Nghiên cứu thống kê các nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động xã hội của việt nam giai đoạn 2010 2014 (luận văn thạc sỹ)

Luận văn đã chỉ ra và phân tích một số nguyên nhân khiến năng suất lao động của Việt Nam ở mức thấp đó là: Xuất phát điểm của nền kinh tế thấp; Trình độ tổ chức sản xuất và quản lý còn y

LỜI CAM ĐOAN

Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả Luận văn

Vương Trọng Thanh

em xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Thị Bích đã tận tình chỉ bảo và hướng

dẫn đểgiúp em hoàn thành luận văn này

Em cũng xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo, các anh chị đồng nghiệp đang công tác tại Vụ Thống kê Xã hội và Môi trường, Viện Khoa học Thống kê thuộc Tổng cục Thống kê đã tạo điền kiện hết sức trong việc hỗ trợ, cung cấp số liệu và đóng góp những ý kiến quý báu giúp em hoàn thành nghiên cứu này

Em xin gử i lời cảm ơn sâu sắc và kính chúc các Thầy , Cô giáo sức khỏe , hạnh phúc và thành công

Xin trân tro ̣ng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả Luận văn

Vương Trọng Thanh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG BIỂU

DANH MỤC CÁC HÌNH

TÓM TẮT LUẬN VĂN……….i

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1TỔNG QUAN VỀ NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG XÃ HỘI 6

1.1 Nội dung và phương pháp tính năng suất lao động 6

1.1.1 Khái niệm về năng suất lao động 6

1.1.2 Phương pháp tính năng suất lao động xã hội 11

1.1.3.Sự cần thiết của việc tăng năng suất lao động 16

1.1.4.Mối quan hệ giữa năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội……… 18

1.2 Các nhân tố ảnh hưởng tới năng suất lao động xã hội ở Việt Nam 20

1.2.1.Nhân tố về chất lượng lao động 20

1.2.2 Nhân tố về vốn 22

1.2.3 Nhân tố về khoa học công nghệ 23

1.2.4 Nhóm nhân tố về chuyển dịch cơ cấu kinh tế 26

1.2.5 Nhân tố về đô thị hóa 26

CHƯƠNG 2THỰC TRẠNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM 28

2.1.Năng suất lao động xã hội của Việt Nam 28

2.1.1.Thực trạng năng suất lao động xã hội của Việt Nam 28

2.1.2.So sánh năng suất lao động xã hội của Việt Nam với một số quốc gia 29

2.2.Năng suất lao động theo khu vực kinh tế, theo ngành kinh tế và theo thành

phần kinh tế 42

2.2.1.NSLĐ theo khu vực kinh tế 42

2.2.2 NSLĐ theo ngành kinh tế 44

2.2.3 NSLĐ theo thành phần kinh tế 46

2.3.Năng suất lao động trong khu vực doanh nghiệp 48

CHƯƠNG 3PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾNNĂNG SUẤT LAO ĐỘNG XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2010-2014 51

3.1 Mô hình phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động xã hội ở Việt Nam 51

3.1.1 Giới thiệu về dữ liệu mảng 51

3.1.2 Một số mô hình phân tích dữ liệu mảng 54

3.1.3 Nguồn dữ liệu 59

3.1.4 Các biến số dùng cho phân tích 60

3.1.5 Áp dụng mô hình hồi quy sử dụng dữ liệu mảng phân tích ảnh hưởng của các nhân tố đến năng suất lao động xã hội của Việt Nam giai đoạn 2010-201466 3.2 Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội của Việt Nam 78

3.2.1 Các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội của Việt Nam 78

3.2.2 Kiến nghị để góp phần cải thiện năng suất lao động xã hội 92

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

PHỤ LỤC 99

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

GRDP Tổng sản phẩm trên đi ̣a bàn tỉnh

HRDPC Trung tâm lập kế hoạch phát triển nguồn nhân lực quốc gia

JPC-SED Trung tâm Năng suất Nhật Bản vì sự phát triển kinh tế - xã hội

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: NSLĐ xã hội của Việt Nam giai đoạn 2006-2015 28

Bảng 2.2: So sánh NSLĐ tính theo GDP theo sức mua tương đương ở giá cố định năm 2011 của Việt Nam với một số nước 30

Bảng 2.3: Năng suất lao động năm 2012 tính theo giờ công theo sức mua tương đương giá cố định 2011 33

Bảng 2.4: Số giờ làm việc trung bình một tuần và NSLĐ trên một giờ làm việc của một số nước 34

Bảng 2.5: NSLĐ xã hội của một số ngành kinh tế theo giá hiện hành 45

Bảng 3.1: Mô tả các biến trong mô hình 65

Bảng 3.2: Thống kê mô tả các biến 66

Bảng 3.3: Bảng ma trận tương quan giữa các biến độc lập trong mô hình 69

Bảng 3.4: Kết quả kiểm định dạng mô hình 70

Bảng 3.5: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy REM 72

Bảng 3.6: Kết quả hồi quy mô hình REM-Robust 74

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Các nhân tố ảnh hưởng đến NSLĐ xã hội 20

Hình 2.1: Tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam và một số nước Châu Á 32

Hình 2.2: NSLĐ xã hội phân theo khu vực kinh tế theo giá hiện hành 43

Hình 2.3: Tốc độ tăng NSLĐ theo thành phần kinh tế 47

Hình 3.1: Biểu đồ Histogram của các biến không có phân phối chuẩn trước và sau khi lấy log 64

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Đề tài nghiên cứu được xác đi ̣nh từ những lý do sau đây:

Thứ nhất, từ thực tiễn chính sách của Đảng và Nhà nước về vấn đề cải thiện năng suất lao động xã hội của nền kinh tế

Sau hơn 30 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và quan trọng về kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao đời sống của nhân dân, ổn định chính trị, củng cố an ninh - quốc phòng của đất nước Tuy nhiên trong bối cảnh nền kinh tế của Việt Nam đang ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, yêu cầu đặt ra

đó là phải không ngừng cải thiện năng suất lao động (NSLĐ) xã hội, tạo tiền đề để nâng cao năng lực cạnh tranh, giúp cho chúng ta không bị tụt hậu quá xa so với các nước trong khu vực và thế giới

“Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011-2020” được Chính phủ phê duyệt ngày 12 tháng 4 năm 2012 đã đưa ra các chỉ tiêu giám sát và đánh giá phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020, trong đó NSLĐ xã hội là một trong những chỉ tiêu về kinh tế đặc biệt được nhấn mạnh

Báo cáo “Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016-2020” của Chính phủ trình Quốc hội khóa XIII ngày 16 tháng 3 năm 2016 của Chính phủ đã đề ra mục tiêu: “năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) đóng góp vào tăng trưởng khoảng 30-35%; năng suất lao động xã hội bình quân tăng khoảng 5%/năm” Một trong những nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước quan tâm hàng đầu để đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô, phấn đấu tăng trưởng kinh tế cao hơn 5 năm trước đó chính là đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao NSLĐ xã hội

Thứ hai xuất phát từ thực trạng NSLĐ xã hội của Việt Nam

Theo Tổng cục Thống kê, NSLĐ xã hội năm 2015 theo giá hiện hành ước tính đạt 79,3 triệu đồng/lao động (tương đương khoảng 3.657 USD/lao động), tăng 6,4% so với năm 2014, bình quân giai đoạn 2006 - 2015 tăng 3,9%/năm Nếu quy

đổi theo tỷ giá hối đoái bằng Đô la Mỹ, năm 2012 NSLĐ xã hội của Việt Nam đạt

3020 USD/người và năm 2013 đạt 3279 USD/người Nhìn chung NSLĐ xã hội của Việt Nam đã có sự cải thiện đáng kể và liên tục tăng so với những năm trước Tuy nhiên NSLĐ xã hội của Việt Nam vẫn ở mức khá thấp so với các nước trong khu vực và châu Á Thách thức đặt ra đối với nền kinh tế Việt Nam là phải thu hẹp khoảng cách và sớm bắt kịp mức NSLĐ của các nước, tránh nguy cơ tụt hậu

Thứ ba từ các khoảng trống trong các nghiên cứu về NSLĐ xã hội

Từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Năng suất châu Á (Asia Productivity Orgnizdition – APO) thì việc nghiên cứu các chỉ tiêu năng suất, trong đó có NSLĐ

xã hội đã được đặt ra và được quan tâm nhiều hơn

Qua tổng quan tài liệu, hiện nay ở Việt Nam những nghiên cứu liên quan đến NSLĐ có khá nhiều Tuy nhiên các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức mô tả thực trạng về NSLĐ xã hội của Việt Nam hoặc chỉ phân tích một số yếu tố đơn lẻ tác động tới NSLĐ xã hội mà chưa nghiên cứu, phân tích sâu và toàn diện những yếu tố tác động tới NSLĐ xã hội cũng như nguyên nhân nào dẫn tới tình trạng NSLĐ xã hội vẫn ở mức thấp như hiện nay

Với những lý do trên, tác giả đã lựa chọn vấn đề: “Nghiên cứu thống kê các nhân tố ảnh hưởng đến Năng suất lao động xã hội của Việt Nam giai đoạn 2010-2014” làm đề tài luâ ̣n văn tha ̣c sĩ của mình

Mục đích nghiên cứu của luận văn:

Nghiên cứu của luận văn nhằm các mục đích sau:

- Phân tích mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến NSLĐ xã hội nhằm đề xuất phương hướng và đưa ra các giải pháp giúp nâng cao NSLĐ xã hội của các địa phương nói riêng cũng như của cả nước nói chung

Phương pháp nghiên cứu của luận văn:

Luận văn sử dụng các phương pháp thống kê sau:

- Phương pháp tổng quan tư liệu tham khảo: tác giảtiến hành thu thập thông tin từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau như các văn bản quy phạm pháp luật; các bài báo, nghiên cứu của các nhà học giả trong và ngoài nước; các báo cáo của Viện Năng suất Việt Nam, Tổng cục Thống kê… có liên quan tới NSLĐ xã hội

- Phương pháp thống kê mô tả: sử dụng để mô tả thực trạng NSLĐ xã hội của Việt Nam (phân tổ thống kê, sử dụng bảng biểu, đồ thị, thống kê mô tả)

- Phân tích định lượng (bằng phần mềm Stata): sử dụng phương pháp phân tích mô hình hồi quy dữ liệu mảng (Panel data) với mô hình tác động cố định và mô hình tác động ngẫu nhiên, các quan sát là 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam trong giai đoạn 2010-2014 Sau khi có kết quả hồi quy và thực hiện các kiểm định, tác giả

sẽ lựa chọn mô hình phù hợp nhất để phân tích

Nội dung chính của luận văn:

Luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan về năng suất lao động xã hội

Chương 2 Thực trạng năng suất lao động ở Việt Nam

Chương 3 Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động xã hội

của Việt Nam giai đoạn 2010-2014

Qua 3 chương, nghiên cứu của luận văn đã giải quyết được các vấn đề sau: Trong chương 1, luận văn đã đưa ra các khái niệm về năng suất, về NSLĐ và NSLĐ

xã hội Theo đó, năng suất được định nghĩa đơn giản là tỷ số giữa đầu ra và đầu vào,còn NSLĐ là một trong những chỉ tiêu quan trọng trong phân tích kinh tế và thống kê của một quốc gia, được dùng để đánh giá trình độ phát triển của nền kinh

tế, là một trong những thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia Còn NSLĐ xã hội là

“sức sản xuất của toàn xã hội, nó được đo bằng tỷ số giữa tổng sản phẩm đầu ra của

xã hội với số lao động bình quân hằng năm hoặc thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm” Tiếp theo, luận văn trình bày các chỉ tiêu tính NSLĐ và phương pháp tính NSLĐ xã hội:

- Các chỉ tiêu tính NSLĐ gồm: chỉ tiêu tính bằng hiện vật; chỉ tiêu tính bằng giá trị (tiền); chỉ tiêu tính bằng thời gian lao động

- Phương pháp tính NSLĐ xã hộidựa theoHệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia: cụ thể là“được đo bằng Tổng sản phẩm trong nước tính bình quânmột lao động trong thời kỳ tham chiếu, thường là một năm”

Luận văn đã khẳng định tầm quan trọng của NSLĐ và phân tích sự cần thiết của việc tăng NSLĐ Trên cơ sở lý thuyết tăng trưởng hiện đại trong kinh tế phát triển cùng những nghiên cứu trong và ngoài nước, tác giả đưa ra và phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới NSLĐ xã hội bao gồm: Nhân tố về chất lượng lao động; Nhân tố về vốn; Nhân tố về chuyển dịch cơ cấu kinh tế; Nhân tố về khoa học – công nghệ; Nhân tố về đô thị hóa

Trong chương 2, luận văn tập trung phân tích thực trạng NSLĐ xã hội của Việt Nam Số liệu thu thập được cho thấy: từ năm 2006 đến nay,NSLĐ hằng năm đềutăng so với năm trước, với xu hướng tăng dần một cách ổn định Nhìn chung NSLĐ xã hội của Việt Nam đã có sự cải thiện đáng kể và liên tục tăng Tuy nhiên NSLĐ xã hội của Việt Nam vẫn ở mức khá thấp so với các nước trong khu vực và châu Á

Luận văn đã chỉ ra và phân tích một số nguyên nhân khiến năng suất lao động của Việt Nam ở mức thấp đó là: Xuất phát điểm của nền kinh tế thấp; Trình độ

tổ chức sản xuất và quản lý còn yếu kém; Chất lượng nguồn nhân lực thấp, thiếu hụt lực lượng lao động đã qua đào tạo; Trình độ khoa học và công nghệ vẫn lạc hậu, đầu tư cho khoa học và công nghệ ở mức thấp; Chế độ tiền lương cơ bản và đãi ngộ cho người lao động thấp; Tỷ trọng lao động trong khu vực nông nghiệp, lâm nghiệp

và thủy sản (là khu vực có NSLĐ thấp) vẫn ở mức cao

Thông qua thống kê mô tả, tác giả đã khái quát lại một cách tổng quan nhất

về bộ mặt NSLĐ theo khu vực kinh tế, theo ngành kinh tế và theo thành phần kinh

tế và NSLĐ trong khu vực doanh nghiệp

Trong chương 3, luận văn phân tích các nhân tố tác động đến NSLĐ xã hội

của Việt Nam: Nhân tố về chất lượng lao động (Tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc trong nền kinh tế đã qua đào tạo trên tổng số lao động đang làm việc); Nhân tố về vốn (Vốn đầu tư phát triển toàn xã hội và Hệ số ICOR); Nhân tố

về chuyển dịch cơ cấu kinh tế (Tỷ trọng lao động trong khu vực công nghiệp – xây dựng và Tỷ trọng lao động trong khu vực dịch vụ trong tổng số lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc); Nhân tố về khoa học – công nghệ (Trang bị tài sản cố định bình quân 1 lao động); Nhân tố về đô thị hóa (Tỷ lệ dân số thành thị)

Thông qua kết quả ước lượng mô hình cùng với việc thực hiện các kiểm định, tác giả lựa chọn mô hình tác động tác động ngẫu nhiên với sai số chuẩn mạnh (REM-Robust) để phù hợp với mục đích nghiên cứu.Trong mô hình REM-Robust, dấu của các biến đều phù hợp với thực tế, ngoại trừ biến trangbitscd và biến thanhthi thì các biến còn lại đều có ý nghĩa thống kê Mô hình cụ thể như sau:

lnLP = 0,9981733 + 0,004756daotao + 0,220479lnvon – 0,0012568icor + 0,0021733laodongcnxd + 0,0114377laodongdv + 0,0501509lntrangbitscd + 0,0031659thanhthi + 0,0282219t 1 + 0,0847115t 2 + u i

Trên cơ sở lý luận, phân tích thực trạng và kết quả mô hình hồi quycác nhân

tố tác động tới NSLĐ xã hội, luận văn đề ra phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao NSLĐ xã hội của Việt Nam, bao gồm các nhóm giải pháp chính sau:

- Giải pháp về thể chế, chính sách: hoàn thiện về tổ chức, bộ máy quản lý hành chính, thực hiện cải cách thể chế, chính sách và pháp luật của Nhà nước…

- Giải pháp nâng cao NSLĐ dựa trên phát triển nguồn lực:chính sách đào tạo nguồn lao động của Việt Nam cần được xây dựng theo hướng có sự phối hợp đào tạo với các ngành, khu vực tư nhân và các doanh nghiệp nhằm đáp ứng được chất lượng và nhu cầu lao động có kỹ năng của thị trường

- Giải pháp nâng cao NSLĐ dựa trên việc chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế

và cơ cấu lao động hợp lý:việc chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế và chuyển dịch lao động hợp lý sẽ là nền tảng thúc đẩy việc tăng NSLĐ của toàn nền kinh tế Tái cơ cấu lại kinh tế của từng ngành và toàn bộ nền kinh tế là điều kiện cần thiết để nước

ta thu hút thêm dòng vốn và nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước

- Giải pháp nâng cao NSLĐ dựa trên phát triển khoa học – công nghệ:chiến lược khoa học côngnghệ quốc gia có vai trò rất quan trọng trongviệc tạo ra các yếu

tố tiền đề và khích lệ doanh nghiệp mạnh dạn khai thác khoahọc công nghệ để nâng cao sức cạnh tranh của mình

- Giải pháp nâng cao NSLĐ trong khu vực doanh nghiệp: các giải pháp tập trung vào việc tăng cường khả năng tiếp cận vốn cho các doanh nghiệp, nâng cao năng lực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp…

Kết luậnchung của luận văn:

NSLĐ là một trong những chỉ tiêu kinh tế quan trọng, phản ánh hiệu quả sử dụng lao động của ngành, khu vực hay toàn nền kinh tế Nghiên cứu của luận văn

đã khẳng định tầm quan trọng của NSLĐ cũng như việc cải thiện NSLĐ đối với không chỉ với mỗi cá nhân mà còn đối với toàn xã hội.Việc sử dụng dữ liệu mảng (Panel Data) cộng với trợ giúp của phần mềm Stata giúp tác giả có một công cụ mạnh để phân tích mô hình,về cơ bản đã chỉ ra được chiều tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến NSLĐ xã hội, giúp chúng ta có cái nhìn chính xác hơn khi đưa ra các khuyến nghị, góp phần đề xuất một số chính sách nhằm cải thiện NSLĐ xã hội trong giai đoạn sắp tới

Trên cơ sở phân tích thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng tới NSLĐ xã hội của Việt Nam, tác giả đưa ra các kiến nghị, định hướng chung và các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện và nâng cao hơn nữa NSLĐ của Việt Nam.Các giải pháp căn cứ vào cơ sở phân tích lý luận và đánh giá thực tiễn nên có tính khả thi cao trong việc ứng dụng vào điều kiện của Việt Nam hiện nay

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đề tài nghiên cứu được xác đi ̣nh từ những lý do sau đây:

Thứ nhất, từ thực tiễn chính sách của Đảng và Nhà nước về vấn đề cải thiện năng suất lao động xã hội của nền kinh tế

Sau hơn 30 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và quan trọng về kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao đời sống của nhân dân, ổn định chính trị, củng cố an ninh - quốc phòng của đất nước Tuy nhiên trong bối cảnh nền kinh tế của Việt Nam đang ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, yêu cầu đặt ra

đó là phải không ngừng cải thiện năng suất lao động (NSLĐ) xã hội, tạo tiền đề để nâng cao năng lực cạnh tranh, giúp cho chúng ta không bị tụt hậu quá xa so với các

nước trong khu vực và thế giới

“Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011-2020” được Chính phủ phê duyệt ngày 12 tháng 4 năm 2012 đã đưa ra các chỉ tiêu giám sát và đánh giá phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020, trong đó NSLĐ xã hội là một trong những chỉ tiêu về kinh tế đặc biệt được nhấn mạnh Chiến lược khẳng định một trong những định hướng ưu tiên nhằm phát triển bền vững trong giai đoạn 2011-2020 như sau: “Chuyển đổi mô hình tăng trưởng chủ yếu theo chiều rộng sang kết hợp hài hòa giữa chiều rộng và chiều sâu trên cơ sở khai thác, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và các thành tựu khoa học và công nghệ tiên tiến để tăng năng suất lao động và nâng cao sức cạnh tranh của các sản phẩm hàng hóa và dịch

vụ, nâng cao hiệu quả của nền kinh tế nói chung và hiệu quả của vốn đầu tư nói riêng”

Trong báo cáo “Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016-2020” của Chính phủ trình Quốc hội khóa XIII ngày 16 tháng 3 năm 2016, Chính phủ đã đề ra mục tiêu: “năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) đóng góp vào tăng trưởng khoảng 30-35%; năng suất lao động xã hội bình quân tăng khoảng 5%/năm” Một trong những

nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước quan tâm hàng đầu để đảm bảo ổn định kinh tế

vĩ mô, phấn đấu tăng trưởng kinh tế cao hơn 5 năm trước đó chính là đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao NSLĐ xã hội.Cải thiện tốt NSLĐ xã hội sẽ giúp chúng

ta tạo ra sức hút cho các nhà đầu tư nước ngoài khi đến Việt Nam hoạt động đầu tư

và kinh doanh.Lao động làm việc hiệu quả sẽ tạo ra những sản phẩm có thương hiệu tốt và chi phí sản xuất thấp so với các đối thủ, từ đó cải thiện khả năng cạnh tranh của quốc gia

Thứ hai, xuất phát từ thực trạng NSLĐ xã hội của Việt Nam

Ngày 2 tháng 6 năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 43/2010/QĐ-TTg, trong đó có chỉ tiêu về NSLĐ xã hội, được tính chung cho nền kinh tế quốc dân và phân tổ theo ngành kinh tế cấp I Các sách Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê đã có các số liệu về chỉ tiêu năng suất lao động xã hội (tính theo GDP giá hiện hành từ năm 2005 đến nay)

Theo Tổng cục Thống kê, NSLĐ xã hội năm 2015 theo giá hiện hành ước tính đạt 79,3 triệu đồng/lao động (tương đương khoảng 3.657 USD/lao động), tăng 6,4% so với năm 2014, bình quân giai đoạn 2006 - 2015 tăng 3,9%/năm Nếu quy đổi theo tỷ giá hối đoái bằng Đô la Mỹ, năm 2012 NSLĐ xã hội của Việt Nam đạt

3020 USD/người và năm 2013 đạt 3279 USD/người Nhìn chung NSLĐ xã hội của Việt Nam đã có sự cải thiện đáng kể và liên tục tăng so với những năm trước Tuy nhiên NSLĐ xã hội của Việt Nam vẫn ở mức khá thấp so với các nước trong khu vực và châu Á.Tính theo tỷ giá hối đoái thì năm 2013, NSLĐ xã hội của Việt Nam mới chỉ bằng 45,95% NSLĐ xã hội của Philippines, bằng 43,31% của Indonesia, bằng 32,96% của Thái Lan, bằng 13,87% của Malaysia và chỉ bằng 6,3% của Hàn Quốc (Tăng Văn Khiên, 2015) Thách thức đặt ra đối với nền kinh tế Việt Nam là phải thu hẹp khoảng cách và sớm bắt kịp mức năng suất lao động của các nước, tránh nguy cơ tụt hậu

Thứ ba, từ các khoảng trống trong các nghiên cứu về NSLĐ xã hội.Từ khi Việt

Nam gia nhập Tổ chức Năng suất châu Á (Asia Productivity Orgnizdition – APO)

thì việc nghiên cứu các chỉ tiêu năng suất, trong đó có NSLĐ xã hội đã được đặt ra

và được quan tâm nhiều hơn

Qua tổng quan tài liệu, hiện nay ở Việt Nam những nghiên cứu liên quan đến NSLĐ

có khá nhiều.Có thể kể ra một số nghiên cứu tiêu biểu như: Nguyễn Bá Ngọc và Phạm Minh Thu (2014) đề cập đến hai trong số những nhân tố cơ bản làm NSLĐ xã hội ở Việt Nam thấp, đó là về cơ cấu lao động và chất lượng lao động; Nguyễn Đình Cử (2015) tập trung vào vấn đề thúc đẩy di cư nông thôn – đô thị nhằm góp phần nâng cao NSLĐ xã hội; Lê Văn Hùng (2016) đã đo lường các yếu tố tác động tới NSLĐ xã hội ở Việt Nam dựa vào hai cách tiếp cận đó là cách tiếp cận cơ cấu và tiếp cận các yếu tố của hàm sản xuất… Bên cạnh đó, Tổng cục Thống kê và Viện Năng suất Việt Nam cũng có các báo cáo hằng năm về NSLĐ của Việt Nam.Tuy nhiên các nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở mức mô tả thực trạng về NSLĐ xã hội của Việt Nam hoặc chỉ phân tích một số yếu tố đơn lẻ tác động tới NSLĐ xã hội mà chưa nghiên cứu, phân tích sâu và toàn diện những yếu tố tác động tới NSLĐ xã hội cũng như nguyên nhân nào dẫn tới tình trạng NSLĐ xã hội vẫn ở mức thấp như hiện nay

Với những lý do trên, để góp phần nâng cao chất lượng công tác thống kê và

mô tả rõ nét hơn bức tranh toàn cảnh về Năng suất lao động xã hội ở Việt Nam, tác

giả đã chọn vấn đề: “Nghiên cứu thống kê các nhân tố ảnh hưởng đến Năng suất

lao động xã hội của Việt Nam giai đoạn 2010-2014” làm đề tài luận văn thạc sĩ

của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài nhằm:

 Phân tích mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến NSLĐ xã hội nhằm

đề xuất phương hướng và đưa ra các giải pháp giúp nâng cao NSLĐ

xã hội của các địa phương nói riêng cũng như của cả nước nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là: Năng suất lao động xã hội và các nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động xã hội của Việt Nam trong giai đoạn

2010 -2014

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vivề không gian: Đề tài nghiên cứu NSLĐ xã hội của tất cả 63 tỉnh, thành phố

của Việt Nam

Phạm vivề thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng và các nhân tố tác động

tới NSLĐ xã hội của Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2014

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp thống kê sau:

- Phương pháp tổng quan tư liệu tham khảo: Để có được những kiến thức cơ bản về NSLĐ xã hội, tác giả đã tiến hành thu thập thông tin từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau như các văn bản quy phạm pháp luật; các bài báo, nghiên cứu của các nhà học giả trong và ngoài nước; các báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Viện Năng suất Việt Nam, Tổng cục Thống kê… có liên quan tới NSLĐ xã hội

- Phương pháp thống kê mô tả: được sử dụng để mô tả thực trạng NSLĐ xã hội của Việt Nam (phân tổ thống kê, sử dụng bảng biểu, đồ thị, thống kê mô tả)

- Phân tích định lượng: xây dựng mô hình kinh tế lượng về các nhân tố tác động đến NSLĐ xã hội Phương pháp sử dụng là phương pháp phân tích mô hình hồi quy dữ liệu mảng (Panel data), với các quan sát là 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam trong giai đoạn 2010-2014 Mô hình dữ liệu mảng được tác giả sử dụng là mô hình tác động cố định và mô hình tác động ngẫu nhiên.Sau khi có kết quả mô hình hồi quy

và thực hiện các kiểm định, tác giả sẽ lựa chọn mô hình phù hợp nhất để phân tích.Phần mềm được tác giả sử dụng để tính toán, phân tích và ước lượng mô hình

là Stata

5 Những đóng góp của đề tài

Những đóng góp chính của luận văn bao gồm 3 nội dung sau:

(i) Phân tích và đánh giá thực trạng NSLĐ xã hội ở Việt Nam hiện nay (ii) Tiến hành phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới NSLĐ xã hội của Việt Nam trên cơ sở xây dựng mô hình hồi quy thực nghiệm với bộ số liệu thu thập được

(iii) Đề xuất một số giải pháp nhằm cải thiện và nâng cao NSLĐ ở Việt Nam

6 Kết cấu luận văn

Ngoài lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, kết cấu luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Tổng quan về năng suất lao động xã hội

Chương 2 Thực trạng năng suất lao động xã hội ở Việt Nam

Chương 3 Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến năng suất lao động xã hội

của Việt Nam giai đoạn 2010-2014

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG XÃ HỘI

1.1 Nội dung và phương pháp tính năng suất lao động

1.1.1 Khái niệmvề năng suất lao động

1.1.1.1 Khái niệm về năng suất

Thuật ngữ Năng suất xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1776 bởi nhà kinh tế họcngười

Scotland là Adam Smith.Ông đã chỉ ra rằng sản xuất phụ thuộc vào số lượng lao động hoặc khả năng sản xuất của lao động Thuật ngữ này được sử dụng thường xuyên vào những năm 70 của thế kỷ XIX trong những bài luận về kinh tế học và sau

đó được sử dụng mở rộng nhiềuhơn khi phân tích kinh tế ở cấp độ vi mô và vĩ mô

Về bản chất, năng suất là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh tế, phản ánh mối quan hệ giữa kết quả đầu ra so với chi phí đầu vào của quá trình sản xuất Hay nói cách

khác, năng suất được định nghĩa đơn giản là tỷ số giữa đầu ra và đầu vào và được

biểu thị bằng công thức:

Năng suất =Kết quả đầu ra

Chi phí đầu vào

Thuật ngữ đầu vào và đầu ra được diễn giải khác nhau theo sự thay đổi của môi trường kinh tế - xã hội Đầu ra thường được gọi với những cụm từ như tập hợp các kết quả Đối với các doanh nghiệp, đầu ra được tính bằng tổng giá trị sản xuất - kinh doanh hoặc giá trị gia tăng hoặc khối lượng hàng hoá tính bằng đơn vị hiện vật Ở cấp vĩ mô, người ta thường sử dụng Tổng giá trị sản phẩm quốc nội (GDP) là đầu ra

hình thức nào khác Năng suất luôn xem xét giá trị sản xuất trong mối quan hệ với việc sử dụng các nguồn lực lao động, nguyên vật liệu, không gian, hoặc tiền được

sử dụng để đạt được giá trị sản suất đó

Trong giai đoạn đầu, người ta nhấn mạnh đến các yếu tố đầu vào và đặc biệt là lao động được sử dụng để sản xuất một khối lượng hàng hoá nhất định ở phân xưởng Năng suất thời kỳ này được hiểu là năng suất lao động Trong bối cảnh này, Frederick Taylor và Adam Smith đã tập trung vào sự phân chia lao động, xác định

và tiêu chuẩn hoá phương pháp làm việc tốt nhất nhằm cải tiến năng suất, các công

cụ kỹ thuật đã được phát triển nhằm nâng cao năng suất lao động phù hợp với nhu cầu của hệ thống sản xuất hàng loạt vào nửa đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, năng suất lao động chỉ ra mối quan hệ giữa đầu ra đạt được và lao động đầu vào nhưng không

có nghĩa là nó chỉ phụ thuộc vào yếu tố lao động mà còn ảnh hưởng bởi các yếu tố khác như công nghệ, phương pháp làm việc hay hệ thống quản lý…

Lợi ích đích thực của năng suất và ý nghĩa đầy đủ của nó chỉ được nhận biết sau chiến tranh thế giới thứ hai cùng với sự thay đổi về điều kiện kinh tế-xã hội Với mục đích làm rõ tầm quan trọng của năng suất trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, các tổ chức năng suất đã được thành lập ở Châu Âu, Nhật Bản, Đài Loan, Philippine, Ấn Độ và nhiều nước khác trên thế giới Năm 1961, Tổ chức Năng suất Châu Á (APO) được thành lập Đến tháng 01/1996, Việt Nam chính thức tham gia

và trở thành thành viên của tổ chức này

Với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường chính trị, kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, đặc biệt là xu hướng toàn cầu hoá nền kinh tế, tự do hoá thương mại và

sự cạnh tranh gay gắt về chất lượng, về chi phí và cách thức phân phối, nên khái

niệm năng suất đã được nhìn nhận lại cho phù hợp Nhìn nhận năng suất theo cách

mới là đòi hỏi khách quan và trong cơ chế thị trường thì bất kỳ quan niệm và cách tiếp cận nào mà không gắn với nhu cầu xã hội làm mục tiêu thì đều không có ý nghĩa

Năng suất được hiểu bao gồm cả hai mặt cơ bản là hiệu quả và hiệu lực Khi đề cập đến hiệu quả là nói về mức độ sử dụng các nguồn lực, nói cụ thể hơn là khi nói đến hiệu quả thường nói đến việc khai thác, huy động và sử dụng các nguồn lực như thế nào, điều đó gắn liền với lợi nhuận Như vậy, năng suất là phạm trù rộng hơn hiệu quả kinh tế nên việc cải tiến và nâng cao năng suất tất yếu dẫn đến nâng cao hiệu quả Trong mối quan hệ năng suất và khả năng cạnh tranh thì năng suất là cơ sở cho cạnh tranh lâu dài và bền vững

Một dự án nghiên cứu về các khái niệm năng suất do các nước thành viên của tổ chức APO thực hiện vào năm 1995 đã nêu rõ cách hiểu năng suất theo cách tiếp cận mới một cách chung nhất và cơ bản nhất như sau:

a) Năng suất là giảm lãng phí, chứ không phải giảm đầu vào

b) Năng suất là làm việc thông minh hơn chứ không phải vất vả hơn

c) Nguồn nhân lực và khả năng tư duy của con người đóng vai trò quan trọng nhất trong việc đạt được năng suất cao hơn và hành động là kết quả của quá trình tư duy

Về điểm này, ông Miyai, chủ tịch Trung tâm Năng suất Nhật Bản vì sự phát triển kinh tế - xã hội(JPC-SED) đã nhận xét như sau : “Theo kinh nghiệm của chúng tôi,

trong những nỗ lực nâng cao năng suất thì yếu tố con người là quan trọng nhất Một

số người cho rằng vốn là yếu tố quan trọng nhất cho phát triển công nghiệp, một số khác lại cho rằng công nghệ là yếu tố chủ đạo đối với cải tiến năng suất Đúng, những yếu tố này rất quan trọng, nhưng vốn có thể được sử dụng sai nếu con người lạm dụng nó và tiêu chuẩn công nghệ cao khó có thể duy trì được nếu không phát triển nguồn nhân lực và nâng cấp thường xuyên nhờ sự nỗ lực của con người Ba nguyên tắc chủ đạo được JPC-SED sử dụng làm cơ sở cho phong trào năng suất ở Nhật Bản là: Hợp tác Lao động - Quản lý ; Tạo công ăn việc làm và Chia sẻ thành quả về năng suất”

d) Tăng năng suất đồng nghĩa với sự đổi mới và cải tiến liên tục Trong thực tế, những cải tiến được tạo ra từ những thay đổi trong khâu thiết kế, sản xuất, giao hàng Đây là những thay đổi cần phải có do ảnh hưởng của các yếu tố như công

nghệ, quản lý, yêu cầu về sản phẩm và phương pháp làm việc Người lao động phải được tham gia vào việc tạo ra và thực hiện những thay đổi đó

e) Năng suất được coi là biểu hiện của cả hiệu quả và hiệu lực trong việc sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu Bên cạnh việc sử dụng đầu vào một cách hiệu quả, năng suất còn biểu hiện thông qua chất lượng và tính hữu ích của đầu ra Năng suất và chất lượng không loại trừ nhau mà ngược lại, năng suất - chất lượng gắn liền với nhau, hỗ trợ lẫn nhau và tăng năng suất đồng thời với tăng chất lượng

f) Năng suất theo quan điểm hiện đại là năng suất đi đôi với việc bảo vệ môi trường,

vì thế xuất hiện khái niệm năng suất xanh, sản xuất sạch Tăng năng suất nhưng đồng thời không gây ô nhiễm môi trường và phải đảm bảo cuộc sống lành mạnh cho mọi người dân Mục tiêu cuối cùng của cải tiến năng suất chính là nâng cao chất lượng cuộc sống

Sự khác nhau căn bản giữa năng suất theo quan điểm hiện đại so với năng suất

hiểu theo quan điểm truyền thống chính là năng suất theo quan điểm hiện đại quan tâm nhiều hơn tới các kết quả đầu ra chứ không chỉ quan tâm đến hiệu quả sử dụng đầu vào Năng suất và chất lượng không còn là sự bù trừ lẫn nhau mà đồng hướng tạo nên hiệu quả chung vì chất lượng chính là sự thoả mãn của khách hàng và nhu

cầu xã hội Đã là năng suất thì phải là năng suất xanh,tức là năng suất cao nhưng

không được làm tăng nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, lãng phí và huỷ hoại tài nguyên thiên nhiên Đó là mong muốn của con người muốn có cuộc sống tốt đẹp, hài hòa cả về vật chất, tinh thần và môi trường trong sự phát triển bền vững

Mục tiêu của năng suất ngày nay là hoàn thiện chất lượng cuộc sống của con người Vấn đề trung tâm của năng suất là đảm bảo một xã hội tốt đẹp hơn thông qua cải tiến điều kiện lao động Theo đuổi mục tiêu này phải thực hiện tăng năng suất, cải tiến chất lượng thông qua những kỹ thuật cải tiến nhằm sử dụng có hiệu quả hơn các nguồn lực và công nghệ sẵn có Hơn nữa, tăng năng suất dẫn đến tăng việc làm, điều này thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển Lợi ích từ năng suất được phân chia công bằng cho người lao động, chủ sở hữu và khách hàng Khả năng cạnh

tranh phải được tạo ra từ năng suất cao hơn trong quản lý, sử dụng tối ưu các nguồn lực thông qua tăng năng suất và hiệu quả của quá trình lao động và làm việc

1.1.1.2 Khái niệm về NSLĐ và NSLĐ xã hội

Năng suất lao động (NSLĐ) là một trong những chỉ tiêu quan trọng trong phân tích kinh tế và thống kê của một quốc gia, được dùng để đánh giá trình độ phát triển của nền kinh tế, là một trong những thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia Trên cơ sở đó, khái niệm NSLĐ cũng được tiếp cận theo những cách khác nhau:

- Theo quan điểm triết học của Karl Marx: Trong cuốn Tư bản [9], Karl Marx

viết“NSLĐ là sức sản xuất của lao động cụ thể có ích Nó nói lên kết quả hoạt động sản xuất có mục đích của con người trong một đơn vị thời gian nhất định Hay nói cách khác, NSLĐ được đo bằng số đơn vị sản phẩm sản xuất ra trong một đơn vị thời gian, hoặc bằng lượng thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm đó”

- Theo quan điểm hiện đại: Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đưa ra

định nghĩa “NSLĐ được tính bằng lượng hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra cho một đơn vị lao động tham gia vào hoạt động sản xuất” Thước đo hàng hoá và dịch vụ cuối cùng được tạo ra của nền kinh tế là tổng sản phẩm trong nước (Gross Domestic Product - GDP), tính theo giá cố định, điều chỉnh theo lạm phát Lao động tham gia vào hoạt động sản xuất tạo ra GDP phản ánh thời gian, công sức và kỹ năng của lực lượng lao động và thường được tính bằng lao động đang làm việc, giờ công lao động, hay lực lượng lao động được điều chỉnh theo chất lượng

Năng suất không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề xã hội với sự xuất hiện của

khái niệm năng suất lao động xã hội NSLĐ xã hội là một trong những chỉ tiêu

phản ánh hiệu suất làm việc của lao động Trong cuốn sách Bàn về tiết kiệm và tăng năng suất lao động (2009) của NXB sự thật có đưa ra khái niệm về NSLĐ xã hội như sau: “NSLĐ xã hội là sức sản xuất của toàn xã hội, nó được đo bằng tỷ số giữa tổng sản phẩm đầu ra của xã hội với số lao động bình quân hằng năm hoặc thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm” NSLĐ xã hội không phải là sự tổng

hợp đơn thuần của nhiều NSLĐ cá nhân cùng tiến hành một quá trình sản xuất thống nhất mà là sự tổng hợp về NSLĐ của những ngành sản xuất khác nhau, nhưng có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sản xuất ra sản phẩm đang xét NSLĐ xã hội có sự tiêu hao của lao động sống và lao động quá khứtheo những lượng nhất định Lao động sống là sức lực của con người bỏ ra ngay trong quá trình sản xuất, lao động quá khứ là sản phẩm của lao động sống đã được vật hoá trong các giai đoạn sản xuất trước kia (biểu hiện ở máy móc, nguyên vật liệu) đã chuyển vào giá trị sản phẩm.Hạ thấp chi phí lao động sống nêu rõ đặc điểm tăng năng suất lao động cá nhân Hạ thấp chi phí lao động sống và lao động qúa khứ nêu

rõ đặc điểm tăng năng suất lao động xã hội.Trong quá trình quản lý kinh tế, nếu chỉ chú trọng tăng NSLĐ cá nhân thì sẽ diễn ra hiện tượng coi nhẹ tiết kiệm vật tư, coi nhẹ chất lượng sản phẩm và như vậy NSLĐ xã hội có khi không tăng mà còn giảm

1.1.2 Phương pháp tính năng suất lao động xã hội

1.1.2.1.Các chỉ tiêu tính NSLĐ

Có nhiều chỉ tiêu tính NSLĐ, nhưng dùng loại chỉ tiêu nào còn tùy thuộc vào việc lựa chọn thước đo thích hợp với đặc điểm của ngành nghề, doanh nghiệp… Hiện nay thường dùng 3 loại chỉ tiêu như sau:

(i) Chỉ tiêu năng suất lao động tính bằng hiện vật

Chỉ tiêu này dùng sản lượng bằng hiện vật của từng loại sản phẩm (đơn vị tính: m2, m3, tấn, kg…) để biểu thị mức NSLĐ của một người (hay một công nhân, một nhân viên…)

Ngoài ra chỉ tiêu này còn đánh giá trực tiếp được hiệu quả lao động, thích hợp với các nhóm, tổ, đội chỉ sản xuất một loại sản phẩm

Nhược điểm và khắc phục

- Chỉ dùng để tính cho một loại sản phẩm nhất định nào đó, không thể tính chung cho tất cả nhiều loại sản phẩm Trong thực tế hiện nay ít có những doanh nghiệp chỉ sản xuất một loại sản phẩm có một quy cách, mà các doanh nghiệp thường sản xuất nhiều loại sản phẩm

- Chỉ tiêu này không thể so sánh mức NSLĐ giữa các ngành có các loại sản phẩm khác nhau

- Chỉ tiêu này chỉ được dùng cho thành phẩm, còn sản phẩm dở dang không tính được nên không phản ánh đầy đủ mức sản phẩm của công nhân

Để khắc phục nhược điểm, cần sử dụng chỉ tiêu hiện vật – quy ước, tức là quy đổi tất cả các sản phẩm tương đối đồng nhất về một loại sản phẩm được chọn làm sản phẩm quy ước

Phạm vi áp dụng

- Phạm vi áp dụng hạn hẹp, chỉ áp dụng trong các doanh nghiệp sản xuất ra sản phẩm đồng nhất (ngành than, dệt, may, dầu khí, nông nghiệp…)

- Trong doanh nghiệp thì chỉ áp dụng cho một bộ phận

(ii) Chỉ tiêu năng suất lao động tính bằng giá trị (tiền)

Chỉ tiêu này quy tất cả sản lượng về tiền của tất cả các loại sản phẩm thuộc doanh nghiệp hoặc ngành sản xuất ra để biểu thị mức NSLĐ của một người (hay một công nhân, một nhân viên…)

Công thức tính:

T



Trong đó W: mức NSLĐ của một người, đơn vị tính là đơn vị tiền tệ/người

Q: là giá trị tổng sản lượng, hay doanh thu, lợi nhuận…;

T: Tổng số người (công nhân, nhân viên…)

Ưu điểm

Đây là chỉ tiêu thông dụng nhất với phạm vi sử dụng rộng hơn, từ doanh nghiệp đến ngành rồi đến giữa các ngành và nền kinh tế quốc dân Chỉ tiêu này có thể dùng để tính cho các loại sản phẩm khác nhau kể cả sản phẩm dở dang, đồng thời khắc phục được nhược điểm của chỉ tiêu NSLĐ tính bằng hiện vật

Nhược điểm và khắc phục

- Không khuyến khích tiết kiệm vật tư và dùng vật tư rẻ

- Nếu lượng sản phẩm hợp tác với bên ngoài, cơ cấu sản phẩm thay đổi sẽ làm sai lệch mức NSLĐ của bản thân doanh nghiệp

- Chỉ dùng trong trường hợp cấu thành sản phẩm sản xuất không thay đổi hoặc ít thay đổi vì cấu thành sản phẩm thay đổi sẽ làm sai lệch mức và tốc độ tăng NSLĐ

Để khắc phục sự sai lệch do sự biến động của giá cả mang lại thì ta dùng giá cố định Có thể dùng giá thời kỳ trước hoặc giá hiện hành để tính NSLĐ Để khắc phục trường hợp có sự thay đổi kết cấu các mặt hàng thì ta dùng hệ số lao động để loại bỏ các yếu tố khách quan

Phạm vi áp dụng

Chỉ tiêu này có phạm vi sử dụng rộng rãi, từ các doanh nghiệp đến ngành và nền kinh tế quốc dân Có thể dùng để so sánh mức NSLĐ giữa các doanh nghiệp sản xuất các ngành với nhau

(iii) Chỉ tiêu năng suất lao động tính bằng thời gian lao động

Chỉ tiêu này dùng thời gian hao phí cần thiết để sản xuất ra ra một đơn vị sản phẩm để biểu hiện NSLĐ Việc giảm chi phí lao động cho một đơn vị sản phẩm

sẽ dẫn đến tăng NSLĐ

Công thức tính:

T t Q



Trong đó t: lượng lao động hao phí để sản xuất 1 đơn vị sản phẩm, đơn vị tính bằng đơn vị thời gian;

T: thời gian lao động đã hao phí;

Q: Số lượng sản phẩm (hoặc giá trị)

Ngoài ba chỉ tiêu này dùng để tính NSLĐ còn một số chỉ tiêu khác đang được áp dụng trong phạm vi hẹp, hoặc đang trong quá trình nghiên cứu và đưa vào ứng dụng như: chỉ tiêu NSLĐ tính theo năm, tháng, ngày, giờ, chỉ tiêu NSLĐ tính theo sản phẩm thuần tuý, tính theo hàng hoá thực hiện…

1.1.2.2 Phương pháp tính NSLĐ xã hội

Dưới góc độ vĩ mô, ta xem xét và đánh giá NSLĐ ở tầm rộng hơn, cụ thể ở đây là thuật ngữ NSLĐ xã hội Ở Việt Nam, theo Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, NSLĐxã hội là “chỉ tiêu phản ánh hiệu suất làm việc của lao động, được đo bằng Tổng sản phẩm trong nước (GDP) tính bình quânmột lao động trong thời kỳ tham chiếu, thường là một năm”

Công thức tính NSLĐ xã hội (theo sách Niên giám thống kê của TCTK):

GDP LP

L



Trong đó LP: Năng suất lao động xã hội (đơn vị tính: VNĐ/lao động);

GDP: Tổng sản phẩm trong nước trong thời kỳ tham chiếu, thường là một năm;

L: Tổng sốlao động làm việc bình quân của nền kinh tế trong thời kỳ tham chiếu, thường là một năm

Ý nghĩa của NSLĐ xã hội

NSLĐ xã hội là chỉ tiêu quan trọng giúp ta đánh giá chính xác thực trạng công việc sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cũng như phạm vi toàn xã hội Đây

là chỉ tiêu cơ bản để đánh giá sức mạnh kinh tế của một nước và so sánh giữa các nước với nhau

Trong xu hướng già hóa dân số và trong điều kiện cần tận dụng nguồn lao động thì việc tăng mức sống chỉ có thể phụ thuộc vào tăng NSLĐ Đối với các nước đang phát triển như Việt Nam, tăng NSLĐ là con đường thu hẹp khoảng cách đối với các nước phát triển nhanh nhất

Phân tổ và nguồn số liệu của chỉ tiêu NSLĐ

Chỉ tiêu NSLĐ xã hội thường được phân tổ theo ngành kinh tế Nguồn số liệu tính NSLĐ được lấy từ: (i) Số liệu GDP hằng năm; (ii) Tổng số lao động đang làm việc (số lao động có việc làm) Cả hai chỉ tiêu này được thu thập, tính toán theo tiêu chuẩn quốc tế, trong đó chỉ tiêu GDP được Tổng cục Thống kê (TCTK) áp dụng các khái niệm, nguyên tắc, nguồn thông tin và phương pháp tính theo đúng quy định trong Hệ thống tài khoản quốc gia của Liên hợp quốc; chỉ tiêu lao động đang làm việc (lao động có việc làm) được tính theo khuyến nghị của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)

1.1.3 Sự cần thiết của việc tăng năng suất lao động

1.1.3.1 Khái niệm tăng năng suất lao động

Trong tác phẩm Bàn về tiết kiệm và tăng năng suất lao động [10], Karl Marx đề cập đến vấn đề tăng NSLĐ như sau: “Tăng NSLĐ là sự tăng lên của sức sản xuất hay NSLĐ, có thể hiểu là sự thay đổi trong cách thức lao động, thay đổi làm rút ngắn thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra một hàng hoá, sao cho số lượng lao động ít hơn mà lại có được sức sản xuất ra nhiều giá trị sử dụng hơn” Trong quá trình sản xuất, lao động sống và lao động quá khứ bị hao phí theo những lượng nhất định Lao động sống là sức lực mà con người bỏ ra trong quá trình sản xuất Lao động quá khứ là sản phẩm của lao động sống đã được vật hóa trong các giai đoạn sản xuất trước kia (biểu hiện ở các giá trị máy móc và nguyên vật liệu)

Tăng NSLĐ có nghĩa là giảm chi phí lao động cho một đơn vị sản phẩm Trong một thời gian như nhau, nếu NSLĐ càng cao thì số lượng giá trị sử dụng sản xuất ra càng nhiều nhưng giá trị sáng tạo ra không vì thế mà tăng lên Khi NSLĐ tăng thì thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm càng ít, dẫn đến giá trị của đơn vị hàng hoá đó giảm, giá thành của sản phẩm đó giảm, nhưng không làm giảm giá trị sử dụng của sản phẩm đó Karl Marx[10] viết: “Nói chung, sức sản xuất của lao động càng lớn thì thời gian lao động tất yếu để sản xuất ra một vật phẩm sẽ càng ngắn và khối lượng lao động kết tinh trong sản phẩm đó càng nhỏ,thì giá trị

của vật phẩm đó càng ít Ngược lai, sức sản xuất của lao động càng ít thì thời gian lao động tất yếu để sản xuất ra một sản phẩm sẽ càng dài và giá trị của nó cũng càng lớn Như vậy, số lượng của đơn vị hàng hoá thay đổi tỷ lệ thuận với số lượng của lao động thể hiện trong hàng hoá đó và thay đổi tỷ lệ nghịch với sức sản xuất của lao động đó”

Để tăng thêm sản phẩm xã hội có thể áp dụng hai biện pháp: Tăng thêm quỹ thời gian lao động và tiết kiệm chi phí lao động đối với mỗi đơn vị sản phẩm Trong thực tế khả năng tăng thời gian lao động xã hội chỉ có hạn vì số người có khả năng lao động tăng thêm và số thời gian lao động kéo dài ra chỉ có giới hạn Nhưng khả năng tiết kiệm thời gian lao động chi phí đối với một đơn vị sản phẩm là rất lớn Nên cần phải lấy biện pháp thứ hai làm cơ bản để phát triển sản xuất

Ngoài ra, cần phân biệt giữa tăng NSLĐ và tăng cường độ lao động, vì đây là hai thuật ngữ có thể gây nhầm lẫn khi sử dụng Giữa NSLĐ và cường độ lao động có sự giống nhau và khác nhau Giống nhau ở chỗ tăng NSLĐ và tăng cường độ lao động thì đều tạo ra nhiều sản phẩm hơn

Điểm khác biệt giữa tăng NSLĐ và tăng cường độ lao động là tăng NSLĐ thì làm giảm hao phí sức lao động để sản xuất ra một sản phẩm và làm giảm giá trị sản phẩm giảm giá thành sản phẩm, còn tăng cường độ lao động thì hao phí lao động sản xuất ra một sản phẩm không thay đổi và không ảnh hưởng đến giá cả sản phẩm Tăng NSLĐ do thay đổi cách thức lao động, làm giảm nhẹ hao phí lao động, tăng cường độ lao động thì cách thức lao động không đổi, hao phí sức lao động không thay đổi Tăng NSLĐ là vô hạn còn tăng cường độ lao động là có giới hạn, bị giới hạn bởi sức khoẻ của con người Tăng NSLĐ sẽ có tác dụng tích cực và không ảnh hưởng đến sức khoẻ của con người còn tăng cường độ laođộng nếu tăng quá mức sẽ gây tai nạn lao động và ảnh hưởng đến sức khoẻ của con người

1.1.3.2 Ý nghĩa của việc tăng năng suất lao động

Thứ nhất, NSLĐ caosẽ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Một nền kinh tế có năng

suất cao nghĩa là nền kinh tế đó có thể sản xuất ra nhiều hàng hóa hoặc dịch vụ hơn với cùng một lượng nguyên liệu hay yếu tố đầu vào, hoặc sản xuất ra số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ tương đương với lượng nguyên liệu và yếu tố đầu vào ít hơn.Nếu như NSLĐ thấp thì sẽ không thể khai thác hết tiềm lực của quốc gia và sẽ là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến mức sống và thu nhập bình quân đầu người rất thấp Do đó NSLĐ tăng sẽ tạo điều kiện cho việc mở rộng quy mô sản xuất, tăng tốc độ phát triển của tổng sản phẩm trong nước và thu nhập quốc dân, từ đó cho phép giải quyết các vấn đề tích lũy và tiêu dùng, cải thiện đời sống của người dân

Thứ hai, nâng cao NSLĐ gắn liền với việc nâng cao chất lượng và sự thỏa mãn của

người lao động và tiết kiệm thời gian lao động Mục đích của sản xuất là thỏa mãn những nhu cầu ngày càng cao của con người Do đó việc cải thiện NSLĐ không chỉ

là vấn đề quan tâm của một bộ phận những người lãnh đạo mà còn là vấn đề quan tâm của tất cả những người lao động Nâng cao NSLĐ cũng chính là nâng cao đời sống vật chất của chính bản thân người lao động

Thứ ba, già hóa dân số và hội nhập kinh tế quốc tế cũng là những vấn đề cần được

cân nhắc Dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng Đến giữa thế kỷ XXI, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những vấn đề về già hóa dân số giống Nhật Bản hay các nước Tây Âu như hiện nay Việc nhanh chóng thúc đẩy tăng NSLĐ là cách duy nhất giúp Việt Nam đạt được sự thịnh vượng trước khi dân số Việt Nam già đi Đồng thời tăng NSLĐ cho phép giảm được lao động, tiết kiệm được quỹ tiền lương, đồng thời tăng tiền lương cho cá nhân người lao động và khuyến khích, tạo động lực làm việc cho người lao động

1.1.4 Mối quan hệ giữa năng suất lao động cá nhân và năng suất lao

động xã hội

Trong cuốn Tư bản [9], Karl Marx viết:“NSLĐ cá nhân là sức sản xuất của

cá nhân người lao động, được đo bằng tỷ số giữa khối lượng công việc hoàn thành

hoặc số lượng sản phẩm với thời gian lao động hao phí để sản xuất ra số sản phẩm đó.”

Lao động sống là sức lực của con người bỏ ra trong quá trình sản xuất NSLĐ cá nhân được xem như thước đo tính hiệu quả của lao động sống, được biểu hiện bằng đầu ra trên một giờ lao động NSLĐ cá nhân được đo bằng chi phí lao động sống đầu tư vào một đơn vị sản phẩm, vì vậy khi xét năng suất lao động cá nhân, người ta chủ yếu xét đến hao phí lao động sống mà người lao động đã tiêu hao trực tiếp (số giờ công, ngày công lao động) để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm, ít xét đến hao phí lao động chết (hao phí các nguyên vật liệu, nâng lương, công cụ lao động) Đối với các doanh nghiệp thường trả lương dựa vào NSLĐ cá nhân hoặc mức độ thực hiện công việc của từng cá nhân, do đó tăng NSLĐ cá nhân sẽ đòi hỏi hạ thấp chi phí của lao động sống

Giữa NSLĐ cá nhân và NSLĐ xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau trong nền kinh tế.Tăng NSLĐ cá nhân dẫn đến tăng NSLĐ xã hội và tăng NSLĐ xã hội là biểu hiện của tăng NSLĐ cá nhân Cuốn Tư bản [9] của Karl Marx đề cập đến mối quan hệ giữa NSLĐ cá nhân và NSLĐ xã hội như sau: “Giá trị của hàng hóa được quy định bởi tổng số thời gian lao động, lao động quá khứ và lao động sống đã nhập hàng hóa vào đấy NSLĐ tăng lên biểu hiện ở chỗ, phần lao động sống giảm bớt, còn phần lao động quá khứ thì tăng lên, nhưng tăng lên như thế nào để cho tổng số lao động chứa đựng trong hàng hóa ấy lại giảm đi; nói cách khác lao động sống giảm nhiều hơn là lao động quá khứ tăng lên.” Các yếu tố ảnh hưởng tới NSLĐ xã hội cũng có tác động mạnh mẽ tới NSLĐ cá nhân Cụ thể, việc định hướng mô hình tăng trưởng và cơ cấu kinh tế tốt sẽ giúp quốc gia đó thu hút được những nhà đầu

tư, doanh nghiệp tập trung vào những ngành có công nghệ hiện đại sẽ giúp lao động

có năng suất cao Hay điều kiện và chất lượng hệ thống giáo dục đào tạo tốt sẽ tạo

ra những lao động có kỹ năng và tác phong thái độ làm việc tốt Tương tự, chuyển dịch cơ cấu kinh tế giúp lao động dịch chuyển từ khu vực nông nghiệp sang công

nghiệp, dịch vụ giúp lao động học hỏi được kỹ năng sản xuất, kỷ luật lao động cũng như khả năng quản lý tốt hơn, từ đó cải thiện NSLĐ của cá nhân

Tóm lại, để NSLĐ xã hội tăng lên thì NSLĐ cá nhân phải tăng lên và tiết kiệm lao động sống giảm nhanh hơn sự tăng lên của lao động quá khứ

1.2 Các nhân tố ảnh hưởng tới năng suất lao động xã hội ở Việt Nam

Dựa vào lý thuyết tăng trưởng hiện đại trong kinh tế phát triểncùng những nghiên cứu trong và ngoài nước mà tác giả đã tìm hiểu, tác giả đưa ra các nhân tố ảnh hưởng tới NSLĐ xã hộiđược mô tả trongsơ đồ 1.1 như sau:

Hình 1.1: Các nhân tố ảnh hưởng đến NSLĐ xã hội

1.2.1 Nhân tố về chất lượng lao động

Nguồn nhân lực đã qua đào tạo với chất lượng cao là yếu tố đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao NSLĐ và góp phần thực hiện thành công quá trình công nghiệp hóa ở các quốc gia đang phát triển.Nghiên cứu và phân tích của Nguyễn Bá Ngọc

và Phạm Minh Thu (2014) về vấn đề chênh lệch giữa cung cầu kỹ năng cho thị

Nhân tố ảnh hưởng đến

-trường lao động đã chỉ ra rằng công tác đào tạo cần gắn với nhu cầu sử dụng của nền kinh tế, cả về số lượng, cơ cấu và chất lượng Có như vậy thì việc thay đổi mô hình tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế mới nhận được sự hỗ trợ từ đào tạo nhân lực của đất nước, kỹ năng và chất lượng lao động sẽ tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế và nâng cao NSLĐ

Lê Văn Hùng (2016) nhận định: “NSLĐ khi đã đạt ở mức độ cao so với thế giới chỉ khi trình độ và chất lượng lao động đã đạt một mức độ tương ứng” Một nền kinh tế hoặc một doanh nghiệp không thể có năng suất cao nếu như chất lượng lao động thấp Chất lượng lao động thể hiện dưới các hình thái: trình độ lao động; thể lực sức bền; khả năng sang tạo và thái độ làm việc Việc đầu tư thiết bị hay ứng dụng công nghệ mới sẽ không có hiệu quả nếu như người lao động không biết vận hành, sử dụng, khai thác để tạo ra được những sản phẩm tốt Với tốc độ phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật ngày nay đòi hỏi những người lao động phải có trình độ chuyên môn tương ứng, phải luôn học tập nâng cao trình độ về kỹ năng, tay nghề để đáp ứng yêu cầu của công việc Bên cạnh trình độ lao động, yếu tố thái độ làm việc cũng là yếu tố rất quan trọng Chỉ có thái độ làm việc tích cực mới phát huy hết khả năng lao động, đem lại được hiệu quả tổng thể về mặt kinh tế - xã hội

Sự yếu kém về trình độ kỹ năng và chuyên môn của lao động chính là yếu

tố chính cản trở tăng trưởng NSLĐ của nền kinh tế trong dài hạn Bởi vì, con người

và công nghệ mới chính là yếu tố quyết định tạo ra sự nhảy vọt về NSLĐ mang tính bền vững Ở khía cạnh khác, trình độ và kỹ năng lao động không được cải thiện trong khi giá cả và chi phí dịch vụ ngày càng tăng dẫn tới chi phí lao động (giá thuê lao động) ngày càng tăng Kết quả, môi trường kinh doanh sẽ kém hấp dẫn đối với các nhà đầu tư và điều này làm chậm sự dịch chuyển lao động từ khu vực năng suất thấp sang khu vực có năng suất cao hơn

Việt Nam vừa chuyển từ cơ cấu dân số trẻ (với hơn 30% dân số là trẻ em) sang cơ cấu “dân số vàng” (số người trong độ tuổi lao động cao gấp 2 lần số người ngoài độ tuổi lao động), tức là có nhiều người trong tuổi lao đô ̣ng Đó là tiềm năng t o lớn về

nguồn lực lao đô ̣ng để phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn hiện nay Nguồn cung lao động hiện đang là lợi thế để cải thiện NSLĐ khi Việt Nam là một quốc gia

có lực lượng lao động dồi dào Nhờ lực lượng lao động trẻ chiếm phần lớn, Việt Nam là quốc gia đang là điểm đầu tư hấp dẫn doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và các doanh nghiệp nội địa khởi nghiệp, đặc biệt là những doanh nghiệp trong lĩnh vực gia công lắp ráp sử dụng nhiều lao động như lĩnh vực dệt may, lắp ráp điện tử, điện thoại di động Nhờ lực lượng lao động trẻ, quá trình dịch chuyển lao động từ vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp, dịch vụ cũng nhanh hơn Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc tăng NSLĐ tuyệt đối do khu vực công nghiệp, dịch vụ có NSLĐ cao hơn nhiều so với khu vực nông nghiệp

1.2.2 Nhân tố về vốn

Yếu tố vốn được đề cập đến trong Báo cáo Năng suất (2015) của Viện Năng suất Việt Nam như sau: “Trong khi nền sản xuất thế giới hiện đại là máy móc thay thế sức lao động của con người thì nền kinh tế sản xuất dựa trên tăng cường lao động không thể tạo ra năng suất cao.Việc tăng cường vốn đầu tư cho phần cứng (tài sản, thiết bị, cơ sở hạ tầng giao thông, nhà xưởng ) có vai trò thiết yếu trong nâng cao năng suất lao động”.Còn theo Lê Văn Hùng (2016): “Đối với các nước đang phát triển, vốn tích lũy đầu tư là điều kiện tiên quyết giúp chính phủ, doanh nghiệp, hộ gia đình trong nền kinh tế đầu tư cơ sở hạ tầng, máy móc trang thiết bị từ đó cải thiện NSLĐ” Rõ ràng, cùng với số lượng nguồn nhân lực như nhau, nếu có những điều kiện trang bị phương tiện sản xuất tốt hơn, người lao động có thể tạo ra nhiều hơn của cải vật chất hơn, tức là làm tăng NSLĐ.Các nghiên cứu đã chỉ ra giữa NSLĐ và cường độ vốn có mối quan hệ thuận khá chặt.Một trong những yếu tố tác động tới NSLĐ của Việt Nam trong những năm vừa qua là sự gia tăng về vốn cố định và vốn đầu tư phát triển Theo Viện Năng suất Việt Nam thì mức độ trang bị vốn cho một lao động không ngừng tăng lên với tốc độ tăng bình quân 7,9%/ năm Nếu năm 2001, một lao động chỉ được trang bị mức tài sản cố định là 40 triệu đồng, thì đến năm 2008 cường độ vốn đã tăng gấp đôi, năm 2013, cường độ vốn đã tăng 2,6 lần

Tuy nhiên, bên cạnh việc tăng cường vốn, tức là trang bị cho người lao động các phương tiện làm việc, thì khả năng sử dụng và phát huy lượng vốn được tăng cường cũng rất quan trọng Khả năng này được thể hiện dưới dạng hiệu quả sử dụng vốn

và lao động Điều này có nghĩa là, với một lượng vốn đầu tư như nhau, số lượng lao động như nhau, nếu như biết khai thác sử dụng vốn và lao động hiệu quả thì có thể mang lại nhiều đầu ra hơn (đầu ra được hiểu là giá trị gia tăng) Một chỉ số đại diện cho việc sử dụng hiệu quả vốn và lao động được gọi là năng suất các yếu tố tổng hợp (Total Factor Productivity - TFP)

Như vậy vốn là điều kiện tiên quyết giúp chính phủ, doanh nghiệp, hộ gia đình và nhà đầu tư phát triển sản xuất, đầu tư cải tiến công nghệ, đầu tư cho con người từ đó nâng cao chất lượng điều kiện hoạt động sản xuất kinh doanh và cải thiện NSLĐ cho nền kinh tế Việt Nam là nước đang phát triển và trong thời kỳ công nghiệp hóa nên vốn là yếu tố rất quan trọng để chính phủ đầu tư cơ sở hạ tầng cho phát triển kinh tế, giúp doanh nghiệp đầu tư công nghệ, máy móc trang thiết bị, nhà xưởng giúp cải thiện NSLĐ xã hội cho nền kinh tế Bên cạnh nguồn vốn tự có

và huy động từ nguồn phi chính thức, chính phủ, các doanh nghiệp, hộ gia đình có thể huy động vốn thông qua những kênh chính thống như hệ thống ngân hàng, thị trường chứng khoán, trái phiếu

1.2.3 Nhân tố về khoa học công nghệ

Lê Văn Hùng (2016) đã có những đánh giá và nhận xét về tác động của khoa học công nghệ (KHCN) đối với NSLĐ: “Khác với những nguồn lực đầu vào khác đối với sản xuất, những đóng góp từ đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ đối với năng suất lao động thường không có điểm tới hạn và đây là yếu tố mang tính quyết định tới sự phát triển của hầu hết các quốc gia trên thế giới” Trải qua các giai đoạn phát triển, các thành tựu và kết quả về kinh tế - xã hội trên thế giới đã chứng minh KHCN là nhân tố có ảnh hưởng lớn đến NSLĐ, đóng vai trò quan trọng trong việc tiết kiệm sức lao động và cải thiện NSLĐ

Trình độ kỹ thuật của sản xuất biểu hiện thông qua tính năng của công cụ sản xuất, trình độ sáng chế và sử dụng các đối tượng lao động, các quá trình công nghệ sản xuất Tính năng của công cụ sản xuất là thước đo quan trọng nhất để đo trình độ kỹ thuật sản xuất

KHCN tác động và ảnh hưởng tới NSLĐ theo 2 phương diện:

(i) Tạo ra nguyên liệu mới, sản phẩm mới: giúp khả năng cạnh tranh tốt hơn, giá trị gia tăng cao hơn hoặc thay thế việc nhập khẩu sản phẩm, hàng hóa từ nước ngoài với chi phí thấp hơn;

(ii) Cải tiến, tối ưu hóa các quá trình sản xuất, kinh doanh: công nghệ giải phóng sức lao động, thay thế sức người bằng thiết bị để giảm bớt lao động nặng nhọc, thủ công, thay đổi quy trình sản xuất rút ngắn thời gian làm việc và nâng cao NSLĐ Trong phần phương pháp luận của Báo cáo chỉ số cạnh tranh toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum-WEF)[28] đưa ra định nghĩa

“khả năng cạnh tranh” gồm hệ thống thể chế, chính sách và các yếu tố tác động vào tạo việc làm, tăng NSLĐ và tăng GDP là các yếu tố cơ bản phản ánh năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và là cơ sở để tạo nên sự thịnh vượng và phát triển của mỗi quốc gia

Chỉ số cạnh tranh toàn cầu (GCI) đánh giá năng lực cạnh tranh của các nền kinhtế dựa trên 114 chỉ tiêu tác động tới vấn đề tạo việc làm, tăng NSLĐ và tăng GDP.Những chỉ tiêu này được nhóm lại thành 12 trụ cột gồm: thể chế, cơ sở hạ tầng,môi trường kinh tế vĩ mô, sức khỏe và giáo dục phổ thông, giáo dục và đào tạobậc cao hơn, hiệu quả thị trường hàng hóa, hiệu quả thị trường lao động, pháttriển thị trường tài chính, sự sẵn sàng về công nghệ, quy mô thị trường, tinh tếkinh doanh và sự đổi mới Các trụ cột này được nhóm vào 3 nhóm chính tươngứng với ba giai đoạn chính của phát triển là: các yêu cầu cơ bản, tăng cường hiệuquả và yếu tố đổi mới và tinh tế

Trong số 12 trụ cột quan trọng để đánh giá chỉ số GCI, có 2 trụ cộtliên quan đến KHCN:

Trụ cột số 9 - Sự sẵn sàng về công nghệ: Đánh giá sự nhanh nhạy của một nềnkinh

tế tiếp nhận các công nghệ hiện có để nâng cao NSLĐ của những ngànhkinh tế, nhấn mạnh cụ thể vào khả năng ứng dụng đầy đủ công nghệ thông tin và truyền thông trong hoạt động hàng ngày và các quá trình sản xuất để tănghiệu quả và tạo điều kiện cho sự đổi mới nâng cao khả năng cạnh tranh Khôngquan trọng công nghệ sử dụng được phát triển trong hoặc ngoài biên giới quốcgia, chỉ cần nâng cao được NSLĐ

Trụ cột số 12 – Sáng tạo đổi mới: Trụ cột cuối cùng của chỉ số GCItập trung vào đổi

mới công nghệ Đổi mới đóng vai trò đặc biệt quan trọng chonền kinh tế khi đã tiếp cận biên giới kiến thức và khả năng tạo ra nhiều giá trị hơnbằng cách chỉ đơn thuần tích hợp và thích ứng công nghệ ngoại sinh không còntác dụng Trong những nền kinh tế này, doanh nghiệp phải thiết kế và phát triểnsản phẩm và quá trình mới để duy trì lợi thế cạnh tranh, đồng thời chuyển sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn Để làm được việc này đòi hỏi một môi trườngthuận lợi cho hoạt động sáng tạo và cần có sự hỗ trợ bởi cả khu vực Nhà nước vàtư nhân

Lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đổi mới sáng tạo là động lực không có giới hạn của tăng trưởng, là chìa khóa giúp một số nước Đông Á vượt qua

“bẫy thu nhập trung bình” Tuy nhiên, công nghệ và sáng tạo vẫn là “vùng trũng nhất” (có xếp hạng thấp nhất), kéo dài nhiều năm trong sơ đồ cạnh tranh quốc gia của Việt Nam Theo Báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu 2015[28], Việt Nam được xếp hạng chung là 56, trong khi các chỉ số thành phần liên quan đến đổi mới sáng tạo lại thấp hơn nhiều (Năng lực hấp thụ công nghệ: 121; Chuyển giao công nghệ từ FDI: 81; Độ sâu của chuỗi giá trị: 109; Mức độ phức tạp của quy trình sản xuất: 101; Chất lượng của các tổ chức nghiên cứu khoa học: 95; Giáo dục và đào tạo ở cấp sau phổ thông: 95) Như vậy đánh giá về góc độ KHCN Việt Nam vẫn đứng ở mức dưới trung bình so với thế giới

Điều này cho thấy, Việt Nam cần tạo dựng môi trường thuận lợi cùng với các thể chế, chính sách mới cho khu vực doanh nghiệp để thúc đẩy quá trình nâng

cao công nghệ và sáng tạo, tạo tiền đề bứt phá và nâng cao hơn nữa NSLĐ của nền kinh tế, tăng hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế

1.2.4 Nhóm nhân tố về chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình dịch chuyển nguồn lực (lao động, vốn, đất đai) giữa các ngành kinh tế Học thuyết phát triển [8] chỉ ra rằng chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một trong những động lực thúc đẩy tăng NSLĐ Theo học thuyết này, NSLĐ của một quốc gia được thúc đẩy bởi sự chuyển dịch lao động từ khu vực có NSLĐ thấp (như nông nghiệp) sang những ngành có NSLĐ cao hơn (như công nghiệp) Đã có nhiều bài báo của các tác giả trong nước tập trung phân tích về vấn đề này.Nghiên cứu của Nguyễn Bá Ngọc và Phạm Minh Thu (2014)cho thấy: “Lao động trong khu vực năng suất thấp vẫn chiếm tỷ trọng lớn khiến năng suất lao động chung của Việt Nam thấp và nguy cơ tụt hậu tiếp tục gia tăng so với các nước trong khu vực” Nguyễn Quốc Tế và Nguyễn Thị Đông (2013) cũng nhận định rằng: “Năng suất lao động tăng lên nhờ dịch chuyển cơ cấu ngành, lao động thuộc nhóm ngành có năng suất thấp được chuyển sang nhóm ngành có năng suất lao động cao” Đặng Thị Thu Hoài và cộng sự (2015) cho rằng động lực tăng NSLĐ trong thời gian qua của Việt Nam là kết quả của sự kết hợp giữa gia tăng năng suất nội bộ ngành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế Như vậy chuyển dịch cơ cấu kinh tế được xem là một kênh tác động mạnh mẽ đến tăng NSLĐ

Lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, khi nền kinh tế phát triển ở giai đoạn càng thấp thì chuyển dịch cơ cấu kinh tế sẽ có vai trò càng lớn đối với tăng NSLĐ Tuy nhiên chuyển dịch cơ cấu lao động chỉ có tác dụng trong thời kỳ đầu của quá trình phát triển kinh tế, tuy nhiên khi nền kinh tế phát triển tới mức cao hơn thì tăng năng suất nội ngành đóng vai trò là yếu tố tiên quyết cho việc phát triển

năng suất bền vững

1.2.5 Nhân tố về đô thị hóa

Hiện nay, theo Nguyễn Đình Cử (2015)thì “dư luận xã hội và các nhà hoạch định

chính sách đều không mấy thiện cảm với dòng di cư nông thôn –đô thị, luôn coi nó

là tự phát, là làm quá tải cơ sở hạ tầng đô thị, gây tắc nghẽn giao thông, ô nhiễm môi trường, khó đáp ứng dịch vụ xã hội cơ bản”.Tuy nhiên với thực tế của một số những nền kinh tế mới nổi như Hàn Quốc, Trung Quốc , các nhà hoạch định chính sách của những quốc gia này lại có suy nghĩ ngược lại.Hàn Quốc đẩy mạnh thu hút lao động từ nông thôn ra thành thị để phục vụ chiến lược “định hướng xuất khẩu” Đây là chiến lược tối ưu nhưng cũng mang tính đột phá, táo bạo Còn ở Trung Quốc, cải cách kinh tế theo hướng thị trường, phi tập thể hóa nông nghiệp, sự phát triển nhanh của các vùng ven biển, phân hóa kinh tế sâu sắc đã thúc đẩy dòng “ly hương” bùng phát vô cùng mạnh mẽ ở Trung Quốc

Di cư nông thôn – đô thị là một giải pháp hữu hiệu để phân bổ lại nguồn lực một cách hợp lý, có thể giúp thu hút những nguồn lao động chất lượng cao đến các đô thị lớn có cơ sở hạ tầng hiện đại, nơi có những nguồn vốn đầu tư lớn đổ vào Dòng

di cư này nếu được kiểm soát hợp lý, tránh hiện tượng di cư tự do, tự phát thì sẽ tác động không nhỏ đến việc nâng cao NSLĐ xã hội Nếu như chúng ta cứ dồn ứ lao động trong nông nghiệp - khu vực năng suất thấp thì sẽ không thể cải thiện được NSLĐ, không phát huy được các thế mạnh để phát triển kinh tế - xã hội một cách tốt hơn

CHƯƠNG 2