đề tài về quan điểm và tiêu chuẩn thực tiễn

Nếu xem xét thực tiễn như một quá trình thực hiện mục đích và lợi ích của chủ thể, như một quá trình nhận thức và cải tạo năng động của chủ thể đối với khách thể, thì thực tiễn có tính c

Nghiên cứu triết học

Đề tài: " VỀ QUAN ĐIỂM VÀ TIÊU

CHUẨN THỰC TIỄN "

VỀ QUAN ĐIỂM VÀ TIÊU CHUẨN THỰC TIỄN (*)

NGÔ NGUYÊN LƯƠNG (**)

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích và luận chứng để làm rõ rằng, quan điểm thực tiễn là quan điểm cơ bản và quan trọng nhất trong triết học Mác Nêu ra quan điểm thực tiễn cũng chính là nêu ra nhận thức luận, giá trị luận

và phương pháp luận đúng đắn Trên cơ sở khẳng định thực tiễn là tiêu chuẩn

và là con đường duy nhất để kiểm nghiệm chân lý, tác giả nhấn mạnh rằng, trong quá trình kiên trì và vận dụng lý luận, cần thường xuyên nghiên cứu tình hình mới, vấn đề mới, thông qua sự tổng kết, khái quát thực tiễn mới để bổ sung, làm phong phú và phát triển thêm lý luận, thúc đẩy sự phát triển của lý luận

Năm 1978, Trung Quốc đã tổ chức một cuộc hội thảo có quy mô lớn với chủ

đề “Thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý” Qua hội thảo này, sự trói buộc của tệ sùng bái cá nhân và quan điểm “Hai nguyên tắc” đã bị phá bỏ (1) Điều đó thể hiện đường lối tư tưởng và đường lối chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong việc sửa chữa những sai sót, cũng như khắc phục những sai lầm của Mao Trạch Đông những năm cuối đời Thông qua việc giải phóng tư tưởng, thực sự cầu thị, dưới sự dẫn dắt của đường lối tư tưởng của chủ nghĩa Mác, Đảng Cộng sản Trung Quốc mới có thể xây dựng được một con đường phát triển chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc, mới có thể thực hiện được bước nhảy vọt mang tính lịch sử lần thứ hai trong việc kết hợp những nguyên lý phổ biến của triết học Mác với thực tế Trung Quốc, hình

thành nên lý luận Đặng Tiểu Bình, đồng thời giúp cho công cuộc cải cách, mở cửa và sự nghiệp hiện đại hoá thu được những thành tựu to lớn được thế giới công nhận Quán triệt tinh thần của Đại hội Đảng lần thứ XV, giương cao ngọn

cờ lý luận của Đặng Tiểu Bình, đối với quá trình thúc đẩy một cách toàn diện

sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc trong thế kỷ XXI, chúng ta cần phải kiên trì vấn đề giải phóng tư tưởng, thực sự cầu thị để phát hiện, giải quyết những vấn đề và tình hình mới nảy sinh trong con đường phát triển trước mắt Để tăng cường sự kiên trì và nhất quán đối với tiêu chuẩn thực tiễn, cần phải tiếp tục thúc đẩy nghiên cứu triết học đối với quan điểm thực tiễn; đồng thời, tăng cường hơn nữa sự lý giải khoa học đối với tiêu chuẩn thực tiễn

I Quan điểm thực tiễn là quan điểm cơ bản và quan trọng nhất trong triết học

Mác Toàn bộ hệ thống lý luận của triết học Mác đã được xây dựng trên hòn đá tảng thực tiễn Chỉ khi có quan điểm thực tiễn khoa học mới có thể hình thành nên thế giới quan, phương pháp luận, nhận thức luận, giá trị quan của triết học Mác Triết học Mác luôn chứa đựng những tính chất, như tính phát triển, tính biện chứng, tính duy vật Trong lịch sử triết học, triết học Mác là sự thống nhất mang tính cách mạng, như sự thống nhất giữa chủ nghĩa duy vật và phương pháp biện chứng, giữa quan điểm tự nhiên và quan điểm lịch sử, giữa thế giới quan và phương pháp luận, giữa lý luận về chân lý và lý luận về giá trị, v.v Tất cả những điều đó đều có nguồn gốc từ quan điểm thực tiễn cũng như sự lý giải khoa học đối với thực tiễn Do vậy, xuất phát từ ý nghĩa của việc nhấn mạnh vai trò quan trọng của thực tiễn trong triết học Mác, chúng ta có thể khẳng định, triết học Mác là một chủ nghĩa duy vật thực tiễn triết học, một triết học thực tiễn biện chứng, cũng có thể nói ngắn gọn là thực tiễn luận triết học Triết học Mác theo mô hình của I.V.Xtalin chỉ giải thích thực tiễn là phạm trù của nhận thức luận và do vậy, về cơ bản là không phù hợp với tinh thần của

C.Mác trong “Luận cương về L.Phoiơbắc” Luận cương này của C.Mác không

đơn thuần chỉ đề cập đến vấn đề nhận thức luận, mà còn liên quan đến các lĩnh vực lý luận khác của triết học Mác

Quan điểm thực tiễn trong triết học Mác sở dĩ có vai trò quan trọng như vậy là

do chính đặc điểm của thực tiễn quyết định Thực tiễn, theo quan niệm của C.Mác, là hoạt động cảm tính của con người, hoạt động có tính đối tượng và là

sự thống nhất giữa hoạt động cải tạo hoàn cảnh với hoạt động của con người hoặc với hoạt động tự cải tạo của con người Theo quan điểm của Mao Trạch Đông, thực tiễn là hoạt động chủ quan đối với khách quan Do vậy, thực tiễn là quá trình tác động tương hỗ lẫn nhau giữa chủ thể và khách thể, quá trình trao đổi qua lại của vật chất, năng lượng và thông tin Do quá trình tác động và trao đổi qua lại lẫn nhau mà chủ thể và khách thể đều có sự biến đổi, khách thể hoá chủ thể và chủ thể hoá khách thể C.Mác đã chỉ ra rằng, “khuyết điểm chủ yếu của toàn bộ chủ nghĩa duy vật từ trước đến nay – kể cả chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc – là sự vật, hiện thực, cái cảm giác được chỉ được nhận thức dưới

hình thức khách thể hay hình thức trực quan, chứ không được nhận thức là

hoạt động cảm giác của con người, là thực tiễn”(2) Như vậy, thực tiễn vừa có tính khách quan, vừa có tính chủ quan Nếu xem xét thực tiễn như một quá trình thực hiện mục đích và lợi ích của chủ thể, như một quá trình nhận thức và cải tạo năng động của chủ thể đối với khách thể, thì thực tiễn có tính chủ thể; còn nếu xem xét thực tiễn như một quá trình tác động qua lại giữa lực lượng vật chất của chủ thể với lực lượng vật chất của khách thể, hay từ góc độ chủ thể tất yếu phải nhận thức và vận dụng quy luật khách quan, thì thực tiễn vốn

có tính khách quan Nếu tách rời hai yếu tố trên, chỉ nói đến cái này mà không nói đến cái kia, thì sẽ không thể lý giải một cách đầy đủ và đúng đắn về thực tiễn Đương nhiên, quá trình thực tiễn không phải là quá trình hành động một cách mù quáng, coi thường tính khách quan, tính quy luật của chủ thể; đồng thời, cũng không phải là một quá trình mà chủ thể có thái độ tiêu cực, bị động

và hoàn toàn không đóng vai trò gì đối với tính quy luật, tính khách quan của

khách thể Trước đặc tính tồn tại khách quan của khách thể, chủ thể phải thừa nhận tính đối tượng, tính khách thể, tính khách quan của thực tiễn; phủ nhận tính khách quan của khách thể tất yếu sẽ dẫn đến phủ nhận tính định hướng đối tượng khách quan của hoạt động thực tiễn Nếu giải thích thực tiễn là hoạt động không có tính định hướng đối tượng khách quan thì chẳng khác gì giải thích sản xuất giống như hoạt động của người diễn viên biểu diễn khai hoang, trồng trọt trên sân khấu Đối tượng khách quan có thể trở thành khách thể hay không, điều đó còn tuỳ thuộc vào việc chủ thể có xuất phát từ yêu cầu nhận thức và cải tạo của mình hay không để “rút” nó (khách thể - ND) ra trong mối liên hệ với thế giới khách quan Tuy nhiên, khi sự vật khách quan trở thành khách thể thì không thể giải thích là nó đã mất đi tính quy luật tự thân, mất đi tính khách quan Khi các sự vật khách quan trở thành đối tượng nhận thức và cải tạo của chủ thể, chúng vẫn mang tính khách quan và tồn tại độc lập với chủ thể, vẫn là một bộ phận của tự nhiên; con người và xã hội loài người hình thành cùng với sự xuất hiện của thực tiễn lao động và phát triển cùng với thực tiễn lao động Nói tóm lại, không thể giải thích thực tiễn như một quá trình tuần hoàn, khép kín của chủ thể tự nhận thức, tự hoạt động mà không có sự tham gia của đối tượng khách quan Thực tiễn chắc chắn không phải là “bức tường” cản trở con người và tự nhiên, cản trở khách thể và chủ thể; ngược lại,

nó là chiếc cầu nối, là trung gian để gắn kết con người với tự nhiên, chủ thể với khách thể Việc nhìn nhận con người như là thể chế của khách thể, đề cao tính chủ thể của con người, nhấn mạnh tính chủ thể của thực tiễn là cần thiết Nhưng, việc phát huy tính chủ thể của con người nhất thiết phải dựa trên cơ sở nhận thức và vận dụng quy luật khách quan Quá trình thực tiễn chắc chắn là một quá trình thống nhất giữa tính chủ thể và tính khách thể, giữa tính hợp mục đích và tính hợp quy luật

Đi sâu nghiên cứu quá trình thực tiễn, chúng ta còn nhận thấy rằng, trong quá trình này, giữa chủ thể và khách thể luôn nảy sinh ba loại quan hệ, tác dụng và

quá trình: một là, quá trình nhận thức bị nhận thức, hay là quá trình trao đổi

thông tin, nó trả lời vấn đề khách thể là gì, hoặc vấn đề chủ thể nhận thức khách thể có phù hợp với bản tính của khách thể hay không, đồng thời giải

quyết trên góc độ nhận thức luận vấn đề chân lý và sai lầm Hai là, quá trình

đánh giá và bị đánh giá; nó giải đáp vấn đề hoạt động của khách thể, chủ thể và kết quả của nó đối với ý nghĩa và giá trị của chủ thể, hoặc vấn đề chủ thể có thể thực hiện được yêu cầu và mục đích của khách thể hay không, đồng thời giải quyết trên góc độ giá trị luận vấn đề khẳng định hay phủ định tính giá trị,

lợi hay hại, thiện hay ác Ba là, quá trình tác dụng và phản tác dụng, trong đó

chủ thể căn cứ vào việc nhận thức khách thể và đòi hỏi giá trị đối với khách thể, vận dụng các phương pháp, công cụ, phương tiện nhất định để cải tạo khách thể Quá trình này giải quyết vấn đề chủ thể cải tạo khách thể như thế nào Đây chính là vấn đề “có thể tiến hành và không thể tiến hành” (“khả hành bất khả hành”) ở phương diện phương pháp luận và vấn đề phương pháp vừa đúng vừa sai Nếu chủ thể không phải là một cá thể đơn nhất, mà là nhiều cá thể hợp thành quần thể hay xã hội, thì về mặt phương pháp luận, ngoài vấn đề làm thế nào để cải tạo khách thể, còn có vấn đề làm thế nào để tổ chức các cá thể thành một chỉnh thể Điều này liên quan đến các kết cấu quyền lực, kết cấu lợi ích, kết cấu chức năng, v.v giữa các cá thể, hay chính là vấn đề “giao tiếp”

và “hình thức giao tiếp” mà C.Mác đã nói đến Do đó, có thể thấy rằng, quá trình thực tiễn không chỉ nảy sinh trong mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể,

mà còn phát sinh trong quan hệ giao tiếp giữa các chủ thể với nhau; nó không chỉ nảy sinh trong quá trình nhận thức thế giới, mà còn nảy sinh trong quá trình cải tạo thế giới, thậm chí cả trong vấn đề tổ chức, quản lý của bản thân chủ thể Quá trình thực tiễn luôn yêu cầu đối tượng hoá, vật hoá nhận thức; xác định mục đích, phương pháp cải tạo khách thể để phục vụ chủ thể Đó cũng chính là quá trình sinh tồn và phát triển tự thân của chủ thể Do vậy, việc phân tích thực tiễn tất yếu sẽ dẫn đến hàng loạt vấn đề nhận thức luận, giá trị luận và phương

pháp luận Nêu ra quan điểm thực tiễn khoa học cũng chính là nêu ra nhận thức luận, giá trị luận, phương pháp luận đúng đắn Thế giới quan là kết quả nhận thức thế giới của chủ thể, khi đã có quan điểm thực tiễn và nhận thức luận khoa học thì cũng có thể hình thành nên thế giới quan khoa học

II Trong quá trình thực tiễn tất yếu nảy sinh các vấn đề trên ba phương diện

nhận thức luận, giá trị luận và phương pháp luận Nhưng điều đó không có nghĩa là chủ thể có thể giải quyết một cách đúng đắn các vấn đề đó và cũng không có nghĩa là giữa các phương diện trên luôn có sự điều hoà thống nhất Việc các phương diện đó thuộc về ba lĩnh vực khác nhau đã nói lên sự khác biệt giữa chúng Sự phân chia chân - giả trên góc độ nhận thức luận không tương ứng với sự phân chia lợi - hại trên góc độ giá trị luận và cũng không tương ứng với sự phân chia đúng - sai trên góc độ phương pháp Trên góc độ nhận thức, chân lý phản ánh quy luật khách quan, nhưng quy luật khách quan

có thể có ích và cũng có thể có hại đối với chủ thể Nhận thức được chân lý không hoàn toàn có nghĩa là tìm thấy phương pháp vận dụng chúng trong thực tiễn Việc truy tìm sự phù hợp với chân lý của quy luật khách quan trên góc độ giá trị của chủ thể không tương đồng với trên góc độ nhận thức và cũng không hoàn toàn có nghĩa là đã tìm được phương pháp truy tìm giá trị trong thực tiễn Thế nhưng, quá trình thực tiễn đòi hỏi ba phương diện đã nêu trên tất yếu phải tồn tại trong sự tác động qua lại và chế ước lẫn nhau Một nhận thức nếu không dựa vào thực tiễn chỉ có ảnh hưởng đến con người trên lĩnh vực tinh thần, tư tưởng; nhưng, một khi dựa vào thực tiễn, hoạt động thực tiễn mà nó chỉ đạo thì nhất định, nó sẽ có ảnh hưởng tốt hay xấu đến con người trên góc độ giá trị Khi một nhận thức được vận dụng trong thực tiễn, nó luôn đòi hỏi con người phải vận dụng nhận thức này vào phương pháp, cách thức, kỹ thuật của thực tiễn Vậy là, trong quá trình thực tiễn, chủ thể sẽ tiến hành những sự kết hợp khác nhau giữa chân - giả trên góc độ nhận thức, giữa lợi - hại trên góc độ giá trị, giữa đúng - sai trên góc độ phương pháp Sự kết hợp giữa chân lý ở góc độ

nhận thức với thiện ở góc độ giá trị và đúng ở góc độ phương pháp; giữa sai lầm ở góc độ nhận thức với ác ở góc độ giá trị và sai ở góc độ phương pháp, đó

là hai cực trong sự kết hợp giữa ba yếu tố trên và giữa hai cực đó còn có rất nhiều trường hợp kết hợp khác Các sự kết hợp khác nhau sẽ dẫn đến các hoạt động thực tiễn khác nhau và đưa đến những kết quả khác nhau Nhận thức mà thiếu hoạt động thực tiễn mang tính chân lý, phương pháp mà thiếu hoạt động thực tiễn mang tính khả thi đều làm cho hoạt động thực tiễn không đạt được mục đích đặt ra và dẫn đến thất bại Một khi có sự chỉ đạo của nhận thức chân

lý, thì cũng có thể có phương pháp tiến hành Nhưng nếu mục tiêu giá trị không hợp lý và dù hoạt động thực tiễn có thể thành công, thì điều đó cũng sẽ mang đến cho chủ thể sự ảnh hưởng giá trị của tính bất lợi và tính phủ định Một khi có sự nhận thức chân lý, có sự định hướng giá trị và nếu như, về mặt phương pháp, có thể thực hiện được nhưng không phải là tốt nhất, thì có thể xuất hiện loại hoạt động thực tiễn làm lãng phí tài nguyên và mang lại hiệu quả thấp Vấn đề ứng dụng khoa học - kỹ thuật, chẳng hạn như áp dụng kỹ thuật năng lượng hạt nhân, v.v luôn chứa đựng những mâu thuẫn giữa chân lý, giá trị và phương pháp Nếu đưa nhân tố không gian, thời gian vào để xem xét, chúng ta sẽ nhận thấy chân lý, giá trị, phương pháp cũng như quan hệ qua lại giữa chúng cũng biến đổi cùng với sự biến đổi của không gian và thời gian Chân lý trên góc độ nhận thức trong phạm vi không gian và thời gian xác định, tính khẳng định trên góc độ giá trị, tính hiệu quả và tính khả thi trên góc độ phương pháp sẽ thay đổi cùng với sự biến đổi trong phạm vi không gian, thời gian Trong điều kiện không gian và thời gian không xác định, vấn đề chân lý và sai lầm ở góc độ nhận thức, phủ định và khẳng định ở góc độ giá trị, hiệu quả hay không hiệu quả, khả thi hay không khả thi ở góc độ phương pháp không những có thể trở thành vấn đề không thể xác định được, mà quan hệ giữa chúng cũng trở nên phức tạp hơn

Hoạt động thực tiễn cải tạo xã hội không giống với hoạt động thực tiễn cải tạo

tự nhiên, bởi trong hoạt động thực tiễn này, mối quan hệ giữa chân lý, giá trị

và phương pháp luôn biểu hiện tính phức tạp mới Quan hệ xã hội giữa người với người, về bản chất, là quá trình con người làm thế nào có thể kết hợp hoạt động một cách có hiệu quả trong lĩnh vực sản xuất, kinh tế, bất kể là ở giai đoạn lịch sử nào Sự kết hợp giữa người với người có thể phân thành hai loại vừa khác biệt, vừa liên hệ Một loại do tính chất và đặc điểm của lực lượng sản xuất trong một giai đoạn lịch sử nhất định quyết định sự phân định vai trò, chức năng của hệ thống Một loại là sự kết hợp lợi ích trong hệ thống lợi ích, quan hệ xã hội của con người; do đó, nó có thể phân thành hai kiểu quan hệ: quan hệ chức năng và quan hệ lợi ích Quy luật diễn biến của quan hệ xã hội chính là quan hệ chức năng, quan hệ lợi ích cũng như mối quan hệ giữa hai cái

đó Do vậy, quan hệ lợi ích không chỉ là vấn đề giá trị, mà còn là vấn đề nhận thức và phương pháp Khi xem xét quan hệ giữa người với người, chúng ta cần phải xây dựng một quan hệ lợi ích như thế nào để có thể có lợi nhất đối với sự phát triển sản xuất, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội Đây chính là vấn đề nhận thức luận, mà đối với việc tiến hành nhận thức về một loại quan hệ lợi ích nào, thì cũng có thể có chân lý và sai lầm ở đó Xem xét việc con người rốt cuộc phải xây dựng quan hệ lợi ích như thế nào để có lợi cho sự phát triển của bản thân con người chính là vấn đề giá trị Đối với mỗi loại quan hệ lợi ích, sự đánh giá có thể được phân thành thiện hoặc ác, có lợi hay không có lợi Xem xét các quan hệ lợi ích thông qua phương thức nào để tạo lập và biến đổi chính

là vấn đề phương pháp; nó được phân thành phương pháp khả thi và phương pháp không khả thi, phương pháp đúng và phương pháp sai Ở đây, trong kết cấu của quan hệ xã hội, vấn đề chân lý, lợi ích, phương pháp gắn bó mật thiết với nhau, không thể tách rời Tính phức tạp của vấn đề còn do sự phát triển của nhân loại trong một giai đoạn lịch sử khá dài

Trong vấn đề giai cấp xã hội được chủ nghĩa Mác đề cập, giữa các thành viên trong xã hội, giữa các giai cấp, giữa các thành viên xã hội với các giai cấp xã

hội và chỉnh thể xã hội, giữa yêu cầu phát triển xã hội trước mắt và yêu cầu phát triển lâu dài luôn chứa đựng sự khác biệt về lợi ích, luôn có sự đối lập dẫn đến đối kháng Sự biến động của quan hệ xã hội và quan hệ lợi ích có thể gây

ra những ảnh hưởng khác nhau đối với các thành viên và giai cấp khác nhau trong xã hội, tạo nên tình trạng có thành viên, giai cấp được hưởng lợi; có thành viên, giai cấp chịu tổn thất Như vậy, trên lĩnh vực nhận thức, những cái được thừa nhận là chân lý, quy luật ở trong những nhóm lợi ích khác nhau sẽ nhận được sự đánh giá giá trị khác nhau Phương pháp cải biến quan hệ lợi ích cũng sẽ nhận được sự đánh giá khác nhau; những chân lý, giá trị, phương pháp

đã được khẳng định ở nhóm này có thể bị phủ định ở nhóm khác Nói tóm lại, trong hoạt động thực tiễn của con người, sự khác biệt và mâu thuẫn (ở một số trường hợp) của chân lý, giá trị, phương pháp là do nguyên nhân khách quan của sự không nhất trí giữa nhận thức luận, giá trị luận và phương pháp luận của con người Nhưng, mối liên hệ và tính chế ước nội tại của chân lý, giá trị, phương pháp trong hoạt động thực tiễn lại giúp cho con người có khả năng khách quan trong việc thống nhất nhận thức luận, giá trị luận với phương pháp luận

Chủ thể muốn thành công, có lợi ích, đạt kết quả cao trong hoạt động thực tiễn, thì nhất thiết phải nhận thấy các vấn đề nhận thức, giá trị và phương pháp là ba loại vấn đề có sự khác biệt; phải thừa nhận giữa chúng có khả năng nảy sinh sự bất đồng, không hoà hợp; đồng thời, lại còn phải tiến hành chọn lọc, điều hoà

để cho ba vấn đề đó nhất trí với nhau Khi lựa chọn trong phạm vi nhận thức, không những phải lựa chọn nhận thức chân lý, mà còn phải lựa chọn cả cái có thể mang đến cho chủ thể sự khẳng định giá trị lẫn phương pháp khả thi Khi lựa chọn trong phạm vi giá trị, phải lựa chọn cái không những có ích lợi đối với chủ thể, mà còn có thể nhất trí với nhận thức chân lý và trên góc độ phương pháp có thể thực hiện được mục tiêu giá trị Khi lựa chọn trong phạm

vi phương pháp, cần lựa chọn cái không chỉ có tính khả thi, có hiệu quả trong

việc thực hiện mục tiêu giá trị, mà còn phải phù hợp với phương pháp và công

cụ của nhận thức chân lý Khi con người có thể tiến hành sự lựa chọn và cân đối điều chỉnh như vừa nói ở trên, lúc đó họ có thể thống nhất nhận thức luận, giá trị luận và phương pháp luận với nhau Ngược lại, sẽ dẫn đến sự không nhất trí, mất cân đối hài hoà, thậm chí sẽ dẫn đến tình trạng tách rời, đối lập giữa

ba yếu tố đó Nguyên nhân cản trở con người tiến hành chọn lựa và cân đối điều chỉnh như trên, hay làm cho ba yếu tố đó thống nhất với nhau, có thể thuộc về nhận thức luận, cũng có thể thuộc về lợi ích, giá trị hay phương pháp Khi phân tích những nguyên nhân này, tuyệt đối không được đơn giản hoá

Sự phân biệt giữa nhận thức luận, giá trị luận và phương pháp luận, sự thừa nhận giữa chúng có thể tồn tại sự không thống nhất không chỉ giúp chúng ta có thể phân tích, đánh giá một cách toàn diện các vấn đề phức tạp nảy sinh trong hoạt động thực tiễn, kết quả hoạt động thực tiễn và nâng cao trình độ, chất lượng của hoạt động thực tiễn, mà còn có thể đưa ra sự đánh giá khoa học trên tinh thần thực sự cầu thị đối với các loại học thuyết triết học Sự đúng đắn của

lý luận triết học trên góc độ nhận thức luận không có nghĩa là trên góc độ giá trị luận và phương pháp luận, lý luận đó cũng đúng đắn Tương tự, sự sai lầm của lý luận triết học trên góc độ nhận thức luận không có nghĩa là nó không hề

có một yếu tố hợp lý nào trên góc độ giá trị luận và phương pháp luận Quy lý luận triết học thành lý luận nhận thức, quy lịch sử triết học thành lịch sử đấu tranh giữa hai đường lối nhận thức của chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, đó là một nguyên nhân nhận thức cực kỳ quan trọng của những lý luận triết học phủ định hoặc khẳng định một cách giản đơn đối với lịch sử triết học trước đây Song, chúng ta cũng cần phải thấy rằng, do giữa nhận thức luận, giá trị luận và phương pháp luận luôn có mối quan hệ chế ước lẫn nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, nên những sai lầm trên lĩnh vực nhận thức luận sẽ dẫn đến những thiếu sót trên lĩnh vực giá trị luận, phương pháp luận và nếu thoát ly khỏi giá trị luận, phương pháp luận thì cũng rất khó có được nhận thức luận