Do vay, hoe thuyg't vd sfi Thien - td'i eao phai ed nhiem vu giai thich tai sao con ngfidi v i n cd the hy vong dfidc thfie sfi dfi p h i n vao hanh phuc, mot khi nd nhan danh dfic h a n
Trang 1TRI^T HOC, s d 2 (225), T H A N G 2-2010
NGHIEN CCaj VA HOC TAP
CAG DINH DS CO BAN
TRONG DAO D Q C HOC I.KANT
v u THI THU LAN (•)
Trong bdi viet ndy, tde gid tap trung phdn tieh 3 dinh di ed bdn trong dgo dac (ly tinh thitc tiin) eua I.Kant - Co mot linh hdn bdt ta d thi'gidi bin kia, eo tit do tuyit ddi d thd gidi bin kia
vd cd ThUdng did the gidi bin kia - vdi tU cdch nhOng dinh di dong vai trd nhU nhOnggid thii't tdt yi'u cho mgi hdnh vi dgo dUc cda eon ngUdi trong qud trinh vUdn tdi sU Thiin - tdi eao, nhU nhiing minh di md sit ton tgi cua cdc quy tdc dgo dOc phdi phu thuoe vdo ehung, eon bdn thdn chdng sd di eo gid tri nhU nhUng dinh di Id nhd sit tdn tgi eua cdc quy tde dgo dOc
u i t phat tfi viec coi dd'i tfidng t a t yg'u
ciia ly tinh t h u i n tuy thiic h a n h la sfi
I Thien - td'i eao, trong dd dfic h a n h la
cai thien eao nha't va la didu kien cao
nha't dd eon ngfldi xfing dang dfidc hfldng
hanh phuc, I.Kant da khang dinh r i n g ,
ng'u ehi eo rieng dfic h a n h khdng thdi thi
dd chfia phai la cai thien toan bd, hoan
hao nhfi la dd'i tfidng cho nhfing ham
mud'n eua hfiu thg ed ly tinh hfiu tan Do
vay, hoe thuyg't vd sfi Thien - td'i eao phai
ed nhiem vu giai thich tai sao con ngfidi
v i n cd the hy vong dfidc thfie sfi dfi p h i n
vao hanh phuc, mot khi nd nhan danh
dfic h a n h dg tfl ehdi viec theo dudi va
thflc hien eac muc dich mang tinh cam
tinh? Va, lam thg' nao de ed the ed dfldc
mot sfl "hoa giai" gifla tfl nhien (eon
ngfidi nhfl la hflu the cam tinh) va luan ly
(con ngfldi nhfl la n h a n each)? Chinh viec
di tim ldi giai dap cho nhflng cau hdi nay
da dan ly tinh t h u i n tuy thfle h a n h dg'n
mot nghich ly (Antinomie) Nghich ly dd
la: Sfl Thien - td'i cao la mot dd'i tfldng tat yg'u cua n a n g Iflc mong muon (quan nang ham mud'n) cua con ngfldi, bdi ly tinh
t h u i n tuy bao gid cung cd nhu c i u suy tfldng cai Vd dieu kien tuygt dd'i cho mci
c i i ed didu kien, trong khi do thi, mot sfl kg't ndi ta't yg'u gifla dflc h a n h va hanh phuc lai hoan toan hi loai trfl d thd gidi cam tinh Ng'u nhfl vay, "quy luat luan ly" (hay quy t i e dao dflc) khi tuygn bd mgnh lenh cho con ngfldi phai thflc hien nd cung chi "hfldng de'n nhflng mue dich hfl
ao, tfldng tfldng va, do do, tfl minh la sai"(l) De giai quyet nghich ly nay,
I.Kant da dfla r a cac dinh di (Postulate)
eua ly tinh thflc t i i n Coi dinh de la mot menh de ly thuyg't khdng the chflng minh dfldc vdi tfl each nguygn t i c tien dinh, nhflng lai la ket
(*) Thae si trig't hpc, Dai hpc Van hda Ha Ndi
(1) Xem: LKant Phi phdn ly tinh thUc hdnh (Rm
Van Nam Sdn dich va chu giai) Nxb Tri thflc, Ha Ndi, 2007, tr.209, 210
Trang 2qua khdng thd tach rdi eua mdt quy luat
thfle h a n h tien nghigm ed gia tri vd dieu
kien, I.Kant da xay dflng eac dinh di cho
ly tinh thflc t i i n (dao dflc hoc) Theo dng,
cac dinh dd cua ly tinh thfle t i i n la:
1 Co mot linh hdn bdt ta d the gidi bgn
kia Linh hdn nay tdn tai vdi tfl each cai
c6 quydn phan quyg't nhflng hanh vi dao
dfic eua eon ngfidi
2 Co ta do tuyet ddi d thg' gidi bgn kia
Tfi do nay tdn tai vdi tfi each cd sd cho
moi boat ddng cua con ngfidi
3 Co ThUdng de' d the gidi bgn kia
Thfidng de nay tdn tai vdi tfi cich nguyen
n h i n tdi cao dam bao cho sfi cdng minh
trong moi h a n h vi dao dfic eua eon ngfidi
Cac dinh di nay ddng vai trd nhfi la
nhflng gia thiet t i t ydu cho moi h a n h vi
dao dflc eua con ngfldi trong qua trinh
vfldn tdi sfl Thien - td'i cao I.Kant sfi
dung thuat ngfl "dinh de" theo truyen
thdng Aristotles va coi dd vfla nhfl la
nhflng nguygn t i e khdng the chflng minh
dfidc, vfla nhfl la cac tien gia dinh tat
yeu Ndi each khac, dng coi cae dinh dd
nay nhfl la nhflng mgnh de ma sfl tdn tai
eua quy t i c dao dflc phai phu thuoe vao
chung, cdn ban t h a n ehung sd di ed gia tri
nhfl nhflng dinh dd la nhd sii tdn tai eua
quy t i e dao dflc
Vdi ba dinh de cd ban nay, I.Kant
mud'n khang dinh r i n g , eon ngfldi chi ndn
dat hy vong cua minh vao ban than cae
quy t i e dao dflc Cac quy t i e dao dflc nay
vfla ddi hdi, vfla dam bao cho nidm hy
vong cua con ngfldi
Dinh de thfi nha't Udn quan dg'n sfl b i t
t^ cua Unh hdn, bdi theo I.Kant, sfl Thien
td'i cao la dd'i tfldng ta't yeu cua ly tinh
thfle tiin; va didu kien cao nha't eua sfl
Thign - tdi eao nay la "sfl tfldng flng hoan
toan gifla nhflng y dd (tam hdn con ngfidi) vdi quy luat luan ly"(2) Sdng "sfi tfidng fing n a y lai la "mot ddi hdi t i t yg'u vd mat thfie hanh, nen nd ehi ed thg tim
t h i y trong mot tig'n trinh di dg'n vd tan va hfidng dg'n sfi tfidng fing hoan toan a'y"(3)
va do vay, "tig'n trinh tig'n len dg'n vd tan nay ehi cd the ed dfidc vdi tidn - gia dinh
ve mot sfi keo dai dg'n vd tan cua sfi hien hfiu va nhan each cua cung mot hflu thg
ed ly tinh (didu nay dfidc ngfidi ta goi la sfi b i t tfi cua h n h hdn)"(4) Ndi each khac, "sfi Thien - td'i eao, mot each thfie hanh, la chi ed thd ed dfidc vdi gia dinh tign quyg't vd sfi b i t tfi eiia linh hdn; cho ngn, sfi bat tfi nay - nhfi la g i n lien khdng the tach rdi vdi quy luat luan ly
-la mot dinh di ciia ly tinh t h u i n tuy thfie
hanh"(5)
Vdi quan niem nay, I.Kant cho ring,
nd liie luan ly eua con ngfidi khdng phai ehi la ao anh va eac didu ran luan ly cung khdng phai la san p h i m hoang dfidng eua
d i u de Do vay, nd phai hfidng tdi tinh lign tue eua mot thg' gidi ma trong dd, con ngfidi tiep tue tdn tai nhfi la nhflng thfie the kha niem Nghia la, cai chdt than xac eua con ngfidi phai dfidc nhan thfie nhfi mot ydu to khdng quan trong trong nd Ifie luan ly, bdi trong vfidng qud'e eua tfi do khdng ed e i i chet I.Kant tridn khai viec chfing minh cho sfi bat tfi eua linh hdn nhfi sau: Viec thfie hien hanh phuc td'i cao trong thd gidi la khach the c i n thidt cua y ehi, khach thd nay do quy t i e dao dfic quy dinh Sfi phu hdp hoan toan eua
y ehi vdi quy t i e dao dfic la mang tinh
(2) LKant Sdd., tr.220
(3) LKant Sdd., tr.220
(4) LKant Sdd., tr.220
(5) LKant Sdd., tr.220
Trang 3v u THI THU LAN
t h i n thanh, trong khi sfi hoan hao dd
khdng the dat tdi dfldc dd'i vdi ba't ky mot
thfle thg ed ly tinh nao trong thd gidi cam
tinh d moi thdi diem tdn tai cua nd Nd
chi hien dien trong sfl tidn bd vd b a n
hfldng tdi sfl phu hdp hoan toan dd
Nhflng sfl tidn bo vd b a n nay ehi la ed
thg, neu gia dinh ea sfl tdn tai keo dai vd
han eiia ea n h a n thflc the eo ly tinh Do
vay, h a n h phuc td'i cao thfle tg' la cai chi
ed the ed khi gia dinh sfl ba't tii ciia linh
hdn Sfl bat tii nay vdi tfi each e i i ed lien
he mat thig't vdi quy t i c dao dfic dfidc
I.Kant goi la dinh dd cua ly tinh t h u i n
tuy thfie hanh
Dinh de thfi ba cua ly tinh thfie t i i n
lign quan dg'n sfi hien hflu eua Thfldng
de Bdi le, sfl hien hflu ciia Thfldng dd
ehinh la "dieu kien t i t yeu cho kha thd
eua sfl Thien - td'i cao"; nghia la, "mot dd'i
tfldng cua y chi tat yg'u g i n lien vdi sfl
ban bd quy luat luan ly cua ly tinh t h u i n
tuy va do vay, sfl hien hflu dd cua Thfldng
de c i n phai dfldc "dinh de hda"(6) Vdi
quan niem nay, I.Kant cho r i n g , b i n g nd
Ifle dao dflc, eon ngfldi ed the tfl lam cho
minh trd t h a n h mot thflc the xflng dang
dfldc hfldng h a n h phuc Song, ehi ed niem
tin vao sfl hien hflu cua Thfldng dg', eon
ngfldi mdi ed thg ddng thdi hy vong ban
than minh dfldc dfl p h i n t h a t sfl vao
hanh phuc a'y Nhfl vay, ed thg ndi, vdi
dinh di nay, I.Kant da gian tig'p thfla
nhan cac dieu r a n luan ly cung la nhflng
didu ran cua Thfldng de
O day, ro rang la, cae dinh dd eua
I.Kant ve sfl bat tii ciia linh hdn va ve sfl
hien hflu cua Thfldng dg' da cd p h i n nao
dd khac vdi dfic tin Kitd giao Bdi le, vdi
tfi each chu the dao dfic, con ngfidi vdi
nidm hy vong eua minh khdng hfidng tdi
mdt Thfidng dd co the dfla ho tfl cai chet vao mdt cude song mdi, ma hfldng ddn mot linh hdn b i t digt Trong chflng mflc
dd, ve mat logic, dinh de ve sfl bi!t tii cua linh hdn phai di trfldc dinh de ve sfl hign hflu cua Thfldng dg', bdi dinh de sau chi
cd the lam tron chflc n a n g cua nd, khi con ngfldi cd cd sd dd hy vong r i n g nd Ifle luan ly cua ho khdng cung kg't thuc vdi cai chg't the xac Thfldng dd cua I.Kant khdng giai thoat con ngfldi r a khoi cai ac, cung khdng t h a thfl cho toi ldi eua eon ngfldi ma trai lai, lai chinh la mot quan toa cdng chinh de duy tri mot sfl edng
b i n g nao dd gifla dflc h a n h va h a n h phuc Dinh de thfl hai cua ly tinh thfle tign, theo I.Kant, la thfla n h a n sfl tdn tai eua tfl do tuyet dd'i ci thg' gidi bgn kia Dinh dd nay " b i t ngudn tfl tidn gia dinh ta't yeu vd sfl doc lap vdi the' gidi cam tinh va vd quan nang quy dinh y chi cua ta dfla theo quy luat eua mot thg' gidi kha nigm"(7) Tfl do d day dfldc I.Kant de cap theo hai nghia: tfl do tigu cflc va tfl do tieh cflc
Trong Phi phdn ly tinh thudn tuy, tfl do
mdi ehi dfldc I.Kant quan nigm nhfl mot y niem sieu nghiem, khdng mau t h u i n vdi tinh n h a n qua tfl nhien nhd vao sfl phan biet gifla hien tfldng va vat tfl nd Cdn d
day, trong Phi phdn ly tinh thiic hdnh,
khi de cap de'n tfl do ca theo nghia tieu cflc l i n theo nghia tich cflc, I.Kant cho rang, tfl do theo nghia tigu cflc la tfl do phuc tung quy luat n h a n qua eua the gidi cam tinh Trong khi do, cae qui t i e dao dfic la nhflng qui t i c cua mot y ehi tfi do tfi quy dinh ehinh minh va do v^y, tfi do ci day la tfi do theo nghia tieh cfic
I.Kant cho rang, ca ba dinh de cd ban
(6) LKant Sdd., tr.223
(7) LKant Sdd., tr.232
Trang 4nay deu cd chung mdt didm x u i t phat,
ddng vai tro nhfi mot "dinh di ciia eac
dinh d^' - dd la "vai tro hdng ddu cua ly
tinh thUc tiin"
Hfidng nhflng suy tfl tridt hoc cua
minh vao vige lu^n giai h a n h vi cua eon
ngfldi va ldi flng xfi eua nd, I.Kant dd eao
vai trd hang d i u eua ly tinh thfle t i i n dd'i
vdi ly tinh ly luan Theo dng, tri thfie ehi
ed gia tri trong trfidng hdp nd giup dd cho
con ngfidi trd ngn cd tinh ngfidi hdn va
dem lai cho eon ngfidi mot cd sd dao dfic
vfing chic di thfie hien ly tfidng vd cai
Thign - td'i cao Vdi quan didm nay, dng
khang dinh, ehi ed nidm tin dao dfic mdi
la tri thfie ed gia tri nhfi vay Dd'i vdi dng,
nidm tin vao Chua cung ehinh la nidm tin
dao dfic, la nang Ifie t u a n thii bdn phan d
khap moi ndi va moi luc Va, trig't hoe,
ndu "khdng hfidng moi phfidng tien giao
due eon ngfidi vao viec dat tdi e i i Thien
chSn thfie"(8) thi chang ed ly do gi de nd
tdn tai
Tfi ta't ea nhflng suy tfl dd, lan d i u
tign, vao nam 1785, I.Kant da trinh bay
dao dflc hoe cua dng mot each tfidng dd'i
ed he thd'ng trong Nhang cd sd cua sieu
hinh hgc Va'n de dat ra d day la, tai sao
dng lai khdng dat tgn cho t i e pham nay
la "Phg phan " nhfl bo ba t i e pham vi
dai eua ong Vd dieu nay, LKant giai
thich rang, va'n dd trong dao dflc hoe ddn
gian hdn nhidu so vdi trong nhan thfle
luan; cl day, trong linh vflc dao dflc, ly
tinh khdng b i t gap nhflng cam biy, ly
tinh thdng thfldng cung cd thd d i dang
dat tdi chan ly ma khdng c i n mot sfl phg
p h i n nao ca Mat khac, sfl phg p h i n nhfl
vay, theo dng, se chi kg't thuc khi cd the
c h i r a dfldc sfl thd'ng nha't cua ly tinh
thflc t i i n va ly tinh ly luan (tflc la cua
dao dflc va khoa hoc) Khang dinh sfi
thd'ng n h i t nay la v i n di ma khi dd, dng
chfia the giai quyg't dfidc, LKant da b i t
tay vao edng viec xay dfing Phi phdn ly tinh thudn tuy Tae p h i m nay da dfidc
dng cho edng bd'vao nam 1788
Trong Phi phdn ly tinh thudn tuy,
I.Kant mdi ehi trinh bay ed sd ly luan cho hoe thuyg't dao dfic cua dng Hoc thuyg't dao dfic nay, dfidi dang hoan t i t , chi dfidc dng trinh bay trong cac tac pham sau dd,
eu thg la trong Siiu hinh hgc vi dgo dac
(1797) O day, digm mdi cua I.Kant trong quan niem vd h a n h vi eon ngfidi la luan digm vd sfi tfi tri eua dao dfic Theo dng, cae hoc thuyg't dao dfic trfidc dd vd hanh
vi con ngfidi ddu mang tinh c h i t di tri, tfic la tach dao dfic r a tfi nhflng nguygn
t i c d bgn ngoai dao dflc Tham chi, mot sd' ngfldi theo chu nghia duy luan ly edn coi cdi ngudn eua cac nguygn t i e dao dflc
n i m d mot sfle manh efldng chg' nao dd, ching ban nhfl d y Chua, d nhfing quy dinh cua xa hoi, hay nhflng ydu c i u cua y thfle b i m sinh Mot sd' khac lai cho ring, quan niem vd cai thien va cai ac, vd thfie chit, ludn phu thudc vao nhfing muc dich
ma eon ngfidi dat ra va vao nhflng he qua sinh ra tfl hanh vi con ngfldi, tfl khat vong hfldng tdi h a n h phuc, ldi ich va khoai cam cua con ngfldi(8)
Khang dinh tinh doe lap va gia tri tfl than cua cie nguygn t i c dao dfic, I.Kant
da liy thiin chi tU tri lam khai nigm xuat
phat trong dao dfic hoc eua dng Thien ehi tfi tri trong dao dfic hoc eua I.Kant la cai khdng thu ddng, nd ludn ddi hdi ehu thg dao dfic phai hanh ddng Vd didu nay, dng
da hi phg p h i n vi each tig'p can binh thfie
(8) LKant Sdrf., tr.108
Trang 5v u THI THU LAN
dd'i vdi va'n de: cai dfldc coi la thien trong
dieu kien nay thi lai trd t h a n h cai i c
trong trfldng hdp khac Didu nay la xac
d i n g va I.Kant cung da n h i n tha'y didu
dd Do vay, dng coi cac nguygn t i c dao
dflc ciia dng chi nhfl cai la ban giup con
ngfldi dinh hfldng trong cdn bao t i p eua
bien ea cude ddi Va, dfldng nhien, ba't ky
la ban nao cung cd nhflng khig'm khuyg't,
mac dfi nd van hoat ddng va c i i kim eua
nd v i n hfidng vd cae cfic b l e - nam Mot
each tfidng tfi nhfi vay, viec eon ngfidi
danh ma't eac dinh hfidng dao dfic, theo
I.Kant, khdng phai la vinh vign, sdm hay
mudn con ngfidi se lai tha'y sfi x u i t hien
cua mot vign canh dao dfic va nd cung se
nhan thay cae h a n h vi dao dfic eua minh
dfia tdi dau - cai thien hay cai ac Cai
thien mai v i n la cai thien, tham chi ca
khi khdng cd cai gi xfing dang dfldc coi la
thien ca Cac tigu chi dg x i e dinh eii
thien la tuyet dd'i va hign nhien; sfi khac
nhau gifia cai thien va eii i e bao gid cung
gid'ng nhfi sfi khac nhau gifla tay t r i i va
tay phai
Do vay, de n h a n big't dau la cai thien
va dau la cai ac, con ngfldi khdng c i n cd
hoe v i n chuygn sau, ehi c i n trfle giac la
du Song, I.Kant dd nghi khdng sii dung
thuat ngfl "trfle giac", ma thay cho nd la
t h u a t ngfl "nang Iflc phan doan" Theo
dng, nang Iflc phan doan mang tinh bam
sinh, ehfl khdng phai la e i i sinh r a tfl tri
thfie Dg trd t h a n h eon ngfidi trung thfle,
ed Ifldng tam, sang suo't va ed thien chi,
ehung ta khdng c i n den mot khoa hoc,
mot trig't hoc nao ea O day, rd rang la
I.Kant da ba't ddng vdi Sdcrat la ngfldi coi
cai thien trung hdp vdi tri thflc, cdn sfl
thie'u v i n g tri thflc 11 ngudn gd'e duy nha't
eua cai ac La con de ciia thdi dai Khai
sang, song I.Kant da vfldt r a khoi khudn khd cua chu nghia duy ly Khai sang Theo dng, khoa hoc va dao dflc la cae linh vflc khac n h a u cua tdn tai ngfldi, md'i lign
hg gifla ehung dfldng nhign la eo Viec trd lai vdi md'i lidn he nay, theo dng, la c i n thig't, song trfldc hg't, c i n phai quan tam tdi sfl khac n h a u gifla chung
Theo I.Kant, trong ly luan, ly tinh r i t
d i hi sa vao m a u t h u i n vdi chinh ban
t h a n nd va do v^y, thfldng d i n ngfldi ta di den nhflng phong doin, dfl b i o sai lam do ehfla CO dfldc nhflng hieu bidt ro rang, dung dan Song, tinh h i n h lai khac trong flng xii Khi dfldc giai phdng khoi vat lieu cam tinh, n a n g Iflc p h a n doan thfldng loai
bo nhflng vl'n de xam n h a p tfl ngoai vao
va ddn gian hda va'n de cho minh Do vay,
ci day, dao dflc hoc thfldng dfldc the hien dfldi dang da dfldc t h a n h loc, ehfla bi lam cho vay due Dd la ly do tai sao dao dfic hoc ra ddi d bgn ngoai trie't hoe Trong linh vfic dao dflc hoc (thflc tiin), ly tinh ed dfldc ehfle n a n g lap phap, nghia la nd ed the giai quyg't va'n de hinh t h a n h cae khai niem va hien thflc hoa chung Ngn nhd
r i n g , trong linh vflc n h a n thfie, ly tri cung ed chfic n a n g nhfi vay, cdn ly tinh
thi chi cd chflc n a n g dieu tiet Dd'i tUdng cua ly tinh thiic tiin Id cdi Thiin - tdi cao
vd do vay, chac ndng cda no Id phdt hien
ra vd thiic hiin cdi cdn thie't cho tU do cua con ngUdi Dg'n Ifldt minh, e i i Thien - td'i
eao chi cd thg ed dfldc, neu chung ta tidn gia dinh "ba khai niem ly thuyg't": y niem
sigu nghiem vd sfl tfl do, sfl b i t tii va
Thfldng de Trgn phfldng dien tfl bien,
t h u i n tuy ly thuyet, cae y niem nay chi ddn t h u i n la eac k h a i niem nghi va'n, la eac "vat tfl tfldng", khdng he eo dd'i tfldng nao tfldng flng trong kinh nghiem va chi
Trang 6c6 gia tri sfi dung mang tinh "didu hanh",
dinh hfldng Nhflng t r i i lai, vd phfldng
dien thfle hanh, nhd vao eac dinh dd,
chung ta cd the md rong nhan thfle eua
minh ve ba dd'i tfldng nay Dieu ed ban la
hanh vi flng xfi, d i u tign la viec lam, sau
dd mdi la tri thfle Trig't hoc d day thoat
ra khoi canh tu d i y eua nhflng kdt c i u tfl
bign, di vao linh vflc boat ddng thfle tiin
I.Kant da the hien r a t rd quan diem vd
tinh vfldt trdi eua ly tinh thflc t i i n so vdi
ly tinh tfl bien, khi tra ldi cho cau hdi:
Phai chang, se td't hdn nhidu ng'u gia sii
chung ta cd dfldc mot ly tinh tfl bien d i y
quydn nang dg ed thg thda man hg't moi
mong mud'n eua minh va nhan thfle dfldc
trdn ven vd "Thfldng de va sfl vinh efiu"?
I.Kant kign quyg't tra ldi: Khdng! Bdi lg,
neu gia sii chung ta cd the nhan thfie
dfidc Thfidng de va sfl ba't tii ciia chung ta
mot cich r a n h mach nhfl la cie dd'i tfldng
cua ly tinh tfl bien, I t ehung ta se khdng
bao gid vi pham quy luat dao dfic Song,
khi dd, khdng phai ldng tdn kinh quy luat
dao dfic, ma ehinh sfi sd hai va hy vong
mdi trd t h a n h ddng cd cho h a n h ddng eua
chung ta Chinh vi chung ta khdng the
nhan thfie dfidc Thfidng de va sfi ba't tfi
vd phfidng dien ly luan, ngn ehung ta mdi
CO kha nang chflng minh rang minh xflng
dang dfldc hfldng h a n h phuc
Nhflng dinh de cua ly tinh thfle t i i n
sfl b i t tii, tfl do, tdn tai eua Thfldng dd
-thfle cha't la nhflng dd'i tfldng eua nidm
tin dfla trgn ly tinh t h u i n tuy eua nidm
tin dao dflc, edn nidm tin nay la ldi tfi duy
dao dfic cua ly tinh cung vdi sfi tin tficing
cua nd vao cai khdng dat tdi dfidc dd'i vdi
nhan thfie ly luan(9) Theo I.Kant, ba y
nigm nay, mot each tfl nd, v i n ehfla phai
la tri thflc, nhflng d i u sao, ehung v i n la
nhflng tfl tfldng sigu viet, trong dd khdng
ed gi la khdng the Con ngfidi khdng nhan thfie ban c h i t eua linh bdn, the gidi ly tinh, ban c h i t td'i eao tfi than chung, con ngfidi ehi ed khai niem ve ehung; va cae khai niem nay, dfidc hdp nhat trong khai niem thfie tien vd hanh phuc td'i cao nhfi khach thg cua y ehi eon ngfidi va dfidc hdp nha't mdt each hoan toan tien nghiem thdng qua ly tinh thuan tuy Dinh dd vd sfi b i t tfi b i t ngudn tfi didu kien thfie sfi
c i n thig't cho tinh tfidng dung eua tdn tai keo dai vdi tinh c h i t d i y du trong viec hoan thanh quy t i e dao dfic Dinh dd ve tfi do b i t ngudn tfi gia thuyg't c i n thidt vd sfi khdng phu thudc vao thg' gidi cam tinh
va tfi nang Ific quy dinh y ehi eua minh theo quy t i e eua mot thg' gidi ly tinh Cud'i cung, dinh dd ve tdn tai eua Thfidng
de bat ngudn tfi didu kien c i n thig't cho mot the gidi ma d dd, ly tinh cd the trd thanh hanh phuc td'i eao, khi gia dinh cd hanh phuc td'i cao, doc lap
Nhfi vay, ed the ndi, trong quan niem eua I.Kant, nhflng dinh dd cua ly tinh thflc t i i n (ly tinh thfle hanh), xet theo nghia tieh cflc eua ehung, khdng chi la dinh dd vd sfl b i t tfi cua linh hdn, dinh dd
vd tfl do, ma ca dinh dd vd sfl hien hflu cua Thfidng de, mac dfi da dfidc ly tinh tfi bien khang dinh va minh bien thanh van
dd nhfing lai khdng bao gid ed thg giai quyg't dfidc Chung dfidc tidn gia dinh xua't phat tfi ehinh "sfi tdn kinh dd'i vdi quy luat dao dfic" va didu nay, den Ifidt minh, lai big'n cai Thien - td'i eao thanh ddi tfidng cho nhfing nd Ifie eua ehung Day chinh la didm ddc dao trong hoe thuyg't dao dfic hoe eua I K a n t •
(9) Xem: LKant Sdd, tr.466-469