đề tài những mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình nhận thức và vận dụngtriết học mác - lênin về con đường và động lực lên chủ nghĩa xã hội ở việt nam hiện nay

NHỮNG MÂU THUẪN NẢY SINH TRONG QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC VÀ VẬN DỤNGTRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VỀ CON ĐƯỜNG VÀ ĐỘNG LỰC LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY PHẠM NGỌC QUANG * Trong bài viết n

Nghiên cứu triết học

Đề tài :" NHỮNG MÂU THUẪN NẢY SINH TRONG QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC VÀ VẬN DỤNGTRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VỀ CON ĐƯỜNG VÀ ĐỘNG LỰC LÊN CHỦ NGHĨA XÃ

HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY "

NHỮNG MÂU THUẪN NẢY SINH TRONG QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC

VÀ VẬN DỤNGTRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VỀ CON ĐƯỜNG VÀ ĐỘNG LỰC LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

PHẠM NGỌC QUANG (*)

Trong bài viết này, tác giả đã tập trung phân tích những mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình nhận thức và vận dụng triết học Mác - Lênin về con đường và động lực đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay; đồng thời chỉ ra những hạn chế đang còn tồn tại cả trong nhận thức lẫn trong thực tiễn, làm rõ

những nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến tình trạng đó Trên cơ

sở đó, tác giả nhấn mạnh rằng, công cuộc đổi mới toàn diện đất nước cần

được tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa, song đổi mới phải dựa trên những nguyên tắc đúng đắn với những hình thức, biện pháp, bước đi thích hợp Đặc biệt,

trong điều kiện một Đảng Cộng sản duy nhất cầm quyền, dân chủ hoá là giải pháp quan trọng nhất để nâng cao hiệu quả hoạt động của Đảng

Mâu thuẫn là xung lực nội tại của mọi sự sống Nhà triết học Hêghen đã nói như vậy Điều đó cũng hoàn toàn đúng khi nói đến quá trình nhận thức và vận dụng triết học Mác - Lênin về con đường và động lực lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

Liên quan tới vấn đề này, điều đầu tiên chúng tôi muốn nói là mâu thuẫn của việc chúng ta nhận thức và vận dụng triết học Mác - Lênin về sự phát triển xã hội cũng như con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Hồ Chí Minh đi từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa Mác - Lênin, từ đó,

Người đưa lý luận cách mạng khoa học này vào Việt Nam Việc tiếp nhận di sản tư tưởng – lý luận đó một cách tích cực, chủ động, sáng tạo đã dẫn tới sự

ra đời một đường lối cách mạng đúng đắn, đưa công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ đến thành công, xác lập nền dân chủ cộng hoà và đang từng bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước, bỏ qua chế

độ tư bản chủ nghĩa

Song, môi trường tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng, như đã nêu trên, cũng gây ra những hạn chế nhất định Môi trường kinh tế – xã hội nảy sinh, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin là nền kinh

tế đại công nghiệp và giai cấp công nhân phát triển tới trình độ tương đối thuần thục, chủ nghĩa tư bản đã ra đời ở các nước đó; nền dân chủ tư sản, văn hoá dân chủ tư sản, pháp quyền tư sản đã được xác lập và vận hành tương đối

có hiệu quả; người lao động nói chung, công nhân nói riêng đã được rèn luyện và trưởng thành trong môi trường đó, trình độ văn hoá chung ít nhiều

đã được nâng cao một cách đáng kể; sự giác ngộ mục tiêu đấu tranh ít nhiều

đã dựa trên lý trí khoa học… Từ đó, tạo ra cái “phông” để tiếp nhận, vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin một cách có hiệu quả, ít phạm phải nguy cơ ảo tưởng – không tưởng, nôn nóng chủ quan muốn nhanh chóng đi tới đích bằng những cuộc tấn công trực diện vào chủ nghĩa tư bản

Đối với nước ta, hoàn cảnh kinh tế – xã hội khi tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin và cả trong một quá trình dài vận dụng lý luận đó trong thời gian tiếp theo hoàn toàn chưa phải như vậy Kinh tế sản xuất nhỏ là phổ biến; giai cấp công nhân yếu cả về chất lẫn về lượng; ảnh hưởng tư tưởng thực dân, phong kiến còn khá nặng nề… Điều kiện kinh tế – xã hội đó tạo thành khó khăn nhất định trong việc chúng ta tiếp nhận và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng vào việc phân tích tình hình xã hội và lựa chọn con đường cho sự phát triển đất nước Khi nói về khó khăn này, V.I.Lênin viết: “Chủ nghĩa Mác được giai cấp công nhân và những nhà tư tưởng của giai cấp đó lĩnh hội một cách dễ dàng nhất, nhanh chóng nhất, đầy

đủ nhất và chắc chắn nhất trong điều kiện nền đại công nghiệp được phát triển

tới mức cao nhất Những quan hệ kinh tế lạc hậu hay chậm phát triển thường xuyên dẫn tới chỗ là, trong phong trào công nhân, xuất hiện những phần tử chỉ lĩnh hội được một số khía cạnh của chủ nghĩa Mác, một số bộ phận riêng biệt của thế giới quan mới, hoặc một số khẩu hiệu và yêu sách riêng biệt, mà lại không thể đoạn tuyệt dứt khoát với tất cả những truyền thống của thế giới quan tư sản nói chung và của thế giới quan dân chủ – tư sản nói riêng”(1) Đó

là khó khăn về mặt nhận thức Còn khó khăn về mặt tiền đề hiện thực cho quá trình cách mạng đó, V.I.Lênin cũng chỉ ra: “Chúng ta không thể xây dựng chủ nghĩa xã hội được nếu không có di sản của nền văn hoá tư bản Chúng ta không có gì khác để xây dựng chủ nghĩa xã hội ngoài những cái mà chủ nghĩa

tư bản để lại cho chúng ta” Trong hoàn cảnh thiếu tiền đề như vậy, người cộng sản chỉ có thể xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội nhờ biết vận dụng thành quả của chủ nghĩa tư bản, biết sử dụng chuyên gia tư sản “Bây giờ chúng ta phải xây dựng trong thực tiễn, - V.I.Lênin viết, - và chúng ta phải thiết lập xã hội cộng sản với bàn tay của kẻ thù của chúng ta Điều này có vẻ như là một mâu thuẫn thậm chí có thể là một mâu thuẫn không giải quyết được, nhưng thực ra, chỉ có bằng cách đó mới có thể giải quyết được vấn đề xây dựng chủ nghĩa cộng sản”(2) Với tinh thần đó, V.I.Lênin nhấn mạnh: chúng ta phải biết dùng ngay bàn tay giai cấp tư sản, bắt nó cày trên miếng đất mà trên đó, chủ nghĩa tư bản không thể nảy sinh và tồn tại được

Sự yếu kém của cơ sở kinh tế – xã hội dễ dẫn đến sự phiêu lưu mạo hiểm trong những quyết sách lớn, nhưng lại dễ do dự, chần chừ trước những việc làm dường như là nhỏ nhặt nhưng hết sức thiết thực cho nhân dân Đề cập tới căn bệnh đó, V.I.Lênin viết: “Trong toàn bộ lĩnh vực những quan hệ xã hội, kinh tế và chính trị, chúng ta đều tỏ ra là cách mạng “ghê gớm” Nhưng về mặt cấp bậc, về mặt tôn trọng những hình thức và những thể lệ về thủ tục hành chính thì “tính cách mạng” của chúng ta lại thường hay nhường chỗ cho tinh thần thủ cựu hủ bại nhất Người ta có thể nhận thấy ở đây một hiện tượng

đáng chú ý là trong đời sống xã hội, bước nhảy vọt phi thường kèm theo một

sự rụt rè ghê gớm trước những thay đổi nhỏ nhặt nhất”(3)

Những khó khăn và mâu thuẫn nói trên cũng in đậm dấu ấn của chúng vào bức tranh mâu thuẫn của quá trình nhận thức và vận dụng triết học Mác - Lênin về con đường và động lực đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

1- Mâu thuẫn của quá trình nhận thức và vận dụng triết học Mác - Lênin về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta trong giai đoạn cả nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Ở Việt Nam, sau Đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước đã hoàn toàn thống nhất Bên cạnh một số thành tựu giành được trong giai đoạn đầu xây dựng lại đất nước, chúng ta có tư tưởng say sưa với thắng lợi, chủ quan, nóng vội, muốn tiến nhanh lên chủ nghĩa xã hội trong một thời gian ngắn Đất nước lại bị các thế lực thù địch bao vây, cấm vận; chiến tranh biên giới Tây Nam

và biên giới phía Bắc xảy ra, Những khuyết điểm của mô hình kinh tế kế hoạch hoá tập trung bao cấp cũng bộc lộ ngày càng gay gắt Chúng ta đứng trước những khó khăn, thách thức mới, đất nước dần dần lâm vào khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng(4) Đưa đất nước thoát khỏi tình trạng đó là vấn đề sống còn của cách mạng nước ta Muốn vậy, trước hết phải thay đổi mạnh mẽ,

cơ bản cách nghĩ, cách làm Theo tinh thần đó, Hội nghị Trung ương 6 khoá IV (tháng 8 - 1979), đã chủ trương và quyết tâm làm cho sản xuất “bung ra” Nhu cầu bức xúc đó gặp phải lực cản hết sức to lớn từ phong cách tư duy, nề nếp làm ăn cũ vốn ăn sâu bám rễ trong không ít cán bộ, đảng viên và nhân dân suốt 20 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội với mô hình kinh tế tập trung quan liêu bao cấp Do sự bao cấp về tư duy, đại đa số cán bộ, đảng viên và nhân dân quen sống “vô lo vô nghĩ”, tất cả mọi cái đã được một bộ phận cao nhất của xã hội lo thay, chỉ việc nói theo, làm theo… Điều này khiến người ta

lo lắng khi phải tự tìm lối thóat cho bản thân mình “Mỗi người hãy tự cứu

mình trước khi kêu trời cứu” – một tư tưởng rất đúng khi đó đã được đưa ra, nhưng không phải mọi người đều cảm nhận và có năng lực làm được Từ chỗ quen với nếp sống coi giải quyết công ăn việc làm là trách nhiệm của Đảng, của Nhà nước chuyển sang cách nghĩ, cách làm mới: mỗi người phải tự tạo việc làm cho mình - đó là một bước chuyển không hề đơn giản Cho đến nay, nghĩa là sau hơn 20 năm đổi mới, trong xã hội ta không phải là không còn một

số người vẫn nghĩ và nói như vậy Đương nhiên, phê phán tư tưởng ỷ lại đó không phải để rồi loại bỏ hoàn toàn trách nhiệm tạo công ăn việc làm cho nhân dân của Đảng và Nhà nước Nhưng trong vấn đề này, trách nhiệm của Đảng và Nhà nước không còn như cũ (công dân đến tuổi lao động là nhà nước phải xếp công việc cho họ), mà chủ yếu là tạo cơ chế, chính sách, đòn bẩy… để người dân

tự tạo việc làm cho mình

Một đột phá trong cơ chế, chính sách như vậy trong những năm đầu đổi mới

là sự ra đời của cơ chế khoán trong nông nghiệp

Những tìm tòi, sáng tạo của Đảng được thể hiện ở Nghị quyết Hội nghị Trung ương

6 khoá IV và các nghị quyết tiếp theo đã đặt những cơ sở đầu tiên cho quá trình đổi mới sau này Tuy nhiên, những tìm tòi đổi mới ban đầu diễn ra còn rất khó khăn, phức tạp Trước những khó khăn về kinh tế và đời sống, có khuynh hướng muốn quay lại với quan niệm và cách làm cũ Hội nghị Trung ương 5 khoá V (tháng 12 - 1983) coi sự chậm chạp trong cải tạo xã hội chủ nghĩa là một trong những nguyên nhân của tình trạng khó khăn về kinh tế - xã hội, và chủ trương để ổn định tình hình, phải đẩy mạnh hơn nữa việc cải tạo xã hội chủ nghĩa; Nhà nước phải nắm hàng, nắm tiền, xoá bỏ thị trường tự do về lương thực và các nông hải sản quan trọng; thống nhất quản lý giá; bảo đảm cung cấp đủ 9 mặt hàng theo đúng định lượng cho người ăn lương; lập cửa hàng cung cấp, Trong hợp tác xã nông nghiệp thì quản lý, điều hành chặt chẽ tất cả các khâu theo kế hoạch Hội nghị Trung ương 6 khoá V (tháng 7 - 1984) vẫn chủ trương “đẩy mạnh cải tạo xã hội chủ nghĩa”, đẩy mạnh thu

mua nắm nguồn hàng, cải tạo thị trường tự do, Điều đó cho thấy, sự đổi mới

tư duy là không đơn giản; quan niệm cũ về cải tạo xã hội chủ nghĩa còn ăn sâu bám rễ trong nhiều người Trên thực tế, khủng hoảng kinh tế - xã hội ngày một nghiêm trọng; đời sống nhân dân, nhất là người làm công ăn lương, ngày càng khó khăn

Qua đó cho thấy, đổi mới là quá trình biện chứng đầy mâu thuẫn, sự tiến lên kèm theo với những thụt lùi Con đường không thẳng tắp

Đại hội VI đã đưa ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước - từ đổi mới tư duy đến đổi mới tổ chức bộ máy; từ đổi mới phương pháp lãnh đạo đến

phong cách hoạt động; từ đổi mới kinh tế đến đổi mới hệ thống chính trị và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội Trong khi chủ trương đổi mới toàn diện như vậy, Đại hội cũng xem đổi mới tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội là

khâu đột phá Điều đó chứng tỏ có mâu thuẫn gay gắt giữa yêu cầu thực tiễn đổi mới với sự lạc hậu trong nhận thức lý luận về chủ nghĩa xã hội

Đại hội VII (năm 1991) thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Thành tựu phát triển tư duy lý luận về chủ

nghĩa xã hội mà Đảng ta đạt được sau 5 năm đổi mới được biểu hiện tập trung nhất trong văn kiện quan trọng này Bước tiến đó biểu hiện ở hai nội dung cơ bản: 1/ Quan niệm tổng quát nhất về xã hội xã hội chủ nghĩa mà chúng ta cần xây dựng; 2/ Những phương hướng cơ bản để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước

ta trong thời kỳ mới

Để sự lãnh đạo của Đảng thực sự là nhân tố có ý nghĩa quyết định, bảo đảm giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa của quá trình đổi mới, Đảng phải kiên trì và phát triển nền tảng tư tưởng, lý luận cách mạng và khoa học Nền tảng tư tưởng,

lý luận đó là gì? Nhiều năm trước đó, chúng ta luôn khẳng định đó là chủ nghĩa Mác - Lênin Song, cơ sở nảy sinh chủ nghĩa Mác – Lênin là thực tiễn phương Tây Mà phương Tây thì chưa phải là toàn bộ thế giới và do vậy, chúng ta phải

mang lại cơ sở phương Đông cho chủ nghĩa Mác (Hồ Chí Minh) Xuất phát từ quan điểm phương pháp luận đó, dựa trên thành quả nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, Cương lĩnh của Đảng khẳng định vị trí và vai trò của tư tưởng Hồ Chí Minh trong toàn bộ quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động, lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản”

Trong nhiều năm trước đây, các học giả mácxít, nhất là các học giả mácxít ở các nước đang xây dựng chủ nghĩa xã hội, thường có nhận thức không đúng về kinh

tế thị trường, nhà nước pháp quyền, coi chúng là những cái vốn có chỉ của chủ nghĩa tư bản, phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản; đồng thời phê phán, lên án bất

kỳ ai có ý định nêu lên tư tưởng chủ nghĩa xã hội cũng phải phát triển kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền, cho đó là rơi vào âm mưu của giai cấp

tư sản Bước vào giai đoạn đổi mới, Đại hội VII (1991) của Đảng khẳng định đường lối phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa Tiếp theo, tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (tháng 1 - 1994), lần đầu tiên Đảng khẳng định phải xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Cùng với sự khẳng định chủ nghĩa xã hội cần phải phát triển kinh tế thị trường, đây cũng là một điển hình của mâu thuẫn giữa tư duy cũ và tư duy mới về chủ nghĩa xã hội…

Nhận thức về quan hệ đối ngoại cũng vượt qua một mâu thuẫn cực kỳ quan trọng: từ chỗ nhấn mạnh quá mức “hai phe, 4 mâu thuẫn”, coi thế giới tư bản chủ nghĩa cơ bản là thế giới thù địch, chúng ta đã nêu lên một tư tưởng đối ngoại hết sức quan trọng, mang tầm chiến lược: “Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, đa phương hoá, đa dạng hoá các quan hệ quốc tế Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển” Đường lối này đã được cụ thể hoá trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khoá IX

với cách nhìn nhận mới và thống nhất về các vấn đề đối tác và đối tượng Đây

là một cách nhìn biện chứng, định hướng cho chính sách đối ngoại của Đảng

và Nhà nước trong giai đoạn mới

Đại hội X có một cống hiến quan trọng vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa lý tưởng căn bản, lâu dài của Đảng với nhiệm vụ cụ thể của từng thời kỳ, đó là chủ trương cho phép đảng viên làm kinh tế tư nhân (bao gồm cá thể, tiểu chủ,

tư bản tư nhân) với một số quy định do Ban Chấp hành Trung ương đưa ra Như vậy, có thể thấy rằng, chính là nhờ quá trình phát hiện và giải quyết mâu thuẫn trong nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mà lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta ngày một rõ hơn Khẳng định điều đó không có nghĩa là những mâu thuẫn trong quá trình nhận thức của chúng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đã được giải quyết hết Trái lại, công cuộc đổi mới càng được triển khai sâu rộng bao nhiêu thì những vấn đề mới nảy sinh cần giải quyết ngày càng nhiều bấy nhiêu Chẳng hạn, cho đến nay, khi nhu cầu hoàn thiện thể chế của nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã được đặt ra rất cấp thiết, thì chúng ta vẫn chưa hình thành được một khung lý luận về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên nhiều khi chưa tôn trọng đầy đủ và nhất quán những nguyên tắc của nền kinh tế thị trường trong xây dựng, vận hành và xử lý các vấn đề của nền kinh tế Chúng ta cũng chưa xác định rõ và tạo được sự nhất trí cao về những đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là về tính định hướng xã hội chủ nghĩa, nên còn lúng túng, không biết thế nào là đúng hướng, thế nào là chệch hướng Mặt khác, chúng ta cũng chưa nhận thức rõ về vị trí, vai trò và mối quan hệ giữa các nhân tố cấu thành chủ yếu của nền kinh tế thị trường, như Nhà nước, thị trường và doanh nghiệp… cho nên chưa phát huy tốt tác dụng của các nhân tố đó

Hiện có không ít ý kiến cho rằng, không nên phân định các thành phần kinh

tế, vì sự phân định đó sẽ dẫn đến thái độ phân biệt đối xử Nhưng nhiều ý kiến khác lại nhấn mạnh việc phân định các thành phần kinh tế là cần thiết, vì

đó là thực tế khách quan, giúp nhận rõ xu hướng vận động và phát triển của nền kinh tế để có chính sách phát triển và quản lý phù hợp Cũng chưa có sự thống nhất trong nhận thức về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước Có ý kiến cho rằng, xác định như vậy sẽ tạo ra tình trạng không bình đẳng và cạnh tranh không lành mạnh giữa các thành phần kinh tế; có ý kiến đề nghị không nên đặt vấn đề có một thành phần kinh tế nào đóng vai trò chủ đạo Lại có ý kiến cho rằng, Nhà nước đóng vai trò chủ đạo chứ không phải kinh tế nhà nước; rằng, Nhà nước là lực lượng định hướng, dẫn dắt và quản lý sự phát triển

Về mặt đường lối, Đảng đã xác định mục tiêu đến năm 2020, nước ta về cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, nhưng hiện vẫn chưa làm rõ các tiêu chí cụ thể để làm đích hướng tới

Nói chung, các bước đi của cả quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá chưa được làm rõ, chậm cụ thể hoá mô hình, dẫn đến còn nhiều lúng túng trong thực hiện Nhận thức thế nào là nền kinh tế độc lập tự chủ và sự tuỳ thuộc giữa các nền kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế là vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau

Cho đến nay, cũng chưa có một quan niệm thống nhất về công bằng và bình đẳng, về sự phân hoá giầu nghèo ở nước ta Có ý kiến cho rằng, xu hướng phân hóa giàu nghèo, phân hóa phát triển đang gia tăng như hiện nay là không phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa, do đó, không thể chấp nhận được

Ý kiến khác cho rằng, thoát khỏi tụt hậu mới chính là nhiệm vụ hàng đầu, mang tính sống còn của dân tộc ta, nhất là trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, do vậy, cần ưu tiên hơn cho mục tiêu tăng trưởng, cần chấp nhận phân hóa giàu nghèo ở một mức độ nhất định và trên cơ sở tăng trưởng cao để giải quyết tốt hơn vấn đề công bằng xã hội