Ngày soạn Ngày dạy Tiết Đọc văn Chủ đề Trữ tình dân gian Việt Nam CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG TÌNH NGHĨA (tiết 1) A MỤC TIÊU BÀI HỌC 1 Kiến thức Giúp học sinh Hiểu và cảm nhận được tiếng hát than thâ[.]
Trang 1Ngày soạn :………
Ngày dạy :……….
Tiết … Đọc văn.
Chủ đề : Trữ tình dân gian Việt Nam
CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG TÌNH NGHĨA (tiết 1)
A-MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức:
Giúp học sinh:
- Hiểu và cảm nhận được tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thương tình nghĩa của người bình dân trong xã hội phong kiến xưa qua nghệ thuật riêng đậm đà màu sắc dân gian của
ca dao
- Hiểu tính chất trữ tình và khả năng biểu đạt của thể thơ lục bát trong ca dao
2 Kĩ năng:
- Biết cách tiếp cận và phân tích ca dao qua đặc trưng thể loại
3 Tư duy, thái độ, phẩm chất:
- Đồng cảm với tâm hồn người lao động và yêu quý những sáng của họ Biết cảm thông với số phận những con người bất hạnh, thấy được vẻ đẹp tâm hồn của người lao động
4 Định hướng phát triển năng lực
Giúp HS hình thành một số năng lực trong các năng lực sau:
- Năng lực chung: Năng lực tự học, Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, Năng lực
thẩm mỹ, Năng lực giao tiếp
- Năng lực riêng: Năng lực cảm thụ văn học cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn người dân
lao động thời xưa và năng lực tư duy phát hiện sự độc đáo trong nghệ thuật của ca dao
B-CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
- GV: SGK, SGV Ngữ văn 10, Tài liệu tham khảo, Thiết kế bài giảng
- HS: SGK, vở soạn, tài liệu tham khảo
C- PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN
- GV kết hợp phương pháp đọc sáng tạo, đối thoại, trao đổi, nêu vấn đề, thảo luận, tích hợp
D- TIẾN TRÌNH DẠY HỌC:
1 Ổn định tổ chức lớp:
Trang 22 Kiểm tra bài cũ:
- Phân tích nghệ thuật gây cười qua hai truyện “Tam đại con gà” và “Nhưng nó phải
bằng hai mày”.
3 Bài mới:
Hoạt động 1 Khởi động
Đã là người Việt, hẳn không ai không một lần ru hồn mình theo những giấc mơ
đẹp của truyện cổ tích, lắng lòng với những lời ca dao, dân ca Ca dao được coi là cây
đàn muôn điệu của tâm hồn nhân dân Việt Nam Bài học hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm
hiểu về cây đàn ấy và những giai điệu tiêu biểu của nó: Những bài ca dao than thân, yêu
thương tình nghĩa
Hoạt động 2 Hình thành kiến thức mới
GV hướng dẫn HS tìm hiểu chung
Gv gọi nhóm HS đã chuẩn bị bài ở nhà :
Câu hỏi: Hãy trình bày những nét chính về
thể loại ca dao?
- Tác giả sgk dựa trên tiêu chí gì để phân
chia ca dao thành các loại ntn?
- Nêu các đặc sắc cơ bản về nghệ thuật của
ca dao?
- Thể thơ phổ biến của ca dao là những thể
thơ nào? Nêu ví dụ?
- GV gọi HS các nhóm khác nhận xét, GV
chốt ý.
* GV lưu ý hs phân biệt ca dao - dân ca:
+ Ca dao là lời của dân ca
+ Dân ca là những sáng tác kết hợp lời (ca
dao) và nhạc Nói đến dân ca phải nói đến
môi trường và hình thức diễn xướng (dân ca
quan họ Bắc Ninh, hát ví, hát dặm Nghệ
Tĩnh, )
+ Các thể thơ tiêu biểu
- Lục bát:
“Anh đi anh nhớ quê nhà …”
- Lục bát biến thể:
“Nước chảy liu riu lục bình trôi líu ríu,
I TÌM HIỂU CHUNG
1 Khái niệm
Là lời thơ trữ tình dân gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng, được sáng tác nhằm diễn tả đời sống nội tâm con người
2 Phân loại:
Theo nội dung chủ đề:
- Ca dao than thân
- Ca dao yêu thương tình nghĩa
- Ca dao hài hước
3 Đặc sắc nghệ thuật
- Dung lượng: ngắn gọn (từ 2 đến trên dưới 20 câu)
- Thể thơ: phần lớn được viết bằng thể lục bát và
song thất lục bát cùng các biến thể của chúng
- Ngôn ngữ
+ Giản dị, gần gũi với lời nói hàng ngày, giàu hình ảnh so sánh, ẩn dụ
+ Có lối diễn đạt bằng một số công thức mang đậm sắc thái dân gian (môtíp nghệ thuật)
- Cách cấu tứ:
+ Phú: phô bày, diễn tả một cách trực tiếp, ko thông
qua so sánh về người, việc, tâm tư, tình cảm
VD: Đường vô xứ Nghệ quanh quanh/ Non xanh nước biếc như tranh họa đồ; Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ/ Nhớ ai, ai nhớ, bây giờ nhớ ai;
Trang 3Anh thấy em nhỏ xíu anh thương”
- Thể vãn ba:
“Tháng giêng tháng hai tháng ba tháng bốn
tháng khốn tháng nạn
…
- Thể vãn bốn:
“Khăn thương nhớ ai …”
- Hướng dẫn đọc:
- Các bài ca dao than thân: giọng xót xa,
thông cảm
- Các bài ca dao yêu thương tình nghĩa:
giọng tha thiết, sâu lắng
- Xác định chủ đề của các bài ca dao?
GV hướng dẫn HS tìm hiểu văn bản ca
dao than thân.
- GV chia nhóm cho HS:
Câu hỏi nhóm 1: Nêu nhận xét về âm điệu
của bài ca dao có gì đặc biệt? Chủ thể lời
than là ai? Cách mở đầu ntn?
Câu hỏi nhóm 2:
- Tìm 1 số câu ca dao có cùng mô - típ mở
đầu bằng “Thân em ”? Từ đó cho em hiểu
gì về đối tượng được nhắc đến trong bài ca
dao?
Câu hỏi nhóm 3: Biện pháp nghệ thuật
+ Tỉ: dùng các hình ảnh so sánh, ẩn dụ để bộc lộ tâm
tình của người lao động
VD: Nhớ ai bổi hổi bồi hồi/ Như đứng đống lửa như ngồi đống than; Thuyền ơi có nhớ bến chăng/ Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền;
+ Hứng: chỉ những bài ca dao trước nói đến “cảnh”
(bao gồm cả sự vật, sự việc) sau mới bộc lộ “tình” (tình cảm, ý nghĩ, tâm sự)
VD: Trên trời có đám mây xanh/ ở giữa mây trắng, chung quanh mây vàng/ ước gì anh lấy được nàng/
Để anh mua
II ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN
1 Đọc
2 Phân loại văn bản
- Chủ đề:
+ Bài 1; 2: ca dao than thân.;
+Bài 3; 4;5: ca dao yêu thương tình nghĩa
III PHÂN TÍCH
1 Tiếng hát than thân (Bài ca dao 1)
- Âm điệu: xót xa, ai oán, than trách
- Chủ thể lời than: người phụ nữ trong xã hội cũ
- Công thức (môtíp) mở đầu: Thân em.
Chữ “thân” trong từ “thân phận” chỉ địa vị xã hội
thấp hèn và cảnh ngộ không may của con người, do số phận định đoạt, không thể thoát khỏi được (theo quan niệm duy tâm)
⭢ Tạo cho lời than thân ngậm ngùi, xót xa, có tác dụng nhấn mạnh đến thân phận nhỏ nhoi, đáng thương của người phụ nữ
⭢ Môtíp “thân em” xuất hiện với tần số khá lớn
trong ca dao
⭢ Lời than thân đã trở thành “lời chung’của người phụ nữ trong XHPK bất công.
- Biện pháp nghệ thuật:
Trang 4được sử dụng trong bài ca dao? Phân tích ý
nghĩa biểu cảm của hình ảnh: tấm lụa đào.
- HS thảo luận, trình bày bằng SĐTD
- GV gọi các nhóm nhận xét, tiểu kết.
GV bình: Lẽ thường cuộc sống tương xứng
dành cho người con gái có nhan sắc và
phẩm hạnh tốt đẹp là cuộc sống hạnh phúc,
bình yên
Nhưng ở đây thân phận của cô chỉ được coi
như“tấm lụa đào phất phơ giữa chợ”, như
1 món hàng giữa chợ đời
Hoạt động 3 Hoạt động thực hành
GV tổ chức trò chơi ”Tiếp sức”
- GV chia lớp ra làm 3 nhóm và nêu vấn đề:
Hãy chép lại những bài ca dao bắt đầu bằng
Thân em hoặc Thân em như
- Luật chơi: Mỗi nhóm cử 1 thành viên lên
bảng, ngay sau khi thành viên thứ nhất viết
hết những câu mình nhớ thì thành viên thứ 2
tiếp tục Đội thắng sẽ là đội có số bài CD
+ So sánh - ẩn dụ ⭢ Tạo mối quan hệ tương đồng
giữa thân phận con người với sự vật, hiện tượng
Thân em - tấm lụa đào - phất phơ giữa chợ.
- Là tiếng nói tự khẳng định giá trị, phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ: Hình ảnh tấm lụa đào: sang trọng, quý giá, đẹp đẽ biểu tượng cho:
⭢ Nhan sắc rực rỡ giữa độ xuân thì
⭢ Tâm hồn đằm thắm, dịu dàng của người phụ nữ
+ Cách xây dựng tương quan đối lập:
Hình ảnh tấm lụa đào và tấm lụa đào phất phơ giữa chợ:
⭢ sự đối lập giữa vẻ đẹp, giá trị >< thân phận.
- Chợ: không gian ồn ào, phức tạp, xô bồ với đủ
người thanh, kẻ thô, hiền nhân quân tử lẫn phàm phu tục tử ⭢ Tấm lụa đào ko thể tự lựa chọn người mua
+ Phất phơ ⭢ cái thế bấp bênh, chông chênh.
+ Biết vào tay ai ⭢ cảm giác chới với, đắng cay của
thân phận ko thể tự lựa chọn, quyết định được hạnh phúc, tương lai của mình Nỗi đau xót nhất của nhân vật trữ tình trong lời than thở chính là khi vừa bước vào độ tuổi đẹp nhất, hạnh phúc nhất của cuộc đời thì nỗi lo thân phận lại ập đến ngay
=> Bài ca dao là lời than của cô gái có thân phận
bị phụ thuộc, không thể làm chủ và quyết định được tương lai, hạnh phúc của mình.
Mỗi nhóm cử 1 thành viên lên bảng, ngay sau khi thành viên thứ nhất viết hết những câu mình nhớ thì thành viên thứ 2 tiếp tục Đội thắng sẽ là đội có số bài CD nhiều nhất và đúng nhất (Có thể sử dụng giấy A0 tại chỗ bằng kĩ thuật khăn trải bàn)
Trang 5nhiều nhất và đúng nhất (Có thể sử dụng
giấy A0 tại chỗ bằng kĩ thuật khăn trải bàn)
Hoạt động 4 Hoạt động ứng dụng
- Hãy sáng tạo ca dao theo cách của em, bắt
đầu bằng “Thân em” hoặc “Thân em như”
VD: Thân em như hạt mưa rào ; Thân em
như giếng giữa đàng ; Thân em như miếng
cau khô ; Thân em như cái chổi đầu
hè ;
HS sáng tạo theo cách của mình, trình bày trước lớp Hình thức đúng thể thơ lục bát Nội dung hợp lí, thuyết phục, phù hợp chuẩn mực đạo đức
Hoạt động 5 Hoạt động bổ sung
4 Củng cố:
- Đặc trưng của ca dao
- Nội dung, nghệ thuật của ca dao than thân
5 Dặn dò
- Học thuộc lòng các bài ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa.
- Chuẩn bị tiết tiếp theo của bài này