7 Tên biện pháp Biện pháp giúp học sinh thực hiện tốt phép tính cộng, trừ có nhớ trong phạm vi 100 1 Thực trạng Phép cộng và phép trừ là hai trong bốn phép tính cơ bản trong dạy toán tiểu học Phép cộn[.]
Trang 11 Thực trạng
- Phép cộng và phép trừ là hai trong bốn phép tính cơ bản trong dạy toán tiểu học Phép cộng, trừ trong phạm vi 100 (có nhớ) là một phần kiến thức quan trọng giúp học sinh hình thành kiến thức, kĩ năng cơ bản tạo nền tảng cho học sinh học lên lớp trên
Theo Chương trình GDPT 2018, các em đã học môn Toán lớp 1 đã biết sử dụng các bảng tách - gộp số để hình thành phép tính cộng, trừ trong phạm vi 10 đồng thời cũng tự biết được cách tính (kĩ thuật tính), tìm ra kết quả phép cộng (gộp, qua đếm số lượng, thêm, đếm tiếp), trừ (tách, bớt đi, còn lại) Học sinh khá, giỏi thực hiện được các phép tính cộng, trừ không nhớ trong phạm vi 100
Qua thực tế giảng dạy năm học 2021 – 2022 tôi nhận thấy học sinh thực hiện các phép tính cộng, trừ có nhớ trong phạm vi 100 còn gặp một số khó khăn như:
+ Khi thực hành phép cộng, phép trừ trong phạm vi 100 học sinh thường lẫn lộn giữa cộng với trừ có nhớ với không nhớ
+ Học sinh đặt tính thường hay mắc phải trường hợp đặt tính sai dẫn đến
kết quả bài toán sai Khi dạy phép cộng, trừ số có hai chữ số với số có hai chữ số
theo hàng ngang, có nhiều học sinh thường ghi sai kết quả của phép tính
- Kĩ năng tính nhẩm của các em còn hạn chế mất thời gian khi nhẩm, đa số các em phải xòe tay để tính
Đầu năm học tôi thực hiện khảo sát đối với 26 HS lớp tôi chủ nhiệm và nắm được về khả năng tính cộng trừ như sau:
+ Học sinh thực hiện tính cộng, trừ thành thạo, nhanh, chính xác 5HS (19.2%)
+ Học sinh thực hiện tính cộng, trừ chính xác chậm.12HS (46.1%)
+ Học sinh thực hiện tính còn sai sót về đặt tính, sai kết quả.9 HS (34.7%) Xuất phát từ thực trạng trên nên tôi chọn “Biện pháp giúp học sinh thực hiện tốt phép tính cộng, trừ có nhớ trong phạm vi 100” để giúp cho học sinh cách học, cách làm để nắm được các kiến thức và có các kĩ năng cơ bản khi thực hiện phép tính cộng và phép trừ có nhớ Từ đó giúp các em có cơ sở học tốt môn Toán cũng như tạo điều kiện để thực hiện tốt phép tính cộng, trừ có nhớ ở các lớp trên
2 Nội dung biện pháp
Để giúp học sinh thực hiện tốt phép tính cộng, trừ có nhớ trong phạm vi
100 tôi tiến hành theo các bước như sau:
2.1 Khắc sâu kiến thức khi học bảng cộng, trừ qua 10 phạm vi 100
a) Hướng dẫn học để khắc sâu các bảng cộng cộng có nhớ
Để góp phần giúp học sinh khắc sâu kiến thức và vận dụng tốt bảng cộng, trừ có nhớ phạm vi 20 tôi đã tiến hành hướng dẫn kĩ trong từng tiết học như sau:
* Thực hiện cách hình thành bảng cộng
Ví dụ: Bài 9 cộng với một số
Trang 2- Học sinh thực hiện tính 9+5 bằng các thao tác trên đồ dùng học tập và dựa vào sơ đồ tách gộp, có thể trả lời theo nhiều cách để tìm ra kết quả 9 + 5 = 14 Học sinh rút ra cách thực hiện : “Gộp cho đủ chục rồi cộng 10 với số còn lại”
- Dựa vào hình vẽ khuyến khích học sinh tìm ra cách làm nhanh nhất: “tách
1 ở số sau để có 9 cộng với 1 bằng10, lấy 10 cộng với số còn lại của số sau”
Cách thực hiện này yêu cầu học sinh phải vận dụng các kiến thức đã học ở lớp 1: 9+1=10, 5 gồm 1 và 4) để tự phát hiện nội dung mới và chuẩn bị cơ sở cho việc lập bảng cộng có nhớ
- Lập bảng cộng dạng 9 cộng với một số
9 + 2=
9 + 3=
……
9 + 9=
Như vậy để giúp học sinh dễ khắc sâu bảng cộng 9 với một số tôi tự tìm ra kết quả bằng các thao tác trên đồ dùng học tập và cho học sinh nhận xét về các phép tính (số hạng thứ nhất của các phép tính đều là 9) khi cộng 9 với một số thì tách ra 1 đơn vị ở số sau để có 9 +1 = 10 cộng với số còn lại
Sau các tiết học về hình thành bảng cộng như bảng cộng dạng 9,8,7,6 cộng với một số, tôi giúp học sinh phân biệt cụ thể lại cách thực hiện các phép tính như thực hiện 9 cộng với một số Cách hướng dẫn như sau:
+ 9 cộng mấy bằng 10? ( 9 cộng 1 bằng 10)
Vậy chúng ta tách số hạng thứ 2 là: 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9 ( vậy ta tách số hạng thứ 2: 1 + 1; 1 + 2; 1 + 3; 1 + 4; 1 + 5; 1+ 6; 1 + 7;1 + 8)
+ 8 cộng mấy bằng 10? ( 8 cộng 2 bằng 10)
Vậy chúng ta tách số hạng thứ 2 (2 + 1; 2+ 2; 2 + 3; 2 + 4; 2 + 5; 2 + 6; 2+7) + 7 cộng mấy bằng 10? (7 cộng 3 bằng 10)
Vậy chúng ta tách số hạng thứ 2 ( 3 + 1; 3+ 2; 3+ 3; 3+4; 3+5; 3+6)
+ 6 cộng mấy bằng 10? (6 cộng 4 bằng 10)
Vậy chúng ta tách số hạng thứ 2 ( 4+ 1; 4+ 2; 4+ 3; 4+4; 4+5)
* Phân biệt được phép cộng có nhớ và phép cộng không nhớ
Trong tiết học đầu tiên về phép cộng có nhớ tôi tập cho học sinh có thói quen nêu cách thực hiện khi thực hiện từng phép tính và lưu ý kĩ cho học sinh phân biệt cộng không nhớ và cộng có nhớ để học sinh khắc sâu cách cộng để tránh nhầm lẫn
Ví dụ: Khi cộng 2 số ở hàng đơn vị được số có 1 chữ số là phép cộng không nhớ, khi cộng 2 số ở hàng đơn vị được số có 2 chữ số là phép cộng có nhớ Vì số có 2 chữ số
là số gồm có chục và có đơn vị nếu được 1 chục thì ta thêm vào cột chục
Trang 330 + 5 = 35
Ta có:
0 cộng 5 bằng 5, viết 5
3 cộng 0 bằng 3, viết 3
Vậy kết quả bằng 35
35 + 8 = 43
Ta có:
5 cộng 8 bằng 13, viết 3 nhớ 1
3 cộng 0 bằng 3, nhớ 1 bằng 4 Vậy kết quả bằng 43
b) Hướng dẫn học về phép trừ có nhớ
Trong chương trình học của lớp 2 các em sẽ được học bảng trừ bắt đầu từ
11 trừ đi một số Phương pháp dạy dạng bài này cũng dựa vào sơ đồ tách gộp để hình thành bảng trừ
Ví dụ: Bài 11 trừ đi một số
- Học sinh thực hiện tính 11- 5 bằng các thao tác trên đồ dùng học tập, có thể trả lời bằng nhiều cách để tìm ra kết quả 11- 5 Dựa vào hình vẽ SGK học sinh tìm ra cách tính nhẩm: 11- 5 = 11 – 1 - 4 = 10 – 4 = 6
- Để giúp đỡ học sinh tính chậm tôi hướng dẫn học sinh cách thực hiện khác như sau:
+ Dựa vào phép cộng tương ứng
Ví dụ: 11- 2 = ? Cho học sinh nhẩm ngược lại : Mấy cộng với 2 bằng 11 + Phân tích số bị trừ thành số hàng chục và hàng đơn vị, rồi lấy 10 trừ số trừ xong cộng số hàng đơn vị của số bị trừ :
15 – 7 = 10 + 5 – 7
= 10 – 7 + 5
= 3 + 5
= 8
+ Đếm tiếp từ số liền sau của số trừ đến số bị trừ thì ngưng, tức là đếm từ 8 đến 15, dùng ngón tay để đếm, đếm được tất cả 8 ngón thì ghi 8 vào kết quả :
15 – 7 = 8
Cách thực hiện này có thể áp dụng để hướng dẫn học sinh thực hiện tính đối với bảng trừ 11; 12; 13; 14; 15; 16; 17;18 trừ đi một số
Mỗi học sinh có tâm lí khác nhau, khi tiếp nhận, lĩnh hội kiến thức cũng bằng nhiều cách khác nhau nên tôi đã lựa chọn cách thuận tiện để giúp đỡ các em nhất là học sinh tính toán chậm.Với cách làm này giúp cho học sinh ghi nhớ nhanh hơn về bảng cộng, bảng trừ của chương trình Toán lớp 2, đối với các em khá giỏi không cần phải học thuộc lòng bảng mà cũng có thể thực hiện được nhanh các phép tính cộng trừ có nhớ phạm vi 100
2.2 Tăng cường rèn kĩ năng tính toán cộng, trừ có nhớ trong phạm vi 100
a) Hình thành kĩ năng về đặt tính và thực hiện tính
Trang 4- Trong toán học, kỹ thuật tính cộng và trừ bao giờ cũng được thực hiện theo một quy tắc không thay đổi đó là thực hiện tính từ hàng nhỏ nhất đến hàng lớn nhất, tức là từ hàng đơn vị rồi tiếp đến hàng chục, hàng trăm hoặc nhiều hơn; khi thực hiện tính theo cột dọc thì phải thực hiện từ bên phải sang bên trái
- Xuất phát từ quy tắc đó, trong quá trình giảng dạy, tôi hết sức quan tâm đến việc rèn kỹ thuật tính cho học sinh, giúp các em có kỹ thuật tính thành thạo và chính xác Tuy nhiên, trong thực tế vẫn có học sinh còn tính từ bên trái sang bên phải dẫn đến tính sai kết quả; hoặc trong quá trình cộng, các em quên không nhớ ở phần kết quả (nhớ từ hàng đơn vị sang hàng chục) Với chương trình toán hiện nay, trong quá trình học, học sinh được thao tác trên que tính để tìm ra kết quả, sau
đó đọc các bước thực hiện phép tính rồi giải thích cho bạn cách đặt tính và tính; cuối cùng các em báo cáo những việc các em đã làm Cách dạy, cách học này đã giúp cho những học sinh học tốt, tự giác, chủ động trong học tập, học sinh có khả năng trình bày diễn đạt sẽ phát huy được khả năng của mình, kết quả học tập của các em này sẽ tốt hơn Song, với những học sinh chưa tự giác, chưa chủ động trong học tập, thao tác chậm, nhận thức chậm thì rất dễ dẫn đến việc các em không nắm được kỹ thuật tính
- Để khắc phục, tôi đã yêu cầu học sinh tích cực làm việc nhóm, trao đổi với bạn
về cách thực hiện phép tính, tạo cơ hội để tất cả học sinh được trình bày, báo cáo kết quả với giáo viên Hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật tính cho các em; kiểm tra các em thường xuyên ở những tiết học sau hay ở những tiết Em làm được những gì?
- Đối với những trường hợp học sinh quên không nhớ từ hàng đơn vị sang hàng chục (ở phần kết quả), tôi hướng dẫn học sinh nhắc lại các bước thao tác, khi cộng hàng đơn vị, viết chữ số hàng đơn vị ở phần kết quả và nhớ 1 chục; sau đó tiếp tục cộng hàng chục và nhớ thêm vào hàng chục 1 chục Ví dụ, có phép tính:
38
25
Tôi hướng dẫn học sinh nhắc lại như sau: cộng từ phải sang trái, tức là cộng hàng đơn vị với hàng đơn vị (lấy 8 cộng với 5), sau đó cộng hàng chục với hàng chục (lấy 3 chục cộng với 2 chục) Lưu ý phần ghi kết quả, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích:
8 đơn vị cộng với 5 đơn vị bằng mười ba Mười ba gồm mấy chục và mấy đơn vị? (gồm 1 chục và 3 đơn vị) Vậy 3 đơn vị viết ở cột nào (cột đơn vị, thẳng số 8 và số 5) Còn 1 chục có viết vào kết quả không? (không viết, mà để nhớ sang hàng chục) Tiếp tục thực hiện cộng hàng chục với hàng chục: 3 chục cộng với 2 chục bằng 5 chục, nhớ thêm 1 chục bằng 6 chục, viết 6 ở cột chục, thẳng chữ số 3 và chữ số 2
Với cách làm này đã hình thành được kĩ năng đặt tính và cách thực tính cho học sinh, giúp cho học sinh tính ngày càng thành thạo hơn
b) Rèn kĩ năng tính nhẩm
+
Trang 5Việc dạy học tính nhanh, tính nhẩm có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phát triển trí thông minh, khả năng tư duy của học sinh, nó được thể hiện qua khả năng phân tích tổng hợp, rèn luyện tư duy linh hoạt Việc rèn khả năng tính nhanh
và tính nhẩm giúp học sinh có những kĩ năng về nhận dạng các dạng toán, có kĩ năng phân tích, tổng hợp các phép tính, giúp học sinh vận dụng thực hiện tốt phép tính cộng, trừ nhanh hơn
Thực hiện tính nhẩm nhanh kết quả chính xác tôi cho các em thực hiện như sau: + Bước 1: Lấy chữ số hàng đơn vị trừ chữ số hàng đơn vị rồi viết kết quả ở hàng đó
+ Bước 2: Đối với phép trừ số có hai chữ số với số có một chữ số thì chuyển chữ số hàng chục sang viết kết quả ở chữ số hàng chục Còn đối với trừ số có hai chữ số cho số có hai chữ số thì ta lấy chữ số hàng chục trừ cho chữ số hàng chục, rồi viết kết quả ở hàng đó
Ngoài ra tôi hướng dẫn học sinh thực hiện tính nhẩm như sau:
Ví dụ:
6 + 15 thì chúng ta hướng dẫn học sinh đổi lại vị trí là 16 + 5
Sau đó tách thành 16 + 4 + 1 = 21
Vậy muốn tính nhẩm đối với phép cộng những phép tính có số hạng không phải số tròn chục thì bước đầu tiên chúng ta tách, gộp sao cho số hạng đó thành số tròn chục để tính thuận tiện hơn
Trong từng tiết dạy thường xuyên khuyến khích học sinh vận dụng tính nhẩm để giải toán, dần dần hình thành kĩ năng tính toán cho các em
2.3 Tạo hứng thú cho học sinh trong việc học cộng, trừ
có nhớ phạm vi 100
Trong các môn học thì môn Toán được nhiều học sinh hứng thú học tập nhưng một số em lại chán vì không có gì hấp dẫn chỉ tính toán với các con số nên
có một số em học bảng cộng, bảng trừ chậm Để khắc phục tình trạng chán học Toán và tạo hứng thú cho các em có ý thức tự học mà không cần sự thúc giục, nhắc nhở từ cha mẹ và thầy cô tôi thường xuyên vận dụng trò chơi trong từng tiết học Tâm lí học sinh lớp 2 luôn muốn mình được khen được chiến thắng khi tham gia các trò chơi nên các em tự học, tự rèn thêm ở nhà
Thông qua trò chơi học tập, các em lĩnh hội tri thức toán học dễ dàng, kiến thức được củng cố, khắc sâu một cách vững chắc, tạo cho các em niềm say mê hứng thú trong học tập
Dựa vào nội dung kiến thức, trình độ học sinh, có thể lựa chọn trò chơi để đưa vào dạy học như một hoạt động dạy học toán
Khi xây dựng trò chơi chú ý xác định rõ mục đích học tập của trò chơi Các bước chuẩn bị tiến hành trò chơi như sau:
- Công bố luật chơi
Trang 6- Tiến hành chơi.
- Nhận xét, động viên khuyến khích
Các trò chơi được tổ chức gây hứng thú học tập của tôi tiến hành như trò chơi Ai lên cao hơn, Ong tìm mật, vòng quay diệu kì, Hộp quà bí mật.Truyền điện, Gió thối, Ai nhanh ai đúng
Ví dụ: Trò chơi “Truyền điện”
Luật chơi: Giáo viên phát lệnh hỏi bất kì một phép cộng, trừ (trong bảng đã
học) học sinh đó trả lời đúng thì có quyền mời một người khác, có thể hỏi phép tính hoặc hỏi kết quả Nếu ai trả lời sai, thì người đó không được quyền mời người khác
Ví dụ: Học “9 cộng với một số ”
Giáo viên phát lệnh 9 + 3 = (HS) HS trả lời 9 + 3 = 12 và được quyền phát lệnh 9 + 7 = (Bạn) Bạn nhận lệnh trả lời 9 + 7 = 16 và tiếp tục phát lệnh… Trường hợp người nhận lệnh không trả lời được thì sẽ bị phạt nhảy lò cò tại chỗ, đúng thì được tuyên dương, quản trò tiếp tục phát lệnh Trò chơi cứ thế tiến hành.
Trò chơi : “ Ai nhanh ai đúng”.
Ví dụ: Áp dụng củng cố bài 11 trừ đi một số
Cách chơi 1: Mỗi lượt 8 học sinh tham gia đứng mỗi em đọc một phép tính trừ bắt đầu từ 11- 2 = 9; 11- 3 = 8;… và tương tự cho đến hết phép trừ trong bảng
11 trừ đi một số.Kết thúc trò chơi giáo viên nhận xét tuyên dương, động viên các
em còn chậm để các em cùng tham gia chơi
Cách chơi 2: Giáo viên nêu phép tính, học sinh tham gia làm ở bảng con,
em nào làm nhanh giơ bảng Giáo viên chọn 3HS nhanh nhất để tuyên dương
Trò chơi này được áp dụng để củng cố bảng cộng, bảng trừ Qua trò chơi học sinh vừa thoải mái trong học tập, vừa giúp củng cố kiến thức
Trong từng tiết học giáo viên lựa chọn trò chơi và hình thức chơi để học sinh không nhàm chán mà giúp học sinh có nhiều hứng thú trong việc phải tự ghi nhớ bảng cộng, trừ để tham gia
3 Hiệu quả
Năm học 2021 – 2022 lớp tối chủ nhiệm có 26 học sinh Sau khi sử dụng biện pháp trên trong môn Toán học sinh đã đạt được kết quả như sau:
Đầu năm học Cuối học kì 1
Học sinh thực hiện tính cộng, trừ
thành thạo, nhanh, chính xác. 5 19.2% 12 46.1% Học sinh thực hiện tính cộng, trừ
Trang 7Học sinh thực hiện tính còn sai
sót về đặt tính, sai kết quả. 9 34.7% 0 0
- Học sinh có kĩ năng thực hiện đúng phép cộng, trừ có nhớ, trừ nhẩm thành thạo
- Học sinh nắm vững bảng cộng, trừ và áp dụng vào tính toán nhanh hơn Kĩ năng thực hiện tính cộng, trừ có nhớ cho học sinh được nâng lên, học sinh hứng thú, tích cực trong học tập, nâng cao được tinh thần và ý thức tự học, tự rèn luyện
ở nhà mà không cần sự nhắc nhở nhiều từ gia đình
- Học sinh thực hiện cộng, trừ chính xác kết quả, không viết kết quả nhầm hàng
- Giáo viên vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, giúp học sinh tiếp thu bài tốt nhất
- Vì các em học sinh đã thực hiện tốt về phép tính cộng, trừ có nhớ nên đã góp phần nâng cao chất lượng môn Toán Cuối năm học, học sinh được xếp loại môn Toán:
Hoàn thành tốt: 16 HS (61,5%)
Hoàn thành: 10 HS (38,5%)
Tuy chất lượng chưa phải là cao vượt trội nhưng với tôi quan trọng nhất là các em đã có ý thức học tập và kĩ năng tính toán nhanh, áp dụng vào làm các dạng bài tập thành thạo Các em học đến đâu, nắm chắc kiến thức đến đó
4 Bài học kinh nghiệm
- Giáo viên phải luôn tìm hiểu học sinh để có biện pháp giúp đỡ phù hợp để học sinh hứng thú học tập
- Giáo viên vận dụng các hình thức linh hoạt, không áp đặt học sinh phải học thuộc bảng cộng, bảng trừ mà giúp học sinh biết cách thực hiện phép tính sao cho các em dễ nhớ và dễ thực hiện
Trên đây là “Biện pháp giúp học sinh thực hiện tốt phép tính cộng, trừ có nhớ trong phạm vi 100” Rất mong được sự góp ý của Ban giám khảo Hội thi giáo viên dạy giỏi cấp huyện để giúp biện pháp hoàn thiện hơn./