đề tài quan điểm phát triển khoa học mang đầy đủ thành quả lý luận của tiêu chí thời đại

QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KHOA HỌC MANG ĐẦY ĐỦ THÀNH QUẢ LÝ LUẬN CỦA TIÊU CHÍ THỜI ĐẠI * TRIỆU PHONG KỲ Trong khi kiên trì con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc, Đảng

Nghiên cứu triết học

Đề tài: " QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KHOA HỌC MANG ĐẦY

ĐỦ THÀNH QUẢ LÝ LUẬN CỦA

QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KHOA HỌC MANG ĐẦY ĐỦ THÀNH QUẢ

LÝ LUẬN CỦA TIÊU CHÍ THỜI ĐẠI (*)

TRIỆU PHONG KỲ

Trong khi kiên trì con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã sáng tạo nên quan điểm phát triển mới

– quan điểm phát triển khoa học Quan điểm phát triển khoa học chứa đựng

nội hàm phong phú và sâu sắc: lấy dân làm gốc, phát triển toàn diện, hài hoà

và lâu dài Nó xoay quanh chủ đề cơ bản – phát triển, trả lời cho những vấn

đề lý luận và thực tiễn quan trọng: tại sao phải phát triển và phát triển như thế nào Theo đó, quan điểm phát triển khoa học lấy dân làm gốc là bước tiến trọng đại của lý luận phát triển, là thành quả lý luận mang tính đặc trưng của thời đại

Ngày nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều đang tự suy xét lại hành trình trước đây và hoạch định chiến lược phát triển cho mình; nhưng đằng sau mỗi một chiến lược phát triển, luôn có những lý luận khác nhau về phát triển để làm điểm tựa

Hiện nay, khi nhân dân Trung Quốc đang trên con đường xây dựng xã hội chủ nghĩa mang màu sắc Trung Quốc để đưa ra một mốc phát triển lịch sử nhanh hơn và tốt hơn, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đề ra chủ trương phải kiên trì việc lấy dân làm gốc; xây dựng quan điểm phát triển toàn diện, hài hoà, liên tục; xúc tiến việc phát triển toàn diện kinh tế, xã hội và con người Đồng thời, nhấn mạnh việc quy hoạch phát triển thành thị và nông

thôn, quy hoạch phát triển vùng, phát triển kinh tế và xã hội, phát triển hài hoà giữa con người với thiên nhiên, giữa nhu cầu phát triển trong nước với

mở cửa; từ đó, thúc đẩy tiến trình cải cách và phát triển đất nước Quan điểm phát triển khoa học này là sự tổng kết sâu sắc kinh nghiệm thực tiễn qua công

cuộc cải cách mở cửa và hiện đại hoá đất nước của Trung Quốc trong 25 năm qua, là hiện thực minh chứng sự tồn tại vững chắc của Đảng Cộng sản Trung Quốc, là sản phẩm của tinh thần hiện thực, học hỏi thế giới, quan sát thế giới đương đại và những vấn đề phát triển của Trung Quốc bằng tầm nhìn thời đại

và góc nhìn rộng mở, là thành quả lý luận quan trọng phản ánh và đáp ứng những yêu cầu thực sự phát triển thực tiễn hiện thực của Trung Quốc Quan điểm phát triển khoa học này có nội hàm phong phú và sâu sắc, vừa có tính hướng ra hiện thực mạnh mẽ, vừa có tính khái quát cao, độ bao trùm rộng, thích ứng cao độ trong mọi lĩnh vực, mọi phương diện của đời sống xã hội Trung Quốc Xây dựng và thực hiện quan điểm phát triển khoa học này có ý nghĩa lớn lao và sâu sắc đối với việc thực hiện mục tiêu chiến lược đã đặt ra và đối với tương lai phát triển của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc

1 Sự phản tư lại chặng đường phát triển xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc và

sự tổng kết kinh nghiệm mới, kể từ khi thực hiện cải cách mở cửa đến nay, chính là cơ sở hiện thực lý giải đúng đắn cho quan điểm phát triển khoa học của Trung Quốc Tuy nhiên, sự phát triển của Trung Quốc đương đại không thể tách rời sự phát triển của thế giới Vì vậy, xem xét thêm mối liên hệ giữa

sự phát triển của thế giới với tiến trình lịch sử của lý luận phát triển đương đại

là một công việc có ý nghĩa

Nhìn chung, các nước trên thế giới sau Đại chiến thế giới II đều có một con đường phát triển riêng của mình Các nước tư bản phương Tây mong muốn phát triển, các quốc gia giành được độc lập sau thế chiến chưa phát triển đang mưu cầu phát triển, các quốc gia đi theo con đường xã hội chủ nghĩa cũng không ngừng tìm tòi con đường phát triển cho chính mình Cho dù chế độ xã hội không giống nhau, tình hình của mỗi nước cũng khác nhau, nhưng vấn đề phát triển và làm thế nào để phát triển dường như đã trở thành vấn đề chung đặt ra trước tất cả các nước

Sau khi Đại chiến thế giới II kết thúc, để thích ứng với đòi hỏi xây dựng lại, phục hồi và phát triển sau chiến tranh của các quốc gia và khu vực trên thế giới, các lý luận nghiên cứu phát triển cũng từ đó ra đời Thuật ngữ “phát triển” trở thành chủ đề nóng thu hút sự quan tâm của nhiều ngành khoa học Chỉ xét riêng về trường phái lý luận, đã có các trường phái phát triển thuần lý tính, trường phái tâm lý học, trường phái truyền thống, trường phái xã hội học, v.v Các ngành mới phát triển lại càng tầng tầng lớp lớp, ví dụ kinh tế học phát triển, chính trị học phát triển, xã hội học phát triển, chiến lược học phát triển, đạo đức học phát triển, mỹ học phát triển và lý luận phát triển tương lai học, v.v Các môn học khác nhau này, mặc dù có chuyên ngành nghiên cứu và điểm chú trọng không giống nhau, nhưng góc nhìn của chúng thì lại là một - đều tập trung ở “phát triển” Trong các môn học phát triển và

lý luận phát triển này, tiêu biểu là Lý luận giai đoạn phát triển kinh tế của Rostovian, Lý luận thúc đẩy mạnh mẽ tăng trưởng bình quân của Barry

Rosenstein và Lý luận nhu cầu cơ bản, Lý luận tăng trưởng công bằng Trong

lý luận phát triển của tương lai học và kinh tế học có Lý luận tăng trưởng

kinh tế ở giai đoạn đầu sau chiến tranh, Lý luận tăng trưởng có giới hạn của

Câu lạc bộ Roma, Lý luận quá độ của Oliver và Lý luận chuyển đổi quyền lực

của Alvin Toffler,… Nói tóm lại, nghiên cứu về lý luận phát triển đã thể hiện rất nhiều mặt phức tạp Nhưng, chúng ta vẫn có thể dựa vào quỹ đạo phát triển của lịch sử để từ đó, nhận ra bối cảnh phát triển chung của lý luận phát triển đương đại

Nói một cách khái quát, nếu xét từ những dấu hiệu cơ bản của lý luận phát triển kinh tế - xã hội sau chiến tranh thì về tổng thể, nó trải qua các quá trình tiến hoá của lịch sử, như đi từ “lý luận tăng trưởng kinh tế” đến “lý luận tăng trưởng có giới hạn”, rồi lần lượt đến “quan điểm phát triển tổng hợp”, “lý luận phát triển liên tục” và tồn tại song song với “quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm”

Trước tiên, ta hãy bàn về “lý luận tăng trưởng kinh tế” Quan điểm này xuất hiện sớm nhất trong lý luận phát triển, ngay từ giai đoạn khởi đầu của sự phát triển kinh tế, điều này có ảnh hưởng rất lớn đến rất nhiều quốc gia Phát triển học bắt đầu từ sự phát triển kinh tế; tuy nhiên, khởi đầu của sự phát triển kinh

tế thực chất là “kinh tế học tăng trưởng” Sau chiến tranh, các nhà kinh tế học phương Tây coi trọng lý luận tăng trưởng kinh tế, hòng thúc đẩy nền kinh tế phát triển, đã đưa ra một số mô hình tăng trưởng kinh tế Nhưng lúc đó giới học thuật nói chung vẫn chưa phân biệt rạch ròi hai khái niệm “phát triển” và

“tăng trưởng” Trên thực tế, đa số các học giả cho rằng, phát triển = tăng trưởng Chiến lược phát triển dưới sự chỉ đạo của lý luận phát triển này là lấy

sự tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội làm mục tiêu Quan điểm này đã đưa tiêu chuẩn tăng trưởng kinh tế thành tiêu chuẩn tuyệt đối duy nhất của phát triển, đơn giản coi phát triển kinh tế giống như tăng trưởng kinh tế, tăng trưởng kinh tế được coi là một từ đồng nghĩa với phát triển Biểu hiện cụ thể của nó là việc chỉ hoàn toàn chạy theo tổng sản phẩm quốc dân Quan điểm

“phát triển = tăng trưởng” này tuy có thể thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, nhưng lại đưa đến nhiều vấn đề trên các mặt kinh tế và xã hội, gây hậu quả nghiêm trọng về “tăng trưởng không có phát triển” hoặc “chỉ có tăng trưởng không có phát triển” Điều này khiến người ta nghi ngờ về lý luận và chiến lược phát triển

Cùng với sự xoay chuyển của thời gian, nhận thức về mối quan hệ lẫn nhau giữa tăng trưởng và phát triển cũng ngày một sâu sắc hơn Sau thập niên 60 của thế kỷ XX, sự kiến giải về phát triển không thể tách rời tăng trưởng, nhưng “tăng trưởng không tương đương với phát triển” đã đạt được nhận thức chung ở phạm vi ngày một rộng hơn Giới học thuật quốc tế dường như đều thống nhất cho rằng, không thể đơn giản quy kết phát triển thành tăng trưởng kinh tế, mà cần phân biệt rõ hơn hai khái niệm tăng trưởng và phát triển

Thực tế cho thấy, hàm ý của tăng trưởng kinh tế rất hẹp, thường chỉ sự tăng

trưởng sản xuất với ý nghĩa thuần tuý Còn hàm ý của phát triển tương đối

rộng, ngoài sự tăng trưởng về số lượng sản xuất, còn bao gồm sự biến đổi của

cơ cấu kinh tế và một số chế độ khác; không chỉ là sự tăng trưởng kinh tế, mà còn bao gồm sự cải thiện về tình hình xã hội và sự tiến bộ về thể chế… Hơn nữa, nếu như chỉ đơn thuần chạy theo sự tăng trưởng mà không chú ý tới các nhân tố liên quan kìm hãm sự tăng trưởng, thì chắc chắn đến một lúc nào đó, bản thân sự tăng trưởng sẽ khó có thể được duy trì liên tục

Một quan niệm khác về lý luận phát triển nữa là Lý luận tăng trưởng có giới

hạn của Câu lạc bộ Roma Năm 1972, được sự uỷ thác của Câu lạc bộ Roma,

Học viện kỹ thuật Massachusetts của Mỹ đã trình bày bản báo cáo về “có giới hạn của tăng trưởng” Luận điểm trung tâm của lý luận tăng trưởng có giới hạn là: sự tăng trưởng về dân số, sự gia tăng về đầu tư, sự ô nhiễm của môi trường, sự cạn kiệt về tài nguyên… đều có tính chất của chỉ số tăng trưởng, nghĩa là, trải qua một thời gian, chỉ số này sẽ gia tăng gấp đôi Nếu cứ tiếp tục duy trì xu hướng này, sự tăng trưởng kinh tế trên hành tinh của chúng ta sẽ đạt tới cực đại tại một thời kỳ nào đó trong vòng 100 năm nữa Nguyên nhân nằm ở một thực tế đơn giản - Trái đất là có hạn, không gian có hạn, tài

nguyên có hạn, khả năng chịu ô nhiễm của Trái đất cũng rất có hạn Tác giả

vẽ ra một tình cảnh tương lai đáng sợ: do thiếu lương thực gây ra nạn đói và chết chóc, nguồn tài nguyên thiên nhiên không thể tái sinh ngày một cạn kiệt, môi trường nhanh chóng bị biến đổi xấu đi Do đó, vấn đề sinh tồn của toàn

nhân loại bị đe doạ, ngày tận thế của thế giới sẽ đến Tác phẩm Giới hạn của

tăng trưởng vừa mới xuất bản đã ngay lập tức tạo lên một trào lưu mạnh mẽ

trong giới tư tưởng trên toàn thế giới Rất nhiều người đã coi tác phẩm này là đại diện cho chủ nghĩa bi quan, thậm chí có người còn cho rằng quyển sách này đã phản ánh tâm trạng tuyệt vọng về tương lai của giai cấp tư sản; cũng

có một số người chỉ ra điểm chưa đầy đủ về mặt kỹ thuật tồn tại trong quyển sách này, như khuyết điểm của mô thức sử dụng, coi nhẹ vai trò của tiến bộ

khoa học kỹ thuật… Nhưng mấy năm gần đây, ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng, ngày nay với sự bùng nổ dân số, nguồn tài nguyên đang nhanh chóng bị cạn kiệt, môi trường sinh thái bị phá vỡ nghiêm trọng Nhóm nghiên cứu của Meadows Earle đã góp phần làm thay đổi nhận thức cũ của con người, đưa ra vấn đề từng bị coi nhẹ trong suốt một thời gian dài để mổ xẻ nó, gióng lên hồi chuông thức tỉnh thế giới và con người

Một nguyên nhân quan trọng khiến Câu lạc bộ Roma có thái độ bi quan trước

sự phát triển của thế giới là họ đã xem nhẹ vai trò năng động, tự quyết định vận mệnh chính bản thân mình của nhân loại và những ảnh hưởng tích cực tiềm tàng của tiến bộ khoa học - kỹ thuật Một học giả Pháp đã từng chỉ ra rằng, một loạt “mô thức toàn thế giới” do Câu lạc bộ Roma chế định hạn chế bởi điểm xuất phát ở mối quan hệ tương hỗ giữa “tăng trưởng - tài nguyên - môi trường”, coi nhân tố và mối quan hệ quan trọng của các kết cấu con người - xã hội, con người - văn hoá, giá trị, thể chế nằm ngoài phạm vi nghiên cứu Như vậy, lập luận của họ không làm cho con người thoả mãn Cách phê phán này, có thể nói, ít nhiều chứa đựng sự đánh giá đúng đắn

Phát triển ngày càng trở thành một vấn đề nổi bật, thúc đẩy con người thực hiện những nghiên cứu khoa học có liên quan Nhiều nhà khoa học đã không ngừng làm phong phú thêm quan niệm về phát triển; kết quả là, một quan niệm mới về phát triển ra đời và được ứng dụng - quan điểm phát triển tổng

hợp Quan điểm phát triển mới của F.Perroux được coi là tác phẩm đại diện

cho quan điểm phát triển tổng hợp Quan điểm phát triển này cho rằng, phát triển phải là sự phát triển mang tính chỉnh thể và tổng hợp Perroux chú trọng mối quan hệ giữa con người với con người, con người với môi trường, con người với tổ chức; nhấn mạnh sự phát triển tổng hợp bao gồm các phương diện tăng trưởng kinh tế, dân chủ chính trị, chuyển đổi mô hình xã hội, thay đổi văn hoá, điều hoà tự nhiên, cân bằng sinh thái

Trong lời tựa cuốn Quan điểm phát triển mới, F.Perroux viết: “Từ thời đại

Plato đến nay, con người đã ý thức được rằng, tư tưởng được nảy sinh từ mâu thuẫn, mà quan niệm phát triển này lại hoàn toàn tạo nên một sự thực tự mâu thuẫn quan trọng của thời đại chúng ta: hướng tới sự tiến bộ nhưng cần phải suy nghĩ về hậu quả của nó… Đó là cách nhìn nhận đối với vấn đề phát triển, đồng thời là chìa khoá lý giải hiện thực và thời đại hiện thực”(1) Quan điểm

về nhân tố ảnh hưởng phát triển các mặt cần phải được tập trung khảo sát và

điều này có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển của hiện thực Quan

điểm phát triển mới của F.Perroux là một tác phẩm quan trọng, đặt vấn đề

phát triển dựa trên lý luận triết học sâu sắc Ông cho rằng, “phát triển mới” chính là sự phát triển phục vụ lợi ích của toàn thể nhân loại và tất cả mọi người, cũng chính là để thúc đẩy sự phát triển của toàn nhân loại và tự thân của tất cả mọi người Giá trị văn hoá đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển Trong chiến lược phát triển, quan điểm phát triển mới nhấn mạnh chiến lược phát triển chỉnh thể, tổng hợp và phát huy sức mạnh nội lực: cái

gọi là chỉnh thể chỉ mô thức phát triển nhất thiết phải dựa trên một quan niệm

hoàn chỉnh, vừa phải xét tới các phương diện tạo thành xã hội - con người chỉnh thể, vừa phải nhìn nhận tính đa dạng xuất hiện trong mối quan hệ tồn

tại phụ thuộc lẫn nhau của con người; tổng hợp chỉ sự điều hoà thống nhất của các ngành, lĩnh vực; phát huy nội lực chỉ việc sử dụng đầy đủ và chính

xác lực lượng và nguồn tài nguyên của quốc gia mình để thúc đẩy phát

triển(2) Perroux còn cho rằng, “phát triển mới” không phải và cũng không thể là mô hình các nước phát triển phương Tây đã đưa ra; rằng, để thực hiện phát triển mới, cần phải thay đổi trật tự kinh tế quốc tế bất bình đẳng, không hợp lý hiện đang tồn tại Chiến lược phát triển mới nhằm thay đổi tình trạng liên hệ không mật thiết giữa các hệ thống, nhấn mạnh các mặt phụ của phát triển luôn tồn tại và liên hệ chặt chẽ với nhau

Dễ dàng nhận thấy rằng, điểm cơ bản nhất trong quan điểm phát triển của F.Perroux là coi trọng tính đa tầng bậc và tính toàn diện của mối liên hệ

Có thể nói, tìm câu trả lời cho vấn đề làm thế nào để phát triển cũng không ngừng phát triển “Có thể phát triển liên tục” là một bước tiến quan trọng trong quan niệm về phát triển, đồng thời là một trong những tiêu chí quan trọng của văn minh nhân loại khi bước vào thời kỳ lịch sử mới Khái niệm

“có thể phát triển liên tục” được đưa ra vào thập niên 80 của thế kỷ XX và người ta đã tập trung thảo luận nội dung và ý nghĩa của quan niệm “có thể phát triển liên tục” Các nước đang phát triển và những nước phát triển đã thực hiện một loạt đối thoại và biện luận; cuối cùng, vào tháng 5 năm 1989, trong kỳ họp thứ 15 của Uỷ ban Môi trường Liên hợp quốc đã đạt được sự đồng thuận Khái niệm “có thể phát triển liên tục” chỉ sự phát triển vừa có thể thoả mãn nhu cầu đương đại, vừa không làm giảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Một đặc điểm quan trọng của quan niệm phát triển này là rất quan tâm và luôn tính đến mối quan hệ giữa các thế hệ hiện tại và thế hệ tương lai, điều này rất ít hoặc chưa từng được đề cập một cách có hệ thống trong lý luận về phát triển trước đây

Vấn đề quan trọng khác cần bàn là quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm Vấn đề vị trí của con người trong phát triển đã được rất nhiều nhà nghiên cứu về lý luận phát triển đề cập đến Tuy nhiên, chỉ trong nghiên cứu phát triển đương đại, quan niệm coi con người là trung tâm mới thực sự được quan tâm với mức độ cao hơn, bắt đầu từ tháng 3 năm 1995 tại Hội nghị cấp cao về phát triển thế giới được tổ chức tại Copenhagen Trong “Tuyên ngôn”

và “Cương lĩnh hành động” được Hội nghị này thông qua đã khẳng định:

“Phát triển xã hội là nhu cầu và nguyện vọng cơ bản của nhân dân các nước trên toàn thế giới, cũng là nhiệm vụ trung tâm của chính phủ các nước, các ban ngành xã hội” Phát triển xã hội “lấy con người làm trung tâm”, “mục tiêu cuối cùng của phát triển xã hội là cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc

sống”, “sự phát triển xã hội không thể tách rời các nhân tố văn hoá, sinh thái, kinh tế, chính trị và môi trường tinh thần nảy sinh theo nó” Dễ nhận thấy

rằng, trong các quan điểm lấy con người làm trung tâm phát triển, cho dù có rất nhiều ý kiến trái ngược, lý giải về “con người” không hoàn toàn thống nhất, nhưng điểm tương đồng ở đây là nêu bật vị trí chủ thể của con người

Từ những vấn đề nêu trên có thể thấy, các lý luận và quan niệm về phát triển đều không chỉ liên hệ với điều kiện lịch sử ở mỗi giai đoạn riêng, mà còn có

liên hệ với bối cảnh đặc biệt của mỗi vùng, mỗi quốc gia khác nhau Từ Lý

luận tăng trưởng kinh tế đến Lý luận tăng trưởng có giới hạn, từ Lý luận phát triển tổng hợp đến Lý luận có thể phát triển liên tục và Quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, về tổng thể đã phản ánh tiến trình phát triển lịch

sử đã qua của nhân loại, phản ánh trình độ nhận thức của con người đối với các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển và mối quan hệ tương hỗ của nó trong các điều kiện không giống nhau Nhưng, lý luận phát triển không giống nhau trong mối quan hệ của tiến trình lịch sử, đồng thời cũng không phải là mối quan hệ một sai một đúng, mà là đồng thời tồn tại tính liên tục, tính hỗ trợ bổ sung trong tính tiến bộ và tính gián đoạn của lịch sử Tiếp thu lẫn nhau và tác động biện chứng là một đặc trưng quan trọng của lý luận phát triển trong quá trình phát triển

Mặt khác, một lý luận phát triển được xác lập, mở rộng và vận dụng cần phải chuyển biến theo điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia cụ thể Đặc điểm cơ bản này là chân lý không thể thay đổi của quan điểm phát triển triết học theo phương pháp biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin Không nắm được thành quả tích cực của con người đã đạt được trong tiến trình sáng tạo văn minh thế giới, đó là tự mình chui vào vỏ ốc, không nghe không thấy những gì đã, đang diễn ra; không biết được tiến trình cụ thể trong quá trình phát triển đất nước của quốc gia mình, thì sẽ không thực sự nắm được các vấn đề căn bản, như làm thế nào để phát triển, làm thế nào để phát triển như vậy

2 Việc lý giải chặng đường phát triển của Trung Quốc và nhu cầu phát triển

thực tiễn là cơ sở quan trọng, vững chắc để thiết lập quan điểm phát triển

xã hội và tiếp tục phát triển,… vẫn là một vấn đề hoàn toàn mới Do mức độ khó khăn, phức tạp của vấn đề này cũng như chưa từng có tiền lệ để học hỏi,

do quá trình tìm tòi nghiên cứu ban đầu gặp nhiều gian khổ, việc xây dựng xã hội mới vẫn chưa thành công và thậm chí, có lúc còn nhận thức sai về chủ nghĩa xã hội, chưa “tỉnh táo” để nhận thức được chủ nghĩa xã hội là gì Việc theo đuổi “nhất đại nhị công”(một là phát triển quy mô lớn, hai là công hữu hoá cao độ – ND) khiến xã hội mất đi cơ sở sức sản xuất mà nó vốn có thể nắm bắt được, cũng như việc lấy đấu tranh giai cấp làm cương lĩnh đã gây sai