SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI PHÒNG GD&ĐT QUẬN HÀ ĐÔNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN KĨ NĂNG GIẢI BÀI TẬP TÍNH THEO PHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC CHO HỌC SINH CÓ LỰC HỌC TRUNG BÌNH TRỞ XUỐNG Ở LỚP 8 Lĩnh vực/ Môn[.]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI
PHÒNG GD&ĐT QUẬN HÀ ĐÔNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
RÈN KĨ NĂNG GIẢI BÀI TẬP TÍNH THEO PHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC CHO HỌC SINH CÓ LỰC HỌC TRUNG
BÌNH TRỞ XUỐNG Ở LỚP 8
Lĩnh vực/ Môn: Hóa học
Cấp học: THCS Tên tác giả: Phan Thị Lệ Hằng Đơn vị công tác: Trường THCS Lê Hồng Phong Chức vụ: Giáo viên
Trang 2PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ
I-Lý do chọn đề tài:
+ Trên khía cạnh đổi mới chung
- Câu nói “Học – Học nữa – Học mãi” luôn đúng trong bất cứ thời kì nào Mục đíchcủa việc học là đào tạo ra con người hoàn thiện cả tài lẫn đức Do đó việc phát triểnquy mô GD– ĐT phải trên cơ sở đảm bảo chất lượng và hiệu quả giáo dục toàn diện đểđáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn đẩy mạnhcông nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế
- Sau hơn 30 năm đổi mới, đất nước ta đã vượt qua nhiều khó khăn, thách thức, đạtđược những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử
- Cũng trong khoảng thời gian trước và sau khi nước ta tiến hành đổi mới, thế giớichứng kiến những biến đổi sâu sắc về mọi mặt Các cuộc cách mạng công nghiệp lầnthứ ba và lần thứ tư nối tiếp nhau ra đời, kinh tế tri thức phát triển mạnh đem lại cơ hộiphát triển vượt bậc, đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với mỗiquốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển và chậm phát triển Mặt khác, những biếnđổi về khí hậu, tình trạng cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinhthái và những biến động về chính trị, xã hội cũng đặt ra những thách thức có tính toàncầu Để bảo đảm phát triển bền vững, nhiều quốc gia đã không ngừng đổi mới giáo dục
để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho các thế hệ tương lai nền tảng vănhoá vững chắc và năng lực thích ứng cao trước mọi biến động của thiên nhiên và xãhội Đổi mới giáo dục đã trở thành nhu cầu cấp thiết và xu thế mang tính toàn cầu
- Thực hiện thông tư 32/2018/TT-BGĐT: Xây dựng chương trình giáo dục theo hướngphát triển phẩm chất, năng lực, tạo môi trường học tập, rèn luyện giúp người học tíchlũy kiến thức phổ thông, biết vận dụng kiến thức vào đời sống và tự học suốt đời…
+ Trên khía cạnh bộ môn
- Ở cấp THCS các em bắt đầu làm quen với bộ môn Hóa học từ lớp 8, nhưng muốn họctốt môn Hóa học đòi hỏi ở mỗi học sinh phải giải quyết nhiều bài tập, biết vận dụng lý
Trang 3thuyết để giải bài tập Vì thế, các em phải hiểu các bước giải bài tập Hóa học cơ bảnngay từ lớp 8.
- Hiện nay khoa học hóa học đã và đang từng bước phát triển vượt bậc, mang lại nhiềulợi ích vô cùng to lớn cho nước nhà, nhất là trong bối cảnh nước ta thực hiện cuộc cáchmạng công nghiệp 4.0
- Nhưng việc giảng dạy môn hóa học trong thực tế (Đặc biệt 2 năm dạy online gần đây)đang gặp nhiều khó khăn, thậm chí kết quả chưa tốt vì:
+ Hiện nay “Rèn kĩ năng giải bài tập tính theo phương trình hoá học cho học sinh có
học lực trung bình trở xuống ở lớp 8” đã được giáo viên thực hiện thường xuyên, khá
đầy đủ, thể hiện trong mục tiêu từng tiết học Tuy nhiên, chưa được nhiều giáo viên hệthống thành những nội dung chú trọng riêng cho HS có lực học trung bình trở xuống.+ Bản thân nhiều giáo viên còn ngại xây dựng giáo án chi tiết, cách thức tổ chức hoạtđộng của học sinh chưa hiệu quả, thực tế chưa thực sự phát huy tốt năng lực của họcsinh
+ Học sinh có ý thức học tập kém: Ngại tham gia hoạt động nhóm, lười giải bài tập vềnhà, không chịu tìm tòi, tư duy…lạm dụng sách giải bài tập tràn lan trên thị trườnghoặc qua mạng
+ Một số học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn, nên thời gian dành cho công việchọc tập ít
+ Học sinh có tư duy học lệch, dành nhiều thời gian cho môn toán, văn, anh hoặc tưtưởng đến lúc kiểm tra mới học dẫn đến mất gốc dần và chán
+ Trong 2 năm gần đây việc học Online càng tạo điều kiện cho học sinh được tiếp xúcnhiều với điện thoại, máy tính, mạng xã hội…từ đó các em dần chán học và thay thếvào đó là những trò chơi điện tử, những tiêu cực của mạng xã hội…
+ Ngoài ra với môn học dùng nhiều đồ dùng thí nghiệm như môn hóa thì học onlinecàng làm học sinh thiếu hứng thú
- Đặc biệt qua quá trình dạy học tôi thấy những học sinh có lực học trung bình trởxuống sẽ dần dần bỏ rơi môn hóa khi học đến dạng bài tập tính theo PTHH
→Nên trong mỗi tiết học vẫn còn học sinh thụ động, chờ đón kiến thức áp đặt từ giáo
Trang 4viên hoặc từ học sinh khá, giỏi của lớp
Vậy làm sao khắc phục những nguyên nhân trên, giúp chọ học sinh học tốt trongtừng tiết? đặc biệt ở các tiết giải bài tập, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn hóa ởtrường THCS Đó là kim chỉ nam dẫn dắt, lôi cuốn tôi nghiên cứu đề tài này, đồng thờigiúp tôi rút ra được những kết luận quan trọng và bổ ích
Và bài tập tính theo phương trình hóa học là kiến thức cơ bản, xuyên suốt trongchương trình Hóa học phổ thông Do đó để khắc phục tình trạng mất căn bản môn Hóahọc ở học sinh, bản thân tôi nghĩ rằng cần phải tìm ra một giải pháp để nâng cao chất l-ượng bộ môn Hóa học là nhiệm vụ rất quan trọng và cần thiết Đó là lý do tôi chọn đề
tài “Rèn kĩ năng giải bài tập tính theo phương trình hoá học cho học sinh có học
- Từ đó giúp các em yêu thích học môn hóa học và nâng cao chất lượng môn hóa họcnói riêng và chất lượng giáo dục nói chung
2- Phương pháp nghiên cứu
- Khảo sát thực tế
- Kiểm tra đánh giá chất lượng
- Các nội dung kiến thức cần định hướng cho học sinh lớp 8 có lực học trung bình trởxuống
- Các tài liệu hướng dẫn phục vụ “Bài tập tính theo PTHH”
- Dự giờ bạn bè đồng nghiệp, quan sát qua các băng đĩa bài giảng mẫu có nội dung
“Rèn kĩ năng giải bài tập tính theo phương trình hoá học cho học sinh có học lực trung bình trở xuống ở lớp 8”.
Trang 5- Trò chuyện với bạn bè đồng nghiệp, học sinh bằng các trắc nghiệm về nội dung kiếnthức bài học tính theo PTHH
3- Đối tượng nghiên cứu
Học sinh có lực học môn hóa học trung bình trở xuống
4- Phạm vi nghiên cứu.
Do thời gian có hạn nên tôi chỉ đi sâu nghiên cứu “Rèn kĩ năng giải bài tập tính theo
phương trình hoá học cho học sinh có học lực trung bình trở xuống ở lớp 8”
Thời gian thực hiện: Từ 16/8/2021 đến tháng 3/2022
PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài
1 Cơ sở lý luận:
- Cũng như các môn học khác, Hóa học là một trong những môn học không thể thiếutrong các trường THCS, là môn học thực nghiệm nó phản ánh các hiện tượng xảy ratrong cuộc sống và vũ trụ, trong đó bài tập Hóa học tính theo phương trình hóa học làkhâu quan trọng trong quá trình dạy và học
- Với yêu cầu trên là giáo viên đang trực tiếp giảng dạy bộ môn Hóa học phải xác định
rõ mục tiêu giáo dục đó là chuẩn bị cho học sinh tiếp cận ngày càng gần với khoa họccông nghệ, giúp học sinh làm chủ tri thức, tiếp cận được mũi nhọn khoa học công nghệnhằm phát huy năng lực trong xã hội mới
2 Cơ sở thực tiễn:
- Hóa học là môn khoa học thực nghiệm, vì thế cần rèn cho học sinh các kỹ năng cơbản giải một số bài tập tính theo phương trình hóa học một cách độc lập và sáng tạo,qua đó học sinh tự định hướng để giải bài tập
- Rèn cho học sinh có kỹ năng nhận dạng bài tập theo mức độ từ dễ đến khó, phát triểndần kỹ năng hiện có của học sinh, nhằm phát huy thêm khả năng tự học, tự nhận thức
Trang 6- Trên cơ sở đó, để kích thích tính tích cực học tập của học sinh trong việc giải bài tậptính theo phương trình hóa học, bản thân giáo viên cần xác định vai trò của mình đốivới học sinh.
- Giáo viên cần coi trọng lợi ích, nhu cầu, hứng thú học tập của học sinh phát huy tối
đa các năng lực còn tiềm ẩn của học sinh Hình thành cho học sinh phương pháp họctập khoa học, năng lực sáng tạo, lòng say mê yêu thích bộ môn
- Phát huy tối đa tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh
- Giáo viên hướng dẫn cho học sinh nghiên cứu để tìm hướng giải phù hợp, qua các bàitập từ dễ đến khó dần tạo ra sự tích cực, tự lực sáng tạo trong học tập của học sinh.Giúp hình thành ở học sinh kỹ năng giải bài tập hóa học tính theo phương trình hóahọc
- Trong chương trình hóa học lớp 8, những kiến thức liên quan đến bài tính theo PTPHchủ yếu nằm ở các bài 15, 16, 19, 20, 21, 22, 42 (đặc biệt là bài 22- Tính theo PTHH)sau đó sẽ xuyên suốt trong quá trình dạy học ở các lớp
- Mức độ yêu cầu các bài toán trong sách giáo khoa dành cho học sinh nhận thức trungbình là biết cách xác định khối lượng, thể tích chất tham gia và chất tạo thành
* Thực trạng ban đầu trước khi áp dụng sáng kiến
- Học sinh chưa khắc sâu kiến thức về lập phương trình hóa học, còn lúng túng khi
chọn hệ số cân bằng phương trình, một số học sinh viết sai công thức hóa học của chấttham gia và chất sản phẩm
- Nhiều số học sinh chưa nắm vững công thức tính toán trong môn hóa học 8, tính sốmol bằng quy tắc tam xuất còn sai sót, chưa biết cách kiểm tra số mol vừa tìm đượcđúng hay sai, đây là vấn đề khó khăn khi giải bài toán tính theo phương trình hóa học
- Qua khảo sát học sinh có học lực trung bình trở xuống của lớp 9 (Năm 2021-2022) tạitrường THCS có kết quả như sau:
Khối Tổng số học
sinh
Số học sinh làmđược bài tập tínhtheo PTHH
Số học sinh không làm đượcbài tập tính theo PTHH
Trang 7-Từ kết quả trên và thực tế cho thấy khi bắt đầu đến phần bài tập tính theo PTHH thìhọc sinh trung bình, yếu, kém bắt đầu chán làm bài tập hóa học và dần dần trở nên mấtgốc không còn hứng thú với bộ môn nữa.
Vì vậy việc rèn kĩ cho HS lớp 8 dạng bài này là điều cực kỳ quan trọng để các em lênlớp 9 cũng như các khối cao hơn không bị mất gốc môn hóa
II Các giải pháp tiến hành giải quyết vấn đề
Những giải pháp để nâng cao chất lượng bộ môn Hóa học và nâng cao hiệu quả giảibài tập cho học sinh ở trường THCSquan tâm đến 3 vấn đề chính như sau:
Sau đây tôi xin đi vào từng vấn đề cụ thể
1- Phương pháp tạo hứng thú cho học sinh.
* Điều đặc biệt mà tôi thấy quan trọng là phương pháp của giáo viên, hãy biến bộ mônkhô khan này trở thành môn hấp dẫn bằng:
+ Sự hài hước của giáo viên, là những trò chơi tạo hứng thú cho học sinh khi khởiđộng giờ học Ví dụ khi bước vào lớp cô hãy quan tâm đến việc dùng nét mặt tươi vuichào lại học sinh, Hãy bắt đầu bằng các câu hỏi như:
? Hôm nay các con có khỏe không? các con nhớ muốn đủ sức khỏe để học tập vàchống lại con covít đáng ghét thì phải tăng cường ăn rau xanh, uống VTM C, tập thểdục, bồi dưỡng cơ thể…và thực hiện quy tắc 5k nhé
+ Giáo viên hãy biến môn hóa học trở lên thật gần gũi bằng những câu hỏi đơn giảnnhưng kích thích học sinh yêu thích bộ môn như:
? Sáng nay các con ăn gì, món ăn con ăn có hóa chất độc hại không?
? Theo con không khí hôm nay có nhiều độc hại không, con xử lý giảm thiểu sự độchại đó bằng cách nào
Trang 8? Có bạn học sinh đang đau bụng nằm dưới phòng y tế do uống chai nước màu xanh,
đỏ ngoài cổng trường, theo con dự đoán bạn ấy có thể bị làm sao
? Các con tin không bằng 20k, cô có thể pha chế ra nhiều chai nước mà con vẫn mua ởcổng trường, bạn nào thích pha chế thì cô hướng dẫn? Theo con có lên uống thứ nước
đó không
? Bạn nào có thể giải thích cho cô hiện tượng ma chơi
? Vì sao cồn có thể sát khuẩn
…Rất nhiều câu hỏi khác nữa
+ Xen kẽ là những câu chuyện mang tính định hướng nghề nghiệp kích thích niềm đam
mê của học sinh
+ Ngoài ra sự quan tâm, bao dung, rộng lượng của cô, không đánh mắng, không áp đặt,không chê bôi học sinh là điều vô cùng quan trọng
* Giáo viên phải biết chọn lọc bài tập phù hợp các đối tượng
- Phương pháp giảng dạy giải bài tập phải linh động, kích thích sự hoạt động của họcsinh ví dụ với học sinh học lực trung bình trở xuống, chỉ cần các em làm được bướctính mol đã cho điểm, viết thêm được phương trình cho thêm điểm…làm thêm phầnnào cho thêm điểm phần đó…như vậy chắc chắn sẽ giúp học sinh hôm sau làm đượcnhiều hơn hôm trước
- Bao quát lớp, sử dụng thích hợp và sáng tạo các đồ dùng dạy học, thiết bị có sẵn phục
vụ cho việc dạy và học được tốt hơn
- Trong qúa trình dạy chú ý hình thành và phát triển 6 năng lực đặc thù của môn hóahọc
+ Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học
+ Năng lực nghiên cứu và thực hành hóa học
+ Năng lực tính toán
+ Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn Hóa học
+ Năng lực vận dụng kiến thức hóa học vào cuộc sống
+ Năng lực tự học và sáng tạo
Trang 92- Yêu cầu cần đạt đối với học sinh khi bắt đầu luyện dạng bài tính theo PTHH
Đối với học sinh lớp 8 mới làm quen môn hóa học, nhằm giúp học sinh yêu thích mônhóa trước hết các em phải tự tin trong giờ học mà việc các em hoàn thành bài tập ở nhàgóp phần tạo lớn vào điều đó
a- Kiến thức:
* Học sinh nắm chắc về phương trình hóa học (PTHH): Đây là yếu tố đầu tiên để giải
bài toán tính theo phương trình hóa học, chỉ có thể học tốt khi học sinh có kĩ năng lậpphương trình hóa học, đặc biệt nhất là nên rèn luyện cho học sinh nắm vững kĩ năngchọn hệ số thật thành thạo
- Hướng dẫn các em khi bắt đầu học bài phương trình hóa học phải:
+Viết đúng công thức hóa học của chất tham gia và chất sản phẩm Ví dụ các em cầnphải khắc phục thói quen khi viết: o2 ; Co2 ; AL (viết đúng là: O2, CO2, Al.)
+ Áp dụng thành thạo quy tắc hóa trị khi lập CTHH
- Hướng dẫn chọn hệ số: Chọn hệ số sao cho số nguyên tử của mỗi nguyên tố ở 2 vếphương trình hóa học đều bằng nhau, phân biệt hệ số với chỉ số
- Hướng dẫn các em ghi nhớ hóa trị, tên các nhóm nguyên tử: -OH, -NO3, =CO3, =SO4,
PO4
- Dựa vào phương trình hóa học rút ra tỉ lệ số nguyên tử, số phân tử giữa các chất, suy
ra tỉ lệ số mol của các chất tham gia và chất sản phẩm
* Để giải bài toán tính theo phương trình hóa học đạt hiệu quả, tiếp theo học sinh phảinắm vững công thức tính toán như tính số mol chất, tính khối lượng chất, tính thể tíchchất khí ở điều kiện tiêu chuẩn (đktc), tính tỉ khối, cộng khối lượng mol…
- Ghi nhớ và biết cách sử dụng các công thức sau:
Số mol chất (n)
Thể tích chất khí (V) Khối lượng
chất (m)
Trang 10Kì 1- lớp 8
(1) Khối lượng chất m = n M
(2) Số mol: n= m M ; n= V22,4dktc
(3) Thể tích chất khí ở đktc: Vđktc = n 22,4 lít
Trong đó: + m là khối lượng chất (đơn vị tính gam)
+ n là số mol (đơn vị tính mol)
+ M là khối lượng mol chất (đơn vị tính gam)
+ Trình bày lời giải
+ Kiểm tra lời giải
- Việc giải bài tập hoá học theo sơ đồ định hướng là rất quan trọng, giúp học sinh giảiquyết vấn đề một cách khoa học
Trang 11- Việc lựa chọn và xây dựng những bài tập hoá học có nhiều cách giải, có cách giảingắn gọn, thông minh, đóng vai trò quan trọng đối với việc hình thành kỹ năng giải bàitập hoá học định lượng
+ Học sinh nêu lên ý nghĩa của phương trình hóa học trên
+ Từ hệ số của phương trình hóa học cho ta biết điều gì?
2 Zn + O2 2 ZnO
Tỉ lệ: 2nt 1pt 2pt
Tỉ lệ: 2 mol 1 mol 2 mol
Nhận xét: Từ hệ số của phương trình hóa học, suy ra tỉ lệ số mol của các chất trongphương trình hóa học đó
+ Dựa vào phương trình hóa học nhất thiết phải rút ra tỉ lệ số mol của chất cho biết vàchất cần tìm
- Trong những bài toán tính theo phương trình hóa học khi chỉ biết lượng của mộttrong các chất phản ứng hoặc chất mới sinh ra trong phản ứng là có thể tính đượclượng của chất còn lại
- Lượng các chất có thể tính theo mol, theo khối lượng là gam, kilôgam, tấn hoặc theothể tích là mililit, hoặc lít hoặc cm3, m3 (giáo viên hướng dẫn kĩ cách chuyển đổi)
b- Kĩ năng
- Phải tích cực rèn kỹ năng nói, sử dụng ngôn ngữ hóa học, hệ thống hóa kiến thức saumỗi bài, mỗi chủ đề, mỗi chương
- Rèn kỹ năng thuyết trình của học sinh, khả năng tính toán một cách khoa học
- Phát triển các năng lực giải quyết vấn đề, tư duy logic, tự học và sáng tạo… cho HS
c- Thái độ
Trang 12- Làm cho các em tự tin, năng động, yêu thích, đam mê học môn hóa học khi đã hiểu rõvấn đề.
- Phát hiện và giải quyết vấn đề một cách khách quan, trung thực trên cơ sở phân tíchkhoa học
3- Các bước hướng dẫn làm bài của giáo viên.
- Xuất phát từ những vấn đề trên và thực trạng của việc dạy học hóa học ở trườngTHCS
như đã nêu, tôi nhận thấy cần phải hướng dẫn học sinh cách nhận dạng và giải đúngcác dạng bài tập tính theo phương trình hóa học
- Học sinh cần thấy được sự logic kiến thức bộ môn, phân được các dạng bài tránh làmbài nào biết bài đó
- Trong quá trình giảng dạy về bài tính theo phương trình hóa học, tôi rất chú ý hướngdẫn các em nắm chắc các kiến thức cơ bản, hướng dẫn giải bài tập từ đơn giản đếnphức tạp, thực hiện lồng ghép nhiều kiến thức đã học vào giải bài tập Sử dụng cácthiết bị dạy học, tùy vào từng đối tượng học sinh mà giáo viên có thể lựa chọn và vậndụng cách hướng dẫn học sinh để phù hợp với từng tiết dạy
- Củng cố thường về công thức liên hệ giữa các đại lượng: Số mol, khối lượng, khốilượng mol, thể tích và thể tích 1 mol khí ở đktc
Cụ thể nội dung “Rèn kĩ năng giải bài tập tính theo phương trình hoá học cho học
sinh có học lực trung bình trở xuống ở lớp 8”.
Bài tập tính theo phương trình hóa học rất đa dạng, có nhiều cách giải Qua chọn lọc, tôi chọn 3 dạng chính (Từ dễ đến khó) để áp dụng với học sinh trung bình trở xuống của lớp 8:
Dạng 1 : Dựa vào lượng một chất tính lượng các chất khác trong phản ứng
Các bước thực hiện ( 4 bước)
- Bước 1: Chuyển khối lượng chất hoặc thể tích chất khí (đktc) đã cho thành số mol
Sử dụng công thức hoặc hoặc n=CM.V
- Bước 2: Viết và cân bằng phương trình hóa học
Trang 13- Bước 3: Dựa vào tỉ lệ mol của phương trình, dựa vào số mol chất đã biết tìm số molchất chưa biết ( theo quy tắc tam xuất hoặc so sánh số mol ).
- Bước 4: Chuyển số mol thành khối lượng hoặc thể tích khí (đktc) hay các vấn đề khác
mà đề bài yêu cầu
*Ví dụ : Đốt cháy hoàn toàn 1,3 gam kẽm trong khí oxi (O2) thu được kẽm oxit (ZnO).a/ Tính khối lượng khí oxi đã phản ứng
b/ Tính khối lượng kẽm oxit thu được
- Giáo viên chỉ hướng dẫn bước 2
Cách 1: Tính số mol của các chất bằng quy tắc tam xuất (áp dụng ở học kì 1).
- Số mol kẽm phản ứng
M Zn=1,365 =0 ,02(mol )