Phân tích mô hình lựa chọn tiêu dùng tối ưu của người tiêu dùng trong điều kiện bị ràng buộc ngân sách tiêu dùng. Liên hệ thực tế trong trường hợp chọn 2 nhóm hàng cụ thể trên thị trường và phân tích các yếu tố tác động đến sự lựa chọn đó

I PHÂN TÍCH MỘT SỐ KHÁI NIỆM, ĐỊNH NGHĨA CƠ BẢN 1 Lợi ích (U) là gì? Lợi ích là một thuật ngữ trong kinh tế dùng để chỉ sự hài lòng nhận được từ việc tiêu thụ hàng hóa hoặc dịch vụ Các lí thuyết kinh.

I PHÂN TÍCH MỘT SỐ KHÁI NIỆM, ĐỊNH NGHĨA CƠ BẢN

1 Lợi ích (U) là gì?

 Lợi ích là một thuật ngữ trong kinh tế dùng để chỉ sự hài lòng nhận được từ

việc tiêu thụ hàng hóa hoặc dịch vụ Các lí thuyết kinh tế dựa trên sự lựa chọn hợp lí thường cho rằng người tiêu dùng sẽ cố gắng tối đa hóa lợi ích của họ Lợi ích kinh tế của hàng hóa hoặc dịch vụ rất quan trọng, bởi vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu, và do đó ảnh hưởng đến giá cả của hàng hóa hoặc dịch

vụ đó

Trên thực tế, khi tiêu dùng người tiêu dùng có thể hài lòng hoặc không hài lòng, nếu người tiêu dùng hài lòng tức là hàng hoá đó đem lại lợi ích cho người tiêu dùng

2 Tổng lợi ích (TU)

 Tổng lợi ích (TU) là tổng thể sự hài lòng, thỏa mãn khi tiêu dùng một lượng

hàng hóa hay dịch vụ nhất định

- Hàm tổng lợi ích có dạng: TU = f (X, Y)

Ví dụ: TU = 3X + 4Y; TU = 2XY

 Công thức tính:

TU = f (X, Y, Z ) hoặc TU = TUX + TUY + TUZ +

3 Lợi ích cận biên (MU)

- Lợi ích cận biên phản ánh mức lợi ích bổ sung thêm khi ta tiêu dùng thêm một

đơn vị hàng hóa hay dịch vụ

Không nên nhầm lẫn giữa ích lợi cận biên và tổng ích lợi Tổng ích lợi là tổng số ích lợi thu được từ tất cả các đơn vị hàng hóa tiêu dùng, còn ích lợi cận biên là tổng số ích lợi thu được khi sử dụng hay tiêu dùng thêm một đơn vị hàng hóa Sự khác biệt này cho phép chúng ta lý giải được cái gọi là nghịch lý của giá trị

 MU=ΔTU/ΔQ=TU’(Q)TU/ΔQ=TU’(Q)ΔTU/ΔQ=TU’(Q)Q=TU’(Q)

 TU là hàm liên tục MU = dTU/ΔQ=TU’(Q)dQ

 TU là hàm rời rạc MUn = TUn - TUn-1

Cách xác định lợi ích cận biên: qua bảng số liệu về lợi ích mà A nhận đươc khi ăn cơm

Q TM MU

Bảng 1: Tổng lợi ích, lợi ích cận biên khi thay đổi mức tiêu thụ bát cơm

 Q là số bát cơm mà A ăn

 Qua hàm tổng lợi ích

MUX = TU’X MUY = TU’Y

4 Quy luật lợi ích cận biên giảm dần

 Quy luật lợi ích cận biên giảm dần (law of diminishing marginal utility) là

khái niệm nói rằng khi người tiêu dùng tiêu dùng một lượng hàng hóa hay dịch

vụ càng lớn thì ích lợi hay mức thỏa mãn thu được từ mỗi đơn vị tăng thêm sẽ giảm với tốc độ ngày càng nhanh

Lý thuyết về lợi ích và lợi ích cận biên cho biết tại sao đường cầu dốc xuống Như vậy chúng ta có thể thấy mối quan hệ giữa MU và giá cả hàng hóa

 Khi MU càng lớn, lượng hàng hóa tiêu dùng càng ít, người tiêu dùng trả giá càng cao

 Khi MU càng nhỏ thì lượng hàng hóa tiêu dùng càng nhiều và người tiêu dùng trả giá càng thấp

5 Đường bàng quan (U)

 Đường bàng quan (indifference curve) là đường biểu thị các kết hợp khác

nhau giữa hai hàng hóa đem lại ích lợi hay mức thỏa mãn như nhau và vì vậy khi lựa chọn, người tiêu dùng “bàng quan”, tức dửng dưng hay coi các kết hợp hàng hóa đó là như nhau

 Đường bàng quan thường được giả định là có dạng lồi (convex shape)

 Một đường bàng quan cụ thể luôn gắn liền với một độ thỏa dụng nhất định, và điều này nói lên vị trí cụ thể của nó Những đường bàng quan khác nhau sẽ biểu thị các độ thỏa dụng khác nhau

Nói một cách ngắn gọn, đường bàng quan là đường mô tả các giỏ hàng hóa khác nhau đem lại cho người tiêu dùng cùng một độ thỏa dụng

Hình 2: Đường bàng quan là một đường dốc xuống

6 Đường ngân sách(I)

 Đường ngân sách mô tả các giỏ hàng hóa (x, y) tối đa mà người tiêu dùng có

thể mua được

 Đường ngân sách cho chúng ta biết số lượng hàng hóa Y tối đa mà người tiêu dùng có thể mua được khi đã mua một lượng hàng hóa X nhất định và ngược lại

II. Phân tích mô hình lựa chọn tiêu dùng tối ưu của người tiêu

dùng trong điều kiện bị ràng buộc về ngân sách tiêu dùng

Giả sử một người tiêu dùng có một mức ngân sách nhất định là Io tiêu dùng hai loại hàng hóa X và Y, với giá tương ứng là P x và P y, được biểu thị bởi đường ngân sách trên Hình 3 Người tiêu dùng này không thể mua được các giỏ hàng hóa nằm trên đường bàng quan U2 vì không đủ ngân sách Họ chỉ có thể mua được các giỏ hàng hóa nằm trên hoặc nằm trong đường ngân sách (ví dụ như giỏ B, C, D và E) Người tiêu dùng sẽ không lựa chọn các giỏ hàng hóa B, C và

D vì các giỏ này chỉ mang lại mức lợi ích là U0 Họ sẽ lựa chọn giỏ hàng hóa tối

ưu để tối đa hóa lợi ích tại E (được xác định tại điểm đường ngân sách tiếp xúc với đường bàng quan)

Hình 3 : Xác định giỏ hàng hóa tối ưu với một mức ngân sách nhất định

Tại điểm E trên hình 3, độ dốc của đường ngân sách bằng độ dốc của đường bàng quan Tỷ lệ thay thế cận biên biểu thị độ dốc của đường bàng quan Tỷ lệ giá biểu thị độ dốc của đường ngân sách Một người tiêu dùng đạt được tới mức lợi ích cao nhất từ một mức thu nhập đã cho khi tỷ lệ thay thế cận biên cho hai hàng hóa bất kỳ, chẳng hạn, hàng hóa X và Y, bằng với tỷ lệ giá của hai hàng hóa đó:

MRS X ,Y = -∆ X ∆ Y =MUx MUy=Px Py=>MUx Px =MUy Py

Vậy, điều kiện cần và đủ để người tiêu dùng lựa chọn được giỏ hàng hóa tối ưu

{ MU Y

P X =

MU Y

P Y

XP X+YP Y=M0

Từ đây, suy rộng ra, nếu một người tiêu dùng mua N hàng hóa, X1, X2, X3,…,

XN với các mức giá P1, P2, P3, …, PN từ một mức thu nhập cho trước là M, thì điều kiện cần và đủ để người tiêu dùng tối đa hóa lợi ích là:

P1 =

MU2

P2 =

MU3

P3 =…=

MU N

P N

P1X1+P2X2+P3X3+…+P N X N=M0

III Liên hệ thực tế với việc lựa chọn hai hàng hóa cụ thể

1 Tình huống nghiên cứu

Bạn A tiêu dùng sử dụng mức thu nhập hàng tháng là I - 38USD và để mua 2 loại hàng hóa là bánh mì (X) và sữa (Y) Giá của 1 cái bánh mì là Px – 2 USD; và giá của hộp sữa là Py-4USD Cho bảng tổng lợi ích của 2 loại hàng hóa bên dưới vậy bạn A nên lựa chọn kết hợp hàng hóa X Y như thế nào để có được lợi ích tối đa?

2 Phân tích sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu khi ngân sách và giá thay đổi

2.1 Tình huống lựa chọn ban đầu

Slhh TUx MUx MUx/ΔQ=TU’(Q)Px TUy MUy MUy/ΔQ=TU’(Q)Py

Phương trình đường ngân sách I: 7X+6Y=38 (USD)

2.2 Phân tích sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu bằng bảng lợi ích

Kết hợp bảng lợi ích ta có các tập hợp hàng hóa tiêu dùng tối ưu là (4X, 2Y); (6X, 4Y); (7X, 6Y)

Để tối đa hóa lợi ích thì số tiền mua hàng hóa phải đúng bằng số thu nhập cho trước là 38 USD So sánh số tiền để mua 3 tập hàng hóa trên chỉ có duy nhất một tập hàng hóa tối ưu (7X, 6Y) là thỏa mãn TUx max: 270 + 300 = 570

Vậy với thu nhập 38 USD và giá bánh mì, sữa lần lượt là 2 USD; 4 USD thì A nên mua 7 bánh mì và 6 hộp sữa để tối đa hóa lợi ích

2.3 Sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu khi thu nhập của người tiêu dùng thay đổi

Giả sử thu nhập hàng tháng để mua 2 loại hàng hóa trên của A giảm xuống còn 28 USD và các mức giá của hàng hóa là không đổi thì bạn A nên lựa chọn kết hợp tiêu dùng hàng hóa X, Y như thế nào để bạn ấy có được lợi ích tối đa?

Điều kiện cần và đủ để A tối đa hóa lợi ích tại mức ngân sách 28 USD là:

Ta thấy chỉ có cặp hàng hóa thấy (6X, 4Y) thỏa mãn hệ phương trình

Vậy với mức thu nhập giảm xuống còn 28 USD và giá của 2 loại hàng hóa không thay đổi thì bạn Minh nên mua 6 cái bánh mì, 4 hộp sữa để có lợi ích tiêu dùng tối đa.

2.4 Sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu khi giá cả của hàng hóa thay đổi

Giả sử giá của 1 cái bánh mì giảm xuống còn 1 USD, giá của 1 hộp sữa tăng lên 6 USD, mức thu nhập của bạn A không thay đổi là 38 USD thì bạn A nên lựa chọn kết hợp tiêu dùng hàng hóa X, Y như thế nào để bạn ấy có được lợi ích tối đa?

Do giá cả hàng hóa thay đổi nên lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị tiền tệ của hàng hóa thay đổi Lập bảng để xác định lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị tiền tệ của hàng hóa tương ứng:

Điều kiện cần và đủ để A tối đa hóa lợi ích tại mức ngân sách 38 USD là:

Ta thấy chỉ có cặp hàng hóa (8X,5Y) thỏa mãn hệ phương trình

= > Tập hợp hàng hóa tối ưu trong tiêu dùng là (8X,5Y)

Vậy nếu giá của hàng hóa bánh mì giảm xuống còn 1 USD/cái trong khi giá của sữa vẫn giữ nguyên và mức thu nhập của Minh là không đổi thì Minh nên mua

8 cái bánh mì, 5 hộp sữa để có lợi ích tiêu dùng tối đa.

2.4 Sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu khi cả mức thu nhập của người tiêu dùng và giá

cả hàng hóa thay đổi

Giả sử thu nhập hàng tháng để mua 2 loại hàng hóa trên của A giảm còn 27 USD

và giá của 1 cái bánh mì giữ nguyên ở 2 USD trong khi sữa tăng lên 5 USD thì bạn A nên lựa chọn kết hợp tiêu dùng hàng hóa X, Y như thế nào để bạn ấy có được lợi ích tối đa?

Do giá cả hàng hóa thay đổi nên lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị tiền tệ của hàng hóa thay đổi Lập bảng để xác định lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị tiền tệ của hàng hóa tương ứng:

Slhh TUx MUx MUx/Px TUy MUy MUy/Py

Điều kiện cần và đủ để A tối đa hóa lợi ích tại mức ngân sách 27 USD là:

Ta thấy chỉ có cặp hàng hóa (6X,3Y) thỏa mãn hệ phương trình

= > Tập hợp hàng hóa tối ưu trong tiêu dùng là (6X,3Y)

Vậy với mức thu nhập giảm xuống 27 USD và của hàng hóa X giữ nguyên, hàng hóa Y giữ nguyên ở 4 USD thì A nên mua 6 cái bánh mì và 3 hộp sữa để được tối đa hóa lợi ích tiêu dùng.

3 Các yếu tố ảnh hưởng khi lựa chọn hàng hóa

3.1 Sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu khi thu nhập thay đổi

a) Khi X, Y là hai hàng hóa thông thường

- Khi thu nhập tăng thì người tiêu dùng có xu hướng mua hàng hóa thông thường nhiều hơn, khi thu nhập giảm thì người tiêu dùng có xu hướng mua hàng hóa thông thường ít hơn

Ví dụ hàng hóa thông thường: thực phẩm, quần áo và đồ gia dụng…

Hình 4: Ảnh hưởng của sự gia tăng thu nhập với hàng hoá thông thường

- Sự dịch chuyển của đường cầu đối với hàng hoá thông thường: Khi thu

nhập liên tục tăng thì cầu của một loại hàng hoá thông thường cũng theo đó

b) Khi Q1, Q2 là hàng hoá thứ cấp

- Khi thu nhập tăng thì người tiêu dùng có xu hướng mua hàng hoá thứ cấp ít hơn, khi thu nhập giảm thì người tiêu dùng có xu hướng mua loại hàng hoá thứ cấp nhiều hơn

Ví dụ hàng hoá thứ cấp: mì ăn liền, đồ hộp, đồ đông lạnh,

Hình 5: Khi thu nhập tăng làm giảm cầu của hàng hoá thứ cấp

3.2 Sự lựa chọn tối ưu khi giá cả của hàng hoá thay đổi

a) X và Y là hàng hoá thay thế

X được coi là hàng hoá thay thế của Y nếu như người ta có thể sử dụng hàng hoá X thay cho hàng hoá Y trong việc thoả mãn nhu cầu của mình

Ví dụ: Thịt gà và thịt bò,

Hình 6: Tác động của sự thay đổi giá cả hàng hóa thay thế đến cầu về một loại hàng hóa

- Khi giá của hàng hoá X tăng lên, cầu về hàng hoá Y cũng tăng lên (đường cầu dịch chuyển sang phải) Khi giá của hàng hoá X hạ xuống, cầu về hàng hoá Y

sẽ giảm và đường cầu của nó sẽ dịch chuyển sang trái

b) Khi X và Y là hàng hoá bổ sung

X được gọi là hàng hoá bổ sung cho Y nếu như việc tiêu dùng X luôn kéo theo việc tiêu dùng Y

Ví dụ 1: Chè Lipton và đường; xe máy và xăng; ô tô và xăng hay phụ tùng ô tô…

Ví dụ 2: Khi giá của hàng hoá bổ sung X thay đổi thì cầu về hàng hoá Y sẽ thay

đổi như thế nào?

- Giá của xăng tăng lên khiến cho lượng cầu về xăng giảm xuống, nếu như các yếu tố khác được giữ nguyên Điều này cũng có nghĩa là xăng với tư cách là nhiên liệu cần thiết cho việc sử dụng xe máy trở nên đắt hơn trước

- Lượng xăng người ta dùng ít đi đồng thời cũng làm mức sử dụng xe máy giảm

đi so với trước => cầu về xe máy sẽ giảm

=> Vậy, nếu giá của hàng hoá bổ sung X tăng lên, cầu về hàng hoá Y sẽ giảm, đường cầu của nó sẽ dịch chuyển sang bên trái Khi giá cả của hàng hoá bổ sung X giảm xuống, cầu về hàng hoá Y sẽ tăng lên và đường cầu của nó sẽ dịch chuyển sang bên phải