đề tài nâng cao tính tư tưởng, tính chân thực của nhà báo một định hướng đào tạo cán bộ báo chí trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập hiện nay ở nước ta

tin, xử lý thông tin nhằm hình thành sản phẩm báo chí; biên tập; xã hội hóa sản phẩm báo chí; theo dõi sự thâm nhập của sản phẩm đó vào xã hội, tác động tích cực hoặc tiêu cực của sản ph

z



Nghiên cứu triết học

Đề tài:" NÂNG CAO TÍNH TƯ TƯỞNG, TÍNH CHÂN THỰC CỦA NHÀ BÁO MỘT ĐỊNH HƯỚNG ĐÀO TẠO CÁN

BỘ BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA VÀ HỘI NHẬP HIỆN

NAY Ở NƯỚC TA "

NÂNG CAO TÍNH TƯ TƯỞNG, TÍNH CHÂN THỰC CỦA NHÀ BÁO MỘT ĐỊNH HƯỚNG ĐÀO TẠO CÁN BỘ BÁO CHÍ TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA VÀ HỘI NHẬP HIỆN NAY Ở NƯỚC TA

PHẠM NGỌC QUANG

(*)

Trên cơ sở Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung

ương khoá X Về công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu

mới, bài viết phân tích và làm sáng tỏ tính tư tưởng và tính chân

thực của sản phẩm báo chí nước ta trong bối cảnh toàn cầu hoá và

hội nhập quốc tế Qua đó, bài viết chỉ ra vai trò của tính tư tưởng và

tính chân thực của sản phẩm báo chí nước ta đối với sự phát triển

của đất nước Cuối cùng, bài viết đưa ra một số đề xuất nhằm góp

phần nâng cao tính tư tưởng và tính chân thực cho học viên báo chí

Khi xác định tính chất của báo chí ở Việt Nam hiện nay, Nghị quyết

Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X Về

công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu mới, đã nhấn mạnh

5 điểm sau đây: tính tư tưởng, tính chân thực, tính nhân dân, tính

chiến đấu và tính đa dạng(1) Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề

cập tới tính tư tưởng và tính chân thực Hơn nữa, “hoạt động báo

chí” là một khái niệm rất rộng, bao quát từ khâu tuyển chọn, đào tạo,

bố trí, sử dụng phóng viên báo chí; thiết kế và vận hành bộ máy làm

công tác báo chí, quản lý báo chí thích hợp với nhiệm vụ chính trị

của từng thời kỳ,… đến khâu thâm nhập thực tế để thu thập thông

Đ

tin, xử lý thông tin nhằm hình thành sản phẩm báo chí; biên tập; xã hội hóa sản phẩm báo chí; theo dõi sự thâm nhập của sản phẩm đó vào xã hội, tác động tích cực hoặc tiêu cực của sản phẩm đó tới tư tưởng và hành động của con người; những biến đổi thực tế xã hội dưới tác động của sản phẩm đó; sơ kết, tổng kết rút kinh nghiệm để

có sản phẩm báo chí với tác động hiệu quả hơn, mạnh mẽ hơn tới cuộc sống… Do khuôn khổ của một bài viết, chúng tôi không thể làm rõ tính tư tưởng và tính chân thực của tất cả các khâu đó, chỉ xin

đề cập ở khâu: nội dung sản phẩm báo chí và cần định hướng đào tạo như thế nào để có phóng viên báo chí có năng lực tạo ra những sản phẩm như vậy

1 Tính tư tưởng, tính chân thực của sản phẩm báo chí nước ta trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế

Cách mạng khoa học và công nghệ, mà cốt lõi là cách mạng thông tin – nhân tố cơ bản nhất dẫn tới toàn cầu hoá – làm cho không gian dường như ngày càng hẹp lại, thời gian ngày càng bị dồn nén Tình hình đó khiến cho các sản phẩm báo chí có tác động lan toả rất nhanh, khiến cho mỗi người đều có cảm nhận dường như mình đang sống ngay trong sự kiện diễn ra cách xa hàng vạn cây số; mặt khác,

nó cũng đòi hỏi các sản phẩm báo chí phải hết sức tinh lọc, thể hiện tập trung nhất, ngắn gọn nhất tư tưởng chủ đạo cần chuyển tải Thêm vào đó, sự đúng sai của thông tin có phạm vi tác động khôn lường Bởi vậy, bảo đảm tính tư tưởng, tính chân thật của sản phẩm báo chí

là điều kiện cơ bản làm cho sản phẩm đó có tác động tích cực tới sự phát triển xã hội, tới sự hiểu biết và cảm thông, chia sẻ giữa các quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế hiện nay

Điểm cốt lõi nhất trong tính tư tưởng của sản phẩm báo chí nước ta

là phải thể hiện được quan điểm: Báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà

nước, của các tổ chức chính trị – xã hội và là diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật(2) nhằm góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của Đảng, Nhà nước và nhân dân trong quá trình đổi mới vì chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Khi đánh giá sức mạnh của báo chí đối với sự thay đổi xã hội, lâu nay, nhiều người vẫn cho rằng, báo chí là cơ quan quyền lực thứ tư Nói như vậy là đúng, song cần nhấn mạnh khía cạnh là cơ quan

quyền lực chính trị thứ tư Nhấn khía cạnh này cốt để lưu ý tính tư

tưởng chính trị của báo chí Không ít lần giới truyền thông tư bản chủ nghĩa rêu rao về tính vô tư, tính trung lập, tính phi chính trị của báo chí; song, trong thực tế, họ lại rất chặt chẽ trong định hướng tư tưởng, định hướng chính trị của báo chí Việc đưa tin của các phóng viên phương Tây về cuộc chiến ở Irắc, về các cuộc bầu cử ở một số nước nằm trong mưu đồ thực hiện chiến lược “cách mạng hoa

hồng”, “cách mạng hoa tuy líp”, “cách mạng sắc mầu”,… cho chúng

ta những minh chứng rõ rệt về vấn đề này

Còn theo quan điểm của Đảng ta, “báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, của tổ chức chính trị – xã hội và là diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật”(3), nghĩa là, báo chí phải mang tính tư tưởng sâu sắc Tính tư tưởng quan trọng nhất là người làm báo phải đứng vững trên lập trường của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình đổi mới đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, sớm đưa nước ta thoát khỏi tình trạng kém phát triển, phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại Việc hiện thực hoá tính

tư tưởng đó là biện pháp tốt nhất để báo chí góp phần tích cực vào việc thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội X của Đảng, củng cố, tăng cường sự thống nhất về tư tưởng, chính trị trong Đảng, sự đồng thuận

về chính trị và tinh thần trong nhân dân(4)

Muốn hoàn thành nhiệm vụ đó, qua sản phẩm báo chí của mình, phóng viên phải góp phần khơi dậy ý chí quật cường của dân tộc, ý chí quyết tâm thoát khỏi tình trạng nước kém phát triển, vươn lên sánh vai cùng các cường quốc năm châu Liên quan tới vấn đề này, báo chí cần được định hướng vào việc phát huy vai trò của nhân tố con người Việt Nam – nhân tố nội lực căn bản nhất, quan trọng nhất cho sự phát triển đất nước Bằng những sản phẩm báo chí của mình, phóng viên phải thể hiện được năng lực phát hiện những nhân tố mới

cả trong cách nghĩ lẫn cách làm để có thể mang lại hiệu quả cao trong việc thúc đẩy sự phát triển xã hội; chăm lo vun trồng, nuôi dưỡng, nhân rộng những nhân tố mới,… Đó là một đòi hỏi tất yếu đối với người làm báo ở Việt Nam lúc này

Song, dừng lại như vậy là phiến diện, một chiều Mọi sự vật nói chung, con người Việt Nam nói riêng đều bao hàm mâu thuẫn trong bản thân mình Vai trò động lực của con người trong sự phát triển xã hội chỉ được phát huy, khi nó biết khắc phục có hiệu quả những

“phản động lực của sự phát triển” tồn tại ngay trong bản thân mình

Tự ý thức được mặt trái tồn tại ngay trong từng con người cũng như trong cộng đồng xã hội là không dễ Sản phẩm báo chí cần đóng vai trò là gương soi để mỗi người, mỗi cộng đồng nhận ra mặt mạnh, mặt yếu của mình để tìm cách phát huy, hoặc khắc phục Do vậy, tính tư tưởng không những không loại trừ, mà còn đòi hỏi phóng viên phải phát hiện đúng và trúng những nhân tố cản trở, những mặt trái ở từng con người cũng như trong cả cộng đồng; phân tích, mổ xẻ

sâu sắc theo hướng làm rõ những nguyên nhân căn bản của các nhân

tố tiêu cực đó, hoàn cảnh nào đã làm xuất hiện những nhân tố ấy, con đường, giải pháp khắc phục chúng Đó không phải là sự phê phán mang tính phá hủy, mà là một sự phê phán mang tính xây dựng, mang tính sáng tạo, có tác động tích cực không kém sự biểu dương, động viên mặt tốt ở con người Sự phê phán như vậy chỉ có

được khi người phê phán có cái tâm trong sáng, có động cơ lành

mạnh, thực sự vì nước, vì dân, không vụ lợi vì một khúc mắc cá nhân

nào đó

Tính tư tưởng của báo chí còn thể hiện vai trò của nó trong việc góp phần tạo lập, củng cố sự thống nhất tư tưởng đối với đường lối, quan điểm mang tính cách mạng và khoa học của Đảng, chính sách, pháp luật đúng đắn của Nhà nước, củng cố sự đoàn kết, thống nhất trong

xã hội, sự đồng thuận trong nhân dân Nhiệm vụ này ngày càng trở thành đòi hỏi cấp bách đối với mỗi nhà báo khi “trong Đảng đã xuất hiện các ý kiến khác nhau về một số vấn đề cơ bản liên quan đến đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, ảnh hưởng tới sự thống nhất tư tưởng Trong cán bộ, đảng viên và nhân dân, kể

cả trong những lực lượng nòng cốt, gắn bó với Đảng, với chế độ, đã phát sinh một số vấn đề tư tưởng, tâm trạng bức xúc đáng lo ngại, ảnh hưởng tới tính đồng thuận xã hội Các phần tử cơ hội chính trị trong nước móc nối với thế lực thù địch, phản động ở nước ngoài xuyên tạc, vu cáo, chống phá quyết liệt Đảng, Nhà nước ta trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng”(5)

Đoàn kết, thống nhất trong Đảng, đồng thuận trong nhân dân phải dựa trên lý trí khoa học mới bền vững và có khả năng kiên định trong mọi tình huống Trong vấn đề này, tính tư tưởng của báo chí cách mạng không chỉ có nghĩa là làm cho nhân dân quán triệt tư

tưởng, quan điểm chỉ đạo của Đảng, thấy được tính đúng đắn của các tư tưởng, quan điểm đó để vượt qua mọi khó khăn, thách thức, nhằm hiện thực hoá có hiệu quả cao nhất, mà còn đòi hỏi phóng viên phải thâm nhập sâu vào thực tiễn để phát hiện ra những sự bất cập có thể có của một vài tư tưởng, quan điểm chỉ đạo cụ thể nào đó Bằng sản phẩm báo chí của mình, phóng viên góp phần đề xuất các ý tưởng đã được rút ra từ thực tiễn để Đảng tiếp tục hoàn thiện hệ thống quan điểm chỉ đạo của mình Như vậy, tính tư tưởng của báo chí được thực hiện không phải theo nghĩa thụ động, một chiều, mà còn được thực hiện theo chiều hướng chủ động, tích cực tác động trở lại chủ thể lãnh đạo, quản lý báo chí để các chủ thể đó không ngừng hoàn thiện bản thân mình; nhờ vậy, vị trí, vai trò của các chủ thể đó không ngừng được nâng cao

Trong giai đoạn hiện nay, tính tư tưởng của báo chí còn thể hiện trong cuộc đấu tranh chống chiến lược “diễn biến hoà bình” mà các thế lực đế quốc đang ra sức thực hiện đối với cách mạng nước ta Để thực hiện cuộc tấn công này, chủ nghĩa đế quốc đang ra sức sử dụng con bài dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo Do đó, báo chí phải góp phần làm cho nhân dân hiểu rõ về mặt tư tưởng – lý luận, đâu là đúng, đâu là sai và có sự phê phán khoa học, thuyết phục đối với các quan điểm sai trái đó; về mặt thực tiễn, đâu là thành tựu cơ bản của chúng ta, đâu là những khiếm khuyết khiến cho kẻ địch có thể lợi dụng; từ đó đề xuất những kiến nghị để khắc phục Nêu lên điều đó

để khẳng định rằng, chúng ta cần có một thái độ khách quan, khoa học trước những sự phê phán – dù bất kỳ từ lực lượng nào

Tính chân thật của báo chí cách mạng đòi hỏi phải thông tin trung thực về mọi mặt tình hình đất nước và thế giới, song lại phải phù hợp với lợi ích của đất nước, của nhân dân Bởi lẽ, lợi ích của sự

phát triển đất nước, lợi ích chính đáng của nhân dân phù hợp với quy luật tiến bộ xã hội là tối thượng Mọi suy tư và hành động phải lấy

đó làm định hướng giá trị

Sức mạnh của chúng ta chính là ở sự thật Sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang tiến hành là phù hợp với quy luật khách quan của sự phát triển xã hội Cho nên, báo chí càng nói đúng

sự thật bao nhiêu, càng giúp chúng ta ý thức rõ được con đường phát triển của chúng ta bấy nhiêu Sự thật nào đi ngược lại quy luật phát triển lịch sử thì cần khắc phục Sự thật nào phù hợp quy luật phát triển thì cần được phát huy, dù lúc đầu nó còn non yếu, nhỏ nhoi, thậm chí bị cái cũ lấn át Phê phán những sự thật đi trái quy luật, đẩy lùi ảnh hưởng của chúng trong đời sống xã hội; ủng hộ những sự thật đúng đắn, phù hợp yêu cầu của quy luật phát triển đất nước, làm cho

sự thật đó thâm nhập sâu rộng vào nhân dân để định hướng hoạt động của họ là sức mạnh của báo chí cách mạng, là nghĩa vụ và trách nhiệm của người làm báo

Mặt khác, “tính chân thật của báo chí” cũng cần được hiểu một cách biện chứng Một khi đã khẳng định rằng, lợi ích của đất nước, của nhân dân là tối thượng, thì tính chân thật cũng phải lấy đó làm định hướng, làm chuẩn mực Điều đó không có nghĩa là uốn cong sự thật cho phù hợp với lợi ích của sự phát triển đất nước, với lợi ích của nhân dân, mà chủ yếu liên quan tới thời điểm nói sự thật và sự cần thiết hay không (chưa) cần thiết phải đưa sự thật nào đó lên các phương tiện truyền thông đại chúng Không thể vì tính chân thật mà trong thời chiến báo chí có thể công bố mục tiêu, địa điểm sẽ diễn ra trận đánh, tiềm lực quân sự thực tế, tình hình bố trí binh lực của chúng ta… Ngay trong thời bình, cũng không thể vì tính chân thật

mà báo chí có thể đưa những tin gây bất lợi đến dư luận trong nước

và quốc tế, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của Đảng, Nhà nước, gây phân ly xã hội… Chẳng hạn, thông tin những vấn đề có thể gây tranh cãi, mâu thuẫn trong quan hệ quốc tế; những vấn đề thuộc lịch

sử đất nước, lịch sử dân tộc chưa được cơ quan có thẩm quyền kết luận; các vụ án lớn đang trong quá trình điều tra; vấn đề có thể gây tác hại lớn đến hoạt động quản lý giá cả; về những hoạt động tâm linh, ngoại cảm chưa được các cơ quan có thẩm quyền kết luận chính thức…

Qua đó cho thấy, tính tư tưởng và tính chân thực có quan hệ chặt chẽ với nhau; trong đó, tính tư tưởng đòi hỏi phải có tính chân thực và ngược lại, tính chân thực phải được xử lý trên tinh thần bảo đảm tính

tư tưởng của sản phẩm báo chí

2 Đổi mới công tác đào tạo góp phần nâng cao tính tư tưởng, tính chân thực cho học viên báo chí

Khi đề cập vấn đề đổi mới công tác đào tạo phóng viên báo chí, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng

khoá X Về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trong tình hình mới

viết: “Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác đào tạo, bồi dưỡng phẩm chất chính trị, trình độ nghiệp vụ, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ những người làm báo”(6) Để thực hiện tư tưởng chỉ đạo này, liên quan tới việc nâng cao tính tư tưởng, tính chân thật của báo chí, việc đổi mới công tác đào tạo phóng viên báo chí nên được triển khai theo hướng sau đây:

Một là, làm cho học viên nắm được thực chất cách mạng và khoa

học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chủ trương, chính sách, pháp luật của Nhà nước và nâng cao kỹ năng thể hiện nhận thức đó trong sản phẩm của

mình như là điều kiện tiên quyết bảo đảm tính tư tưởng của sản phẩm báo chí Bên cạnh đó, cần phải thấy rằng, khi nói đến thực chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh, điều quan trọng nhất, có sức trường tồn nhất là giá trị phương

pháp luận mang tính cách mạng và khoa học mà lý luận đó, tư tưởng

đó mang lại Phương pháp được nói tới ở đây chính là phương pháp

biện chứng duy vật; trong đó, “tính khách quan của sự xem xét” và

sự “thống nhất giữa lý luận với thực tiễn” là hai trong số năm đòi hỏi quan trọng của phương pháp này

Quán triệt “tính khách quan của sự xem xét” chính là cơ sở xác lập, củng cố tính chân thực của báo chí; nó đòi hỏi sự vật như thế nào thì phải phản ánh đúng như thế, không thêm gì vào cho nó, cũng không bớt gì của nó Việc thực hiện cho đúng yêu cầu này hoàn toàn không đơn giản, do nó bị chi phối bởi năng lực, tâm trạng, mục đích và động cơ của chủ thể phản ánh Chẳng hạn, cùng một sự kiện diễn ra trong thực tế, đối với các phóng viên có tâm trạng khác nhau sẽ khai thác khía cạnh khác nhau, đưa ra nhận định khác nhau về sự kiện đó Làm cho tâm trạng của người phóng viên hoà quyện với tâm trạng của nhân dân là điều kiện then chốt để phản ánh chân thực sự kiện Nói cách khác, người phóng viên phải sống cuộc sống của nhân dân, hoà quyện vào nhân dân; lấy nhu cầu, lợi ích chính đáng của nhân dân, của đất nước làm lợi ích của chính mình Khi đó, báo chí không chỉ có tính chân thật, mà còn có cả tính tư tưởng

Quan điểm về sự “thống nhất giữa lý luận với thực tiễn” trong hoạt động báo chí đòi hỏi sản phẩm báo chí phải xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, đáp ứng nhu cầu của thực tiễn, mang tính định hướng cho hoạt động thực tiễn của nhân dân vì sự phát triển, tiến bộ của đất nước và con người Muốn vậy, người phóng viên cần dấn thân vào