Đề tài lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động độc quyền trong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TIỂU LUẬN HỌC PHẦN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN Mã học phần PEC1008 Đề tài Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động độc quyền trong nền kinh tế[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-TIỂU LUẬN

HỌC PHẦN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC-LÊNIN

Mã học phần: PEC1008

Đề tài

Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động độc quyền trong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt Nam

Giảng viên hướng dẫn: TS Đặng Thị Thu Giang

Hà Nội - 2023

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-Đề tài

Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động độc quyền trong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt Nam

Thành viên nhóm

Hà Nội - 2023

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Độc quyền

1.1 Khái niệm độc quyền, nguyên nhân hình thành độc quyền

1.2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền

1.2.1 Sự thống trị nền kinh tế của các tổ chức độc quyền

1.2.2 Sự thống trị của tư bản tài chính

1.2.3 Xuất khẩu tư bản

1.2.4 Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh ĐQKT

1.2.5 Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc và cuộc đấu tranh để phân chia lại thế giới

2 Độc quyền nhà nước

2.1 Bản chất, nguyên nhân ra đời của độc quyền nhà nước

2.2 Những hình thức chủ yếu của độc quyền nhà nước

3 Tác động của độc quyền

3.1 Tác động tích cực

3.2 Tác động tiêu cực

4 Vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền Việt Nam

KẾT LUẬN

MỞ ĐẦU

Chủ nghĩa tư bản là một hình thái kinh tế - xã hội trong tiến trình phát triển của loài người, bắt đầu từ châu âu và sau đó phát triển rộng sang các nước khác Từ hình thức chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, chủ nghĩa tư bản dần phát triển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền Nước ta xác định nền kinh tế là kinh tế thị trường nhiều thành phần, đi theo con đường định hướng XHCN Chính phủ

đã áp dụng thành công những lý luận về chủ nghĩa tư bản độc quyền, độc quyền nhà nước vào công cuộc xây dựng kinh tế hiện nay Tuy nhiên, quá trình đó vẫn không tránh khỏi những mặt hạn chế, thiếu sót Vì vậy, trên cơ sở vận dụng lý thuyết của độc quyền, độc quyền nhà nước và những tác động của nó, bài tiểu luận đưa ra một số kiến nghị để giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt Nam

1 Độc quyền

1.1 Khái niệm độc quyền, nguyên nhân hình thành độc quyền

 Khái niệm độc quyền:

Độc quyền là sự liên minh giữa các nhà tư bản để chi phối việc sản xuất

và tiêu thụ hàng hóa nhằm thu được siêu lợi nhuận ( lợi nhuận độc quyền cao)

 Nguyên nhân chủ yếu:

Độc quyền được hình thành do nhiều nguyên nhân, chủ yếu là:

Thứ nhất, cạnh tranh là quy luật kinh tế của sản xuất hàng hóa; cạnh tranh

gay gắt làm cho những doanh nghiệp kém hiệu quả bị phá sản, các doanh nghiệp lớn suy yếu Để tiếp tục phát triển buộc họ phải tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất, liên kết với nhau thành các doanh nghiệp với quy mô ngày càng lớn hơn

Thứ hai, dưới tác động của việc ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, đòi

hỏi phải có quy mô sản xuất đủ lớn với số vốn sản xuất rất lớn; từ đó thúc đẩy tập trung tư bản bằng nhiều hình thức khác nhau, đồng thời làm tăng khối lượng giá trị thặng dư nhanh và đẩy mạnh tích tụ tư bản

Thứ ba, khủng hoảng kinh tế là tất yếu trong CNTB Trong giai đoạn

khủng hoảng kinh tế, hàng loạt doanh nghiệp bị phá sản, sáp nhập vào các doanh nghiệp khác Các doanh nghiệp lớn để tồn tại buộc họ phải đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất hình thành doanh nghiệp có quy mô ngày càng lớn

1.2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền

1.2.1 Sự thống trị nền kinh tế của các tổ chức độc quyền

Tổ chức độc quyền là sự liên minh giữa các nhà tư bản lớn để nắm trong tay phần lớn những năng lực sản xuất và tiêu thụ sản phẩm trong một ngành, một địa phương; cho phép liên minh này giữ vai trò quyết định đến quá trình sản xuất và lưu thông của ngành, địa phương đó Khi mới bắt đầu quá trình độc quyền hóa, các liên minh độc quyền hình thành theo liên kết ngang, nghĩa là mới chỉ liên kết những doanh nghiệp trong cùng một ngành, nhưng về sau các tổ chức độc quyền đã phát triển theo liên kết dọc, mở rộng ra nhiều ngành khác

2

nhau Những hình thức độc quyền cơ bản là cácten, xanhđica, tơrớt, côngxoócxiom, conson, cônggơlômêrát

1.2.2 Sự thống trị của tư bản tài chính

Cùng với quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp cũng diễn ra quá trình tích tụ, tập trung tư bản trong ngân hàng dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền trong ngân hàng; từ đó, làm cho ngân hàng bắt đầu có vai trò mới: nắm được hầu hết tư bản tiền tệ của xã hội, khống chế mọi hoạt động của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Quá trình độc quyền hóa trong công nghiệp và trong ngân hàng liên kết chặt chẽ với nhau và thúc đẩy lẫn nhau làm nảy sinh tư bản tài chính

Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ độc quyền, chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội tư bản gọi là tư bản tài phiệt Bằng chế độ tham dự và phương pháp tổ chức tập đoàn theo kiểu móc xích, tư bản tài phiệt vươn ra thống trị toàn bộ nền kinh tế, qua đó chi phối các hoạt động của cơ quan nhà nước, các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước, biến nhà nước thành công cụ phục vụ lợi ích của chúng

1.2.3 Xuất khẩu tư bản

Xuất khẩu tư bản là đầu tư tư bản ra nước ngoài nhằm mục đích giá trị thặng dư và các nguồn lợi nhuận khác từ các nước nhập khẩu tư bản V.I.Lênin vạch ra rằng, xuất khẩu hàng hóa là đặc điểm của giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự

do cạnh tranh, còn xuất khẩu tư bản là đặc điểm của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Vì ở những nước tư bản phát triển đã tích lũy được một khối lượng tư bản lớn và nảy sinh tình trạng một số “tư bản thừa” cần tìm nơi đầu tư có nhiều lợi nhuận

so với đầu tư ở trong nước

Trong khi đó, trên thế giới ở nhiều nước lạc hậu về kinh tế, giá ruộng đất tương đối hạ, tiền lương thấp, nguyên liệu rẻ, nhưng lại rất thiếu tư bản nên tỷ suất lợi nhuận cao, rất hấp dẫn đầu tư tư bản.Xét về hình thức đầu tư, xuất khẩu

tư bản phân chia thành xuất khẩu tư bản hoạt động (đầu tư trực tiếp) và xuất

khẩu tư bản cho vay (đầu tư gián tiếp) Còn xét về chủ sở hữu tư bản, có thể phân chia thành xuất khẩu tư bản nhà nước và xuất khẩu tư bản tư nhân Bản chất của xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài, là công cụ chủ yếu để bành trướng sự thống trị, bóc lột, nô dịch của

tư bản tài chính trên phạm vi toàn thế giới

1.2.4 Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh ĐQKT

Quá trình tích tụ và tập trung tư bản không ngừng phát triển cả về quy mô

và trình độ Sự đụng độ trên trường quốc tế giữa các tổ chức độc quyền luôn đi cùng cạnh tranh khốc liệt giữa chúng tất yếu dẫn đến xu hướng thỏa hiệp, ký kết các hiệp định, để củng cố địa vị độc quyền của chúng trong những lĩnh vực và những thị trường nhất định Từ đó hình thành các liên minh độc quyền quốc tế Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, sự phân chia thế giới về kinh tế có những biểu hiện mới là xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hóa, khu vực hóa nền kinh tế Hàng loạt các tổ chức kinh tế khu vực hình thành: Liên minh châu u (EU), Diễn đàn Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (OPEC), Ngân hàng Thế giới (WB) Đồng thời, các công ty xuyên quốc gia cũng tăng lên đáng kể

1.2.5 Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc và cuộc đấu tranh để phân chia lại thế giới

CNTB phát triển càng cao, nhu cầu về nguyên liệu, năng lượng, nguồn nhân lực, thị trường tiêu thụ…càng lớn Vì vậy, các cường quốc tư bản ra sức xâm chiếm lãnh thổ thế giới, biến những vùng đất xâm chiếm được thành thuộc địa của mình Vào đầu thế kỷ XX, việc phân chia thế giới về lãnh thổ căn bản đã hoàn thành Nhưng do tác động của quy luật phát triển không đều của CNTB tất yếu dẫn đến cuộc đấu tranh đòi chia lại lãnh thổ thế giới Đó là nguyên nhân chính dẫn đến chiến tranh thế giới

Hiện nay, các cường quốc tư bản vẫn tranh giành nhau phạm vi ảnh hưởng bằng cách thực hiện "chiến lược biên giới mềm", ra sức bành trướng

"biên giới kinh tế" rộng hơn biên giới địa lý, ràng buộc, chi phối các nước kém

4

phát triển từ sự lệ thuộc về vốn, công nghệ đi đến sự lệ thuộc về chính trị vào các cường quốc dưới mọi hình thức lúc ngấm ngầm, lúc công khai Mặc dù, nguy cơ chiến tranh thế giới bị đẩy lùi nhưng tiềm ẩn nguy cơ chạy đua vũ trang, chiến tranh thương mại, chiến tranh sắc tộc, tôn giáo, mà đứng đằng sau

là các cường quốc tư bản

2 Độc quyền nhà nước

2.1 Bản chất, nguyên nhân ra đời của độc quyền nhà nước

 Bản chất

Chủ nghĩa độc quyền nhà nước là sự kết hợp hay dung hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư bản thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền

và xoa dịu những mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản

 Nguyên nhân ra đời của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Thứ nhất, quá trình tích tụ và tập trung tư bản đã thúc đẩy sự tích tụ và tập

trung sản xuất hóa ngày càng cao làm cho trình độ xã hội hóa lực lượng sản xuất đạt đến trình độ rất cao, mâu thuẫn gay gắt với chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa

Thứ hai, khoa học-công nghệ ngày càng phát triển, có vai trò hết sức to

lớn trong việc giảm chi phí sản xuất, tăng lợi nhuận

Thứ ba, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, những khuyết

tật của nó dần trở thành nhân tố đe dọa sự tồn tại của các tổ chức độc quyền và của chủ nghĩa tư bản

Thứ tư, các tổ chức tư bản độc quyền các nước cũng như các tổ chức tư

bản quốc tế trong quá trình xuất khẩu tư bản, bành trướng thế lực ra nước ngoài nhằm thực hiện âm mưu xâm lược các dân tộc đã gặp phải sự đấu tranh quyết liệt của nhân dân lao động các nước cũng như những cuộc đụng độ gay gắt giữa các tập đoàn tư bản độc quyền các nước

Thực tế đó đòi hỏi chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời để điều tiết các quan hệ kinh tế, chính trị trên thế giới nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ

chức tư bản độc quyền; duy trì, phát triển chủ nghĩa tư bản trong những điều kiện mới

2.2 Những hình thức chủ yếu của độc quyền nhà nước

 Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước

Để sử dụng sức mạnh của nhà nước, bảo vệ lợi ích của mình, các tổ chức độc quyền tìm cách kiểm soát, chi phối nhà nước bằng việc cử người tham gia

bộ máy nhà nước Đồng thời, nhà nước tư sản cũng cử người tham gia vào ban quản trị của các tổ chức độc quyền, nhằm tạo cơ sở kinh tế và chính trị Thông qua các cuộc bầu cử, các đảng phái cử người của mình nắm giữ những chức vụ chủ chốt trong bộ máy nhà nước: tổng thống, thủ tướng, nghị viện…

Ngoài các đảng phái tư sản còn có sự xuất hiện của các hội chủ doanh nghiệp với những tên gọi khác nhau: Hội Công thương nghiệp toàn quốc Mỹ, Hội đồng Quốc gia giới chủ Pháp, Tổng liên đoàn công thương Anh, Vai trò của các hội lớn đến mức mà dư luận thế giới đã gọi chúng là những chính phủ đằng sau chính phủ

 Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước

Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến giữa những năm 70 của thế kỷ

XX, sở hữu nhà nước không ngừng mở rộng và được sử dụng như một công cụ điều tiết nền kinh tế, bảo vệ lợi ích của tư bản độc quyền Sở hữu nhà nước được

sử dụng để can thiệp vào nền kinh tế dưới những hình thức: nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân có nguy cơ bị phá sản; nhà nước bỏ tiền mua hàng hóa của một số công ty tư nhân; nhà nước mở rộng chi tiêu cho hoạt động của chính bộ máy nhà nước và chi tiêu cho quốc phòng; nhà nước sử dụng sức mạnh kinh tế của mình can thiệp vào thị trường nông sản; nhà nước đầu tư xây dựng kết cấu

hạ tầng của nền kinh tế; nhà tư đầu tư để phát triển khoa học-công nghệ

Đặc trưng của sở hữu trong chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là tính chất đồng sở hữu giữa nhà nước tư sản và độc quyền tư nhân Từ đó tạo ra sự dung hợp, đan xen cả trách nhiệm và lợi ích của hai bên trên tất cả các mặt của quan hệ sở hữu Ở đây, mục đích sở hữu của nhà nước tư sản là tạo điều kiện để

6

kinh tế-xã hội phát triển và bảo tồn chủ nghĩa tư bản, còn mục đích sở hữu của

tư bản độc quyền tư nhân là lợi nhuận độc quyền cao

 Sự điều tiết của nền kinh tế

Khi mà trình độ xã hội hóa của lực lượng sản xuất đã phát triển rất cao, vượt khỏi giới hạn tầm quản lý của độc quyền tư nhân và sự điều tiết của cơ chế thị trường thì tất yếu cần có sự điều tiết của nhà nước tư bản chủ nghĩa Sự điều tiết đó được thực hiện dưới nhiều hình thức: hướng dẫn, kiểm soát, định hướng nền kinh tế bằng những chỉ tiêu, bằng các công cụ kinh tế kết hợp với hành chính và pháp lý; bằng cả ưu đãi và trừng phạt… Trong đó, các chính sách kinh

tế của nhà nước tư bản chủ nghĩa là công cụ điều tiết kinh tế quan trọng nhất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Tuy nhiên, việc đề cao quá mức vai trò điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế thị trường đã khiến nền kinh tế nhiều nước tư bản chủ nghĩa rơi vào trạng thái suy thoái và lạm phát trầm trọng dẫn đến xu thế mới: kết hợp sức mạnh của nhà nước và sức mạnh của của cơ chế thị trường, nền kinh tế thị trường hỗn hợp được hình thành Bởi vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước cũng phải có những biến đổi nhằm thích ứng với tình hình mới để duy trì và phát triển chủ nghĩa tư bản

3 Tác động của độc quyền

3.1 Tác động tích cực

Độc quyền tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật.Độc quyền là kết quả của quá trình tích tụ, tập trung sản xuất ở mức độ cao Theo đó, các tổ chức độc quyền có khả năng tập trung các nguồn lực, đặc biệt nguồn lực về tài chính trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự tiến

bộ kỹ thuật Tuy nhiên khả năng ấy có thể trở thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là phụ thuộc vào mục đích kinh tế của các tổ chức độc quyền trong nền kinh tế thị trường

Độc quyền có thể làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền Là kết quả của tập trung sản xuất và sự liên minh của các doanh nghiệp lớn, độc quyền tạo ra được ưu thế về vốn trong việc ứng dụng những thành tựu kỹ thuật, công nghệ sản xuất mới, hiện đại, áp dụng những phương pháp sản xuất tiên tiến, làm tăng năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh trong sản xuất kinh doanh

Độc quyền tạo được sức mạnh kinh tế góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn hiện đại.Với ưu thế là sức mạnh kinh tế to lớn, nhất là sức mạnh về tài chính, độc quyền tạo điều kiện đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng điểm, mũi nhọn Từ đó, nền kinh tế thị trường được thúc đẩy phát triển theo hướng sản xuất tập trung, hiện đại và quy mô lớn

3.2 Tác động tiêu cực

Độc quyền xuất hiện làm cho cạnh tranh không hoàn hảo, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội.Vì độc quyền là nhà cung cấp duy nhất nên họ có thể ấn định bất kỳ giá nào họ muốn bất kể nhu cầu của người tiêu dùng Độc quyền không chỉ vừa có thể tăng giá dẫn đến tình trạng lạm phát mà lại vừa có thể cung cấp các sản phẩm kém chất lượng hơn

Độc quyền có thể kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự phát triển kinh tế, xã hội Độc quyền khiến doanh nghiệp mất mọi động lực để đổi mới hoặc cung cấp các sản phẩm "mới và cải tiến" Một nghiên cứu năm 2017 của Cục nghiên cứu kinh tế quốc gia cho thấy các doanh nghiệp Hoa Kỳ đã đầu

tư ít hơn dự kiến kể từ năm 2000 do sự cạnh tranh giảm sút Điều đó đúng với các công ty cáp cho đến khi các ăng-ten đĩa vệ tinh và dịch vụ phát trực tuyến phá vỡ sự nắm giữ của họ trên thị trường

Độc quyền làm tăng sự phân hóa giàu nghèo Với địa vị thống trị kinh tế của mình và mục đích lợi nhuận độc quyền cao, độc quyền có khả năng và không ngừng bành trướng sang các lĩnh vực chính trị, xã hội, kết hợp với các nhân viên chính phủ để thực hiện mục đích lợi ích nhóm, kết hợp với sức mạnh nhà nước hình thành độc quyền nhà nước, chi phối cả quan hệ, đường lối đối

8