Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học địa lí cấp trung học cơ sở

Tên biện pháp “Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí cấp Trung học cơ sở”; 1 Thực trạng tình hình Địa lí là một trong những môn học có vai trò quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở cả[.]

- Tên biện pháp: “Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí cấp Trung học cơ sở”;

1 Thực trạng tình hình

Địa lí là một trong những môn học có vai trò quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở cả ba mặt: trí tuệ, nhân cách và năng lực tư duy nhận thức Qua thực tế giảng dạy Địa lí nhiều năm tôi nhận thấy vai trò của môn Địa lí đang bị xem nhẹ, bị coi là môn phụ, từ đó dẫn đến học sinh không còn yêu thích học môn Địa lí, cho rằng học Địa lí chỉ cần học thuộc, học không cần hiểu, không cần đầu

tư học nhiều, học để đối phó, nên việc dạy và học môn Địa lí ở trường Trung học

cơ sở còn nhiều hạn chế: Học sinh ghi nhớ bài một cách rời rạc, máy móc; Không nắm được mối liên hệ giữa các kiến thức thuộc các lĩnh vực khác nhau; Một số học sinh thụ động trong giờ học, lo ra, không tham gia vào các hoạt động thảo luận nhóm; Kỹ năng về bản đồ, tính toán, phân tích xử lí thông tin chưa tốt, chưa phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh; Chất lượng bộ môn Địa lí qua các kỳ kiểm tra chưa cao, còn nhiều học sinh có điểm trung bình, yếu

Chính vì thế việc đổi mới nội dung, phương pháp trong dạy học Địa lí nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục là rất cần thiết Một trong những biện pháp đạt được nhiều kết quả là dạy học theo hướng khai thác kiến thức nhiều môn học có liên quan đến nội dung bài học

2 Nội dung biện pháp thực hiện

Để thực hiện tốt phương pháp dạy học tích hợp, việc tích hợp không gượng

ép, đảm bảo đặc trưng của bộ môn, đảm bảo tính vừa sức, đảm bảo thời gian 45 phút trong tiết dạy, để hoạt động dạy và học đạt hiệu quả cao tôi đã thực hiện một

số bước sau:

- Tìm địa chỉ cần tích hợp trong bài học;

- Soạn bài theo hướng tích hợp, xác định mục tiêu bài học, mục tiêu tích hợp;

- Lựa chọn những nội dung, kiến thức cần tích hợp vào các bài học một cách hợp lí;

- Chuẩn bị đồ dùng dạy học, hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà;

- Tổ chức hoạt động dạy học

Trong chương trình Địa lí cấp Trung học cơ sở có rất nhiều bài có thể vận dụng phương pháp tích hợp trong quá trình dạy học Tiêu biểu là một số bài sau:

a Vận dụng kiến thức Toán học

Kiến thức môn Toán đã được tích hợp trong nhiều môn học ở trường Trung học cơ sở nhằm nâng cao tĩnh chính xác, khoa hoc, dễ tiếp thu, tăng khả năng tư duy logic Vận dụng kiến thức Toán học trong dạy học hiện nay đã trở thành xu thế phổ biến Đối với môn Địa lí, kiến thức Toán học được cụ thể hóa thành các bài tập, bài thực hành, qua các kĩ năng tính toán, xử lí số liệu khi vẽ biểu đồ Có nhiều bài tập trong chương trình Địa lí cần vận dụng kiến thức Toán học để giải quyết Ví dụ như:

- Ví dụ 1: Khi dạy bài 3: Tìm đường đi trên bản đồ (Lịch sử và Địa lí 6), ở mục II Tỉ lệ bản đồ, đối với nội dung này hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức môn Toán giải thích tỉ lệ bản đồ Tỉ lệ bản đồ được biểu hiện ở 2 dạng: tỉ lệ

số và tỉ lệ thước Tỉ lệ số là một phân số luôn có tử là 1, ví dụ: 1: 100.000, 1: 2.000.000, mẫu số càng lớn thì tỉ lệ càng nhỏ và ngược lại, tử số là khoảng cách trên bản đồ, mẫu số là khoảng cách ngoài thực tế Tỉ lệ thước được vẽ dưới dạng

1 thước đo tính sẵn, ví dụ 1cm =10km; Biết đổi các đơn vị từ cm ra km; Vận dụng làm bài tập ở phần 2 đo tính các khoảng cách thực địa dựa vào tỉ lệ thước hoặc tỉ lệ số trên bản đồ

- Ví dụ 2: Khi dạy bài 10: Thực hành vẽ và phân tích biểu đồ về sự thay đổi cơ cấu diện tích gieo trồng phân theo các loại cây, sự tăng trưởng đàn gia súc, gia cầm (Địa lí 9) Ở bài tập 1, giáo viên vận dụng kiến thức môn Toán để hướng dẫn học sinh xử lí số liệu Cơ cấu diện tích gieo trồng từng nhóm cây = Diện tích từng nhóm cây/ Tổng số x 100 Sau đó vận dụng công thức tính bán kính đường tròn (r1990, r2011) để tính bán kính của 2 biểu đồ cần vẽ cho phù hợp

1990 1,0

r  đvbk

2011

14363,5

1, 26 9040,0

b Vận dụng kiến thức Ngữ văn

Đối với môn Địa lí, văn học có ý nghĩa rất quan trọng, có tác dụng gây hứng thú, tạo được sự hấp dẫn cho học sinh, làm cho kiến thức địa lí không còn khô khan, khó học; đồng thời tạo được những biểu tượng, khái niệm địa lí sinh động Qua những câu thơ có liên quan đến địa lí giáo viên có thể giáo dục học sinh tình yêu quê hương đất nước, yêu lao động, niềm tự hào về những vẽ đẹp tự nhiên và con người Việt Nam, đồng thời giáo dục học sinh ý thức bảo vệ tự nhiên, bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lí và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên Văn học cũng có thể được sử dụng để khơi gợi tìm tòi, khám phá của học sinh

Ví dụ 1: Khi dạy bài 7: Sự chuyển động quanh Mặt Trời của Trái Đất và hệ quả Về hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa, giáo viên vận dụng câu ca dao:

“ Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối”

Giáo viên đặt câu hỏi: Câu ca dao nói về hiện tượng gì? Bằng kiến thức đã học hãy giải thích hiện tượng đó?

Ví dụ 2: Khi dạy bài 23: Vị trí, giới hạn, hình dạng lãnh thổ nước Việt Nam (Địa lí 8) Giáo viên vận dụng kiến thức môn Văn học để dẫn dắt vào bài và gây sự hứng thú cho học sinh bằng hai câu thơ sau:

Đầu trời ngất đỉnh Hà Giang

Cà Mau mũi đất mỡ màng phì nhiêu

(Trích Nguyễn Văn Trỗi-Lê Anh Xuân)

Ngoài hai điểm cực Bắc và cực Nam của Tổ Quốc, đất nước ta còn có thêm điểm cực Đông và cực Tây Vậy hai điểm nằm ở tỉnh nào, phạm vi lãnh thổ gồm những phần nào, chúng ta cùng nhau tìm hiểu trong bài học hôm nay

Ví dụ 3: Khi dạy bài 31: Đặc điểm khí hậu Việt Nam (Địa lí 8) khi dạy đến phần 2 Tính chất đa dạng và thất thường Nội dung kiến thức chủ yếu đề cập đến yếu tố khí hậu giữa phần lãnh thổ phía bắc và phần lãnh thổ phía nam Sự khác nhau về yếu tố khí hậu kéo theo sự thay đổi của các thành phần tự nhiên khác giáo viên sử dụng đoạn thơ sau:

Anh ở trong này chưa thấy mùa đông Nắng vẫn đỏ, mận hồng đào cuối vụ Trời Sài Gòn xanh cao như quyến rũ Thật diệu kỳ là mùa đông phương nam

Muốn gửi ra em một chút nắng vàng Thương cái rét của thợ cày, thợ cấy Nên cứ muốn chia nắng đều ra ngoài ấy

Có tình thương tha thiết trong này

(Trích Gửi nắng cho em – Bùi Lê Dung)

Giáo viên có thể đặt các câu hỏi để khai thác kiến thức qua đoạn thơ

“Theo em tác giả đề cập đến mùa đông phương nam, vậy phương nam là giới hạn đến đâu ở lãnh thổ nước ta? Khí hậu có đặc điểm gì?” “Nguyên nhân sự khác nhau về khí hậu phần lãnh thổ phía bắc và phía nam của nước ta?”

Việc sử dụng kiến thức văn học trong dạy học Địa lí, giáo viên có thể sử dụng, chọn lọc linh hoạt kiến thức để giảng dạy cho phù hợp

c Vận dụng kiến thức Lịch sử

Địa lý là một môn học nghiên cứu về phạm vi phân bố không gian lãnh thổ hiện tại nhưng không phải như thế mà Địa lí không liên quan đến Lịch sử Muốn nắm được sự vận động từ quá khứ đến hiện tại và tương lai, giáo viên cần có những kiến thức Lịch sử cần thiết để việc dạy học có hiệu quả hơn Có nhiều sự kiện, câu chuyện lịch sử được lồng ghép để tạo hứng thú cho học sinh hoạc minh họa làm rõ hơn cho kiến thức về Địa lí

Ví dụ 1: Khi dạy bài 13: Tình hình phát triển kinh tế -xã hội khu vực Đông

Á (Địa lí 8) trong phần 2 Đặc điểm phát triển của một số quốc gia Đông Á Khi dạy phần Nhật Bản nói về sự phát triển kinh tế của Nhật Bản giáo viên cần vận dụng kiến thức lịch sử để học sinh nắm sự kiện lịch sử: Ngày 6/8/1945, Mĩ ném quả bom nguyên tử đầu tiên xuống thành phố Hi-rô-si-ma làm 8 vạn người chết, ngày 9/8/1945, Mĩ ném tiếp quả bom nguyên tử thứ hai hủy diệt thành phố Na-ga-xa-ki, giết hại 2 vạn người Như vậy, chiến tranh thế giới thứ hai Nhật Bản là nước bại trận, chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh Nhưng Nhật Bản đã có

những chính sách gì để phục hồi phát triển kinh tế đất nước và trở thành một trong ba trung tâm kinh tế như hiện nay Giáo viên vận dụng kiến thức này sẽ bổ sung thêm vào các giai đoạn phát triển kinh tế Nhật Bản nhất là giai đoạn “phát triển thần kỳ” của Nhật Bản từ 1952-1973

Ví dụ 2: Khi dạy bài 6: Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam (Địa lí 9) Giáo viên giảng về hậu quả của chiến tranh và nền kinh tế của Việt Nam trước và sau khi đổi mới trong nội dung này, giáo viên khai thác kiến thức về tình hình trong nước từ sau 1975 đến trước khi tiến hành đổi mới, nội dung của Đại hội Đảng lần

VI (12-1986) và những thành tựu của nước ta trong thực hiện các kế hoạch 5 năm: 1986-1990, 1991-1995, 1996-2000 Từ những kiến thức đó, giúp giáo viên

có cái nhìn cụ thể hơn về công cuộc đổi mới và hội nhập của nước ta

d Vận dụng kiến thức Sinh học

Kiến thức môn Sinh học để bổ sung cho môn Địa lí tương đối phong phú, ngược lại Địa lí cũng cung cấp cho Sinh học những kiến thức tương tự về phân

bố không gian, các điều kiện sinh thái, Chúng có mối quan hệ chặt chẽ với

nhau Kiến thức Sinh học được vận dụng vào dạy học Địa lí ở nhiều khối lớp, sự

kết hợp liên môn giữa Địa lí và Sinh học giúp học sinh giải quyết được những nội dung bài học nhanh chóng hơn Từ đó giúp bài học bao quát hơn, đầy đủ hơn, hình thành và phát triển năng lực của học sinh Tạo điều kiện cho học sinh chủ động tích cực, sáng tạo, giáo dục lòng yêu quê hương, yêu tài nguyên sinh vật

Việt Nam

Ví dụ 1: Khi dạy bài 37: Đặc điểm sinh vật Việt Nam (Địa lí 8) trong phần

3 Sự đa dạng về hệ sinh thái Giáo viên cho biết Việt Nam có nhiều hệ sinh thái khác nhau phân bố khắp mọi miền như: Hệ sinh thái ngập mặn, hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa, các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia, các hệ sinh thái nông nghiệp Trong phần này ta vận dụng kiến thức sinh học để giải thích cho học sinh về hệ sinh thái và đặc điểm từng hệ sinh thái như thực vật, động vật, sự phân bố của từng hệ sinh thái, cho học sinh thấy được sự khác nhau giữa rừng trồng và rừng tự nhiên Giáo viên sử dụng một số hình ảnh về các kiểu rừng, và động vật cho học sinh thấy được giá trị của tài nguyên sinh vật để học sinh thêm yêu quê hương đất nước mình đang sống

Ví dụ 2: Khi dạy bài 38: Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam (Địa lí 8) Trong phần này ta vận dụng kiến thức sinh học để giải thích cho học sinh hiểu được lợi ích của tài nguyên sinh vật, nguyên nhân suy giảm tài nguyên sinh vật, từ đó có ý thức bảo vệ sự đa dạng của tài nguyên sinh vật; Thấy được mức độ tuyệt chủng của động vật quý hiếm Việt Nam, từ đó đề ra các biện pháp bảo vệ động vật quý hiếm

e Vận dụng kiến thức Hóa học

Kiến thức môn Hóa học có thể được vận dụng để minh họa hoặc làm rõ hơn kiến thức môn Địa lí

Ví dụ 1: Khi dạy bài 17: Ô nhiễm môi trường ở đới ôn hòa (Địa lí 7) trong phần 1 Ô nhiễm không khí Khi trình bày hậu quả của ô nhiễm không khí , giáo

viên dựa vào kiến thức môn Hóa học để giúp học sinh hiểu được phản ứng hóa học dẫn đến mưa axit là SO2 + H2O → H2SO4 và tác hại của mưa axit

Ví dụ 2: Khi dạy bài 28 Đặc điểm địa hình Việt Nam (Địa lí 8) trong phần

3 Địa hình nước ta mang tính chất nhiệt đới gió mùa và chịu sự tác động mạnh

mẽ của con người Khi trình bày đến dạng địa hình cácxtơ nhiệt đới, giáo viên có thể dựa vào kiến thức hóa học mô tả thêm quá trình hình thành các hang động ở núi đá vôi để học sinh hiểu rõ hơn Cụ thể như sau: Nhũ đá được tạo thành từ CaCO3 và các khoáng chất khác kết tụ từ dung dịch nước khoáng Đá vôi là đá chứa cacbonat canxi bị hoà tan trong nước có chứa khí cacbonic tạo thành dung dịch CaHCO3 Phương trình phản ứng như sau:

CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(HCO3)2 Dung dịch này chảy qua kẽ đá cho đến khi gặp vách đá hay trần đá và nhỏ giọt xuống Khi dung dịch tiếp xúc với không khí, phản ứng hoá học tạo thành nhũ đá như sau: Ca(HCO3) 2 → CaCO3 + H2O + CO2 Nhũ đá "lớn" lên với tốc

độ 0,13 mm một năm Các nhũ đá "lớn" nhanh nhất là những nơi có dòng nước dồi dào cacbonat canxi và CO2 Từ đó, giáo viên có thể khẳng định khu vực nhiệt đới ẩm là khu vực có quá trình phong hóa hóa học diễn ra mạnh do có lượng nước dồi dào, nhiệt độ cao nên khả năng hòa tan CO2 vào nước rất lớn Giáo viên nói thêm địa hình cacxto ở nước ta có đỉnh nhọn, sắc sảo (đá tai mèo) với nhiều hang động có nhiều hình thù kì lạ

g Vận dụng kiến thức Giáo dục công dân

Kiến thức môn Giáo dục công dân tích hợp trong dạy học Địa lí giúp học sinh hiểu rõ hơn những qui định của pháp luật về bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên,…từ đó giáo dục học sinh biết yêu thiên nhiên, yêu quê hương, đất nước, có những việc làm thiết thực để góp phần xây dựng và phát triển đất nước

Ví dụ 1: Khi dạy bài 38: Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam (Địa lí 8) Trong bài này ta vận dụng kiến thức Giáo dục công dân để giải thích cho học sinh hiểu được ý nghĩa của tài nguyên sinh vật đối với sự phát triển của con người, cần phải yêu thiên nhiên và sống hòa hợp với thiên nhiên; hiểu được ý nghĩa, biện pháp và một số quy định của pháp luật về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

Ví dụ 2: Khi dạy bài 23: Vùng Bắc Trung Bộ (Địa lí 9) Khi dạy mục III Đặc điểm dân cư, xã hội giáo viên giúp học sinh thấy được trong điều kiện khó khăn, khắc nghiệt của vùng nhưng con người ở đây rất hiếu học, đây là quê hương của nhiều lãnh tụ kiệt xuất như: Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp,…từ đó giáo dục học sinh có ý thức vượt khó, vươn lên trong học tập và cuộc sống

h Vận dụng kiến thức Âm nhạc, Mĩ thuật, Tin học

Vận dụng kiến thức Âm nhạc, Mĩ thuật, Tin học tạo hứng thú cho học sinh trong học tập, phát huy được tài năng, sở trường của các em từ đó giúp học sinh khắc sâu nội dung bài học, mở rộng thêm kiến kiến thức

Ví dụ 1: Khi dạy bài 14: Biến đổi khí hậu và ứng phó với biến đổi khí hậu (Lịch sử và Địa lí 6) Cho học sinh thiết kế các poster, băng rôn, khẩu hiệu tuyên truyền (vẽ tay hoặc thiết kế vi tính) về phòng chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu như: “Bảo vệ tài nguyên nước là bảo vệ cuộc sống của chúng ta”,

“Cảnh báo sớm để chủ động phòng chống thiên tai”, “Giảm phát thải khí nhà kính là góp phần chống biến đổi khí hậu”, “Tắt bớt một bóng đèn là thêm một cơ hội làm mát Trái Đất”,…

Ví dụ 2: Khi dạy bài 31: Đặc điểm khí hậu Việt Nam (Địa lí 8) khi dạy đến phần 2 Tính chất đa dạng và thất thường để nói về sự đối lập mùa mưa và mùa khô của hai sườn đông sườn tây Trường Sơn (Thiên nhiên phân hóa đông - tây), giáo viên vận dụng lời bài hát Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây: “Trường Sơn Tây anh đi, thương em bên ấy mưa nhiều, con đường gánh gạo, mũi bay rừng già cho dài tay áo, hết rau rồi em có lấy măng không Còn em thương bên Tây anh mùa đông, nước khe cạn bướm bay lèn đá, biết lòng anh say miền đất lạ, chắc em

lo đường chắn bom thù Anh lên xe trời đổ cơn mưa, cái gạt nước xua đi nổi nhớ,

em xuống núi nắng về rực rỡ, cái nhành cây gạt nỗi riêng tư…”

Không chỉ môn Địa lí mà ở tất cả các môn học, giáo viên vận dụng kiến thức môn Tin học để hướng dẫn học sinh cách truy cập, lấy thông tin, tranh ảnh,

tư liệu,… trên Internet để mở rộng kiến thức, phục vụ tốt cho việc học tập

3 Hiệu quả, lợi ích thu được do áp dụng giải pháp

Sau quá trình giảng dạy và áp dụng biện pháp nên trên học sinh học tốt hơn, thích học môn Địa lí hơn, phát triển được năng lực tự học, tự phát hiện tri thức và khả năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, giúp các em

có kỹ năng giao tiếp ứng xử linh hoạt Học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng

đã học cho quá trình học tập tiếp theo, giải quyết các tình huống thách thức, bất ngờ, chưa từng gặp Giúp khắc phục được tình trạng khô cứng, nặng nề, rời rạc trong dạy học; gắn kết việc dạy học với thực tiễn cuộc sống, làm cho học sinh hứng thú và say mê hơn với môn học Địa lí

Kết quả chất lượng bộ môn Địa lí năm học 2021 – 2022 so với năm học

2020 – 2021 như sau:

TRUNG

2020 - 2021 252 160 63,5 56 22,2 34 13,5 2 0,8 0 0

Trên đây là biện pháp “Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học Địa lí

cấp Trung học cơ sở” Rất mong được sự góp ý của Ban giám khảo Hội thi giáo

viên dạy giỏi cấp huyện để giúp biện pháp hoàn thiện hơn./.