người
sử dụng
• Đặt các tấm ván trên hai bờ rãnh và làm các khung bao che bằng gỗ ván,
lá lợp hoặc thùng cạt tông Trường hợp không có ván, có thể thay thế bằng các loại cây dài, tương đối vững chắc, bắc song song
• Đất đào rãnh được tập trung hai bên bờ rãnh, nếu có điều kiện đổ thêm một ít vôi bột hoặc tro trấu, Người sử dụng có nhiệm vụ dùng xẻng để lấp phân của mình sau mỗi lần đi tiêu để giảm mùi hôi và ruồi
• Trẻ em không nên sử dụng loại hố vệ sinh này, nên cho các cháu dùng bô, sau khi đi tiêu thì đổ xuống rãnh và lấp đất lại
• Khi rãnh còn chừng 0,25 m là tới mặt đất thì lấp đất lại, nén chặt xuống,
Trang 25.3.2 Một số kiểu nhà vệ sinh cộng đồng
Hiện nay, nhiều quốc gia đã có nhà vệ sinh công cộng dạng di động, gọn nhẹ, vật liệu phổ biến là plastic, composit Loại này phù hợp cho những chỗ đông người qua lại như đường phố,quảng trường, nơi hội họp, meeting, diễn lễ hội thể thao, văn nghệ, hội chợ, Loại nhà vệ sinh di động này có hộc tự hoại chứa phân
và nước tiểu
Hình 5.5: Nhà vệ sinh công cộng di động
Trang 3Nhà vệ sinh cộng đồng có nhiều kiểu dáng khác nhau, tùy theo cách thiết kế, tập quán địa phương Trên cơ sở các kiểu nhà vệ sinh đơn, nhà vệ sinh cộng đồng có qui mô lớn hơn nhưng vẫn theo một qui tắc chung là các đường dẫn phân, nước tiểu, nước thải rửa đều tập trung gom về một hoặc hai hố chung Nhiều nơi còn bố trí nhà tắm, nhà giặt rửa ở nhà vệ sinh tập thể, cần lưu ý là nước từ nhà tắm, nhà giặt rửa phải dẫn thoát bằng một đường riêng không để chảy vào nơi chứa phân, nước tiểu để tránh xà-phòng, chất giặt tẩy, làm hủy hoại vi sinh vật trong hố chứa
Qui mô nhà vệ sinh có thể là phục vụ cho từ 25 - 50 người một khối vệ sinh, có thể ít hơn chỉ vài 10 - 20 người Tổ chức Oxfarm cũng từng thiết kế loại nhà vệ sinh chung cho các vùng bão lụt ở Bangladesh với qui mô phục vụ khoảng 500,
1000, 1500 người Thông thường, với mật độ 200 - 500 người/hecta thì nên làm một khối nhà vệ sinh chung
Tại Zambia, cứ mỗi 3 - 5 gia đình cùng nhau làm một nhà vệ sinh chung theo kiểu nhà tiêu nước, kết hợp với nơi bố trí chỗ rửa tay, đi vào bằng một lối đi chung và mỗi phòng vệ sinh có cửa riêng Hố chứa nước - phân có sàn đáy đổ bê tông cốt thép chắc chắn, tường bọc quanh xây gằng gạch trên nền đáy bê-tông, các tường ngăn c4ng xây bằng gạch có bố trí lỗ thông khí và thông sáng, mái lợp tole, cửa ra vào làm bằng gỗ, chỗ ngồi vệ sinh kiểu ngồi xổm đúc bê-tông, ống dẫn phân xuống có đầu ra ngập hoàn toàn trong nước ở hố chứa (Hình 5.6)
Trang 4Hình 5.7 là một kiểu nhà vệ sinh cộng đồng, nơi đây bố trí nhà tiêu, máng tiểu, nhà tắm, nơi giặt giũ, bàn để áo quần và phòng cho người phụ trách vệ sinh Nam
nữ sử dụng tách biệt Tuyến thoát nước thải chạy xuyên qua trung tâm nhà vệ sinh Hố phân cũng bố trí dưới tuyến trung tâm nhà Nơi có mật độ người cao (khoảng 1.000 người/hecta) nên bố trí một nhà vệ sinh kiểu như thế này Khoảng cách đề nghị cho đi bộ đến nhà vệ sinh từ nơi ở gần nhất chừng 100 m để người dân có thể đi đến trong vòng 1 - 2 phút với tốc độ 5 km/giờ (theo tài liệu của John
M Kalbermaten et al, 1982)
Tuyến thoát nước thải
Phòng người phục vụ vệ sinh
Lỗ gom đất đen
Đường giới hạn mái che
Máng tiểu (dùng ban đêm)
Hình 5.7: Sơ đồ bố trí mặt bằng cho một nhà vệ sinh công cộng tiêu biểu
(Nguồn: M Kalbermaten et al, 1982)
Trang 5Hình 5.8 (a): Nhà vệ sinh tập thể cho học sinh ở làng Marachipatti, Ấn Độ
Hình 5.8 (b): Bản vẽ nhà vệ sinh trường học làng Marachipatti, Ấn Độ
Trang 65.4 XỬ LÝ PHÂN & NƯỚC TIỂU NHÀ VỆ SINH CÔNG CỘNG
Có 2 chọn lựa khi xử lý phân và nước tiểu:
• Tách phân và nước tiểu riêng biệt để xử lý;
• Phân và nước tiểu được tập trung vào một chỗ để xử lý
Việc chọn lựa tách phân và nước tiểu chỉ được thực hiện trong điều kiện có người chuyên đi lấy chất thải và xử lý Việc này khá mất thời gian, công sức và môi trường có thể bị ảnh hưởng nếu xử lý không tốt nhưng bù lại nông dân có thể tận dụng chất thải để làm phân bón, nuôi cá, nuôi trùn đất, Khi chọn phương cách này thì khi thiết kế nhà vệ sinh phải làm đường dẫn riêng biệt cho phân và nước tiểu như loại hố xí 2 ngăn phổ biến ở miền Bắc Việt Nam hoặc ở các vùng quê của Trung Quốc trước đây
Trường hợp tập trung phân và nước tiểu vào một bể chứa riêng thì có thể làm theo kiểu bể tự hoại 3 ngăn hoặc xử lý qua đất như gò lọc (xem chương 4)
Tốt nhất là làm đường dẫn vào một hầm biogas vừa giải quyết được vấn đề môi trường, vừa tạo nguồn năng lượng và phân bón cho nông thôn như đề xuất ở mô hình VACB (Hình 5.9)
Hình 5.9: Mô hình VACB thâm canh hợp sinh thái
(Nguồn: Trung tâm Kỹ thuật Môi trường và Năng lượng mới, Khoa Công nghệ,
Đại học Cần Thơ)
Trang 75.5 MỘT SỐ BÀI TOÁN LAO ĐỘNG CHO NHÀ VỆ SINH CÔNG CỘNG
Bài toán 1: Tính dung tích chất thải (phân và nước tiểu) ra ở mỗi hộ gia đình sau
3, 4, 5, 7, 10 và 15 ngày -nếu lấy số ngày này (n ngày) làm thời gian thu gom- thì dung tích chất thải là bao nhiêu?
Lời giải 1: Lấy lượng thải lớn nhất mà mỗi người có thể thải trong ngày là 1,50
lít/ngày thì dung tích sau n ngày sẽ là:
Số ngày
Số
Toán đồ:
Dung tích chất thải người sau n ngày
0 50 100 150 200 250
Số người/hộ
4 ngày
5 ngày
7 ngày
10 ngày
15 ngày
Từ bảng này, ta có thể tính ra tổng dung tích lượng chất thải cho một cộng đồng
có nhiều hộ, bằng cách lấy số người trung bình/hộ nhân với số lượng chất thải ra tương ứng với thời kỳ thu gom và số lao động cần thiết
Ví dụ: Một cộng đồng có 50 hộ sử dụng hố xí thùng để thu gom chất thải làm phân bón, cứ 5 ngày có người đi gom một lần, mỗi người thu gom chở được 300 L, tính
số công lao động cần thiết cho tháng? Cho biết trung bình mỗi hộ có 4 người sinh sống
Số công lao động mỗi lần gom cho 50 hộ (dùng bảng trên cho 4 người và 5 ngày) (30 L/hộ x 50 hộ)/ 300 L/công = 5 công lao động/lần