LỜI CẢM ƠN Em xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội – nơi đào tạo kiến thức và rèn luyện kỹ năng cho em suốt bốn năm học vừa qua Em xin cảm ơn Khoa Pháp luật Dân sự và Kiểm sát dân sự đ.LỜI CẢM ƠN Em xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội – nơi đào tạo kiến thức và rèn luyện kỹ năng cho em suốt bốn năm học vừa qua Em xin cảm ơn Khoa Pháp luật Dân sự và Kiểm sát dân sự đ.
Vai trò của việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự
Án lệ là nguồn luật mềm dẻo và linh hoạt, góp phần bổ sung những thiếu sót của pháp luật thành văn, giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam Trong thực tế, dù luật thành văn được xây dựng cẩn thận đến đâu, cũng không thể dự đoán hết mọi tình huống phát sinh trong tương lai, dẫn đến những lỗ hổng cần được khắc phục Án lệ có vai trò hiệu quả trong việc "trám" những khoảng trống này một cách kịp thời, đảm bảo pháp luật phù hợp với thực tiễn cuộc sống dân sự.
Luật dân sự là “hơi thở” của cuộc sống, gần gũi và phản ánh đời sống con người trong xã hội Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, số lượng tranh chấp dân sự ngày càng tăng về cả số lượng và mức độ phức tạp, làm cho việc áp dụng pháp luật trở nên khó khăn hơn Các nguồn luật truyền thống như luật thành văn, tập quán pháp và pháp luật tương tự không đủ để giải quyết kịp thời các tranh chấp dân sự Thực tiễn xét xử cho thấy các vụ án dân sự đòi hỏi xử lý nhanh gọn, kịp thời để tránh gây cản trở hoạt động giao dịch dân sự và trì trệ xã hội Để khắc phục những lỗ hổng pháp luật trong lĩnh vực này, án lệ đã trở thành giải pháp hiệu quả, giúp bổ sung và làm rõ các vấn đề pháp luật chưa được quy định rõ ràng.
1.2.2 Áp dụng án lệ góp phần bảo vệ tốt nhất quyền công dân và bảo đảm sự bình đẳng trước pháp luật
Nhà nước pháp quyền đặt nền tảng trên sự tôn trọng, ghi nhận và đảm bảo quyền con người Chính phủ theo nguyên tắc này phải bảo vệ quyền con người và khẳng định quyền tiếp cận công lý là quyền cơ bản của công dân Việc áp dụng án lệ giúp khuyết điểm của hệ thống luật thành văn được lấp đầy, đảm bảo các thẩm phán có đủ giải pháp để giải quyết mọi tranh chấp dân sự phát sinh Nhờ đó, không có tranh chấp nào bị từ chối vì thiếu quy phạm điều chỉnh, góp phần củng cố quyền tiếp cận công lý trong nhà nước pháp quyền.
14 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Theo Hiến pháp, các quyền con người và quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực thi đầy đủ Cụ thể hóa tinh thần này của Hiến pháp, tại Khoản 2 Điều 4 quy định rõ ràng về trách nhiệm và nghĩa vụ của nhà nước trong việc đảm bảo các quyền này luôn được bảo vệ một cách toàn diện Việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân là nền tảng quan trọng để xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh theo đúng quy định pháp luật.
Năm 2015, BLTTDS quy định rằng “Tòa án không được từ chối giải quyết vụ án dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng” Quy định này đảm bảo quyền của công dân, không để họ chịu thiệt thòi hay gặp khó khăn khi tham gia vào các quan hệ dân sự hợp pháp Điều này giúp đảm bảo công bằng và minh bạch trong quá trình giải quyết tranh chấp dân sự, đồng thời tăng cường sự an tâm cho các cá nhân, tổ chức khi thực hiện các giao dịch dân sự.
Việc áp dụng án lệ góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt là pháp luật dân sự, đồng thời bảo vệ quyền con người và quyền công dân Nó giúp đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể tham gia vào các quan hệ dân sự, là bước tiến quan trọng hướng tới xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Đây là một đóng góp lớn trong quá trình xây dựng một nhà nước pháp quyền vì con người, lấy con người làm trung tâm phát triển.
1.2.3 Áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự góp phần nâng cao năng lực xét xử và tính độc lập của thẩm phán
Trong quá trình cải cách tư pháp, chất lượng của thẩm phán đóng vai trò then chốt để đảm bảo công lý và hiệu quả xét xử Nền tư pháp phát triển đòi hỏi thẩm phán phải có năng lực, đạo đức cao và khả năng giữ vững tính độc lập trước áp lực từ bên ngoài Mặc dù những thách thức này có thể khó khăn, nhưng chúng hoàn toàn có thể được vượt qua bằng những cơ chế hiệu quả, trong đó áp dụng án lệ là một giải pháp sáng suốt giúp thúc đẩy sự chủ động và trách nhiệm của thẩm phán trong việc ra quyết định dựa trên pháp luật, góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của hệ thống tư pháp.
Trong quá trình xét xử một vụ án cụ thể, thẩm phán thường nghiên cứu các bản án tiền lệ của các vụ án tương tự để xác định quan điểm pháp lý phù hợp Án lệ giúp thẩm phán dễ dàng trong việc đưa ra quyết định chính xác, tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí cho các bên liên quan Việc nghiên cứu tuyển tập án lệ là yếu tố quan trọng để đảm bảo quyết định của thẩm phán đúng đắn, khách quan và hợp lý trong quá trình xét xử.
Việc tuân theo án lệ giúp hạn chế sự tùy tiện và tiêu cực trong quá trình xét xử, qua đó nâng cao uy tín của thẩm phán và các tòa án Đồng thời, điều này làm tăng tính tôn nghiêm của các bản án, quyết định đã có hiệu lực thi hành và thúc đẩy sự công bằng trong xét xử Nhờ đó, thẩm phán có động lực tự nâng cao trình độ và năng lực xét xử của mình để đảm bảo công lý luôn được thực thi phù hợp nhất.
Án lệ trong lĩnh vực dân sự giúp đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế của Việt Nam và nâng cao khả năng dự đoán pháp lý cho người dân Nó tạo ra sự an toàn pháp lý và ổn định xã hội bằng cách xây dựng các tiền lệ rõ ràng cho hành vi của các thành viên trong xã hội Khi pháp luật được áp dụng thống nhất dựa trên án lệ, người dân có thể dự đoán chính xác cách luật pháp sẽ xử lý các hành vi của họ, từ đó hạn chế vi phạm pháp luật và yên tâm thực hiện các hoạt động đời sống hàng ngày.
Hiện nay, toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ toàn cầu, Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế này Trong bối cảnh đó, Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức mới liên quan đến pháp luật, đặc biệt là pháp luật thương mại quốc tế Sau khi gia nhập WTO, nhiều vụ kiện bán phá giá Việt Nam là bị đơn đã được đưa ra giải quyết tại cơ quan tranh chấp của tổ chức này, và nhiều trường hợp thua kiện do thiếu kiến thức về án lệ và quy định pháp luật quốc tế Các tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng chủ yếu được giải quyết dựa trên luật pháp quốc tế, trong đó án lệ đóng vai trò quan trọng Do đó, trong quá trình hội nhập, Việt Nam cần "làm quen" với văn hóa án lệ để không bị bỡ ngỡ khi tham gia các vụ kiện có yếu tố nước ngoài Thêm vào đó, Việt Nam đang tích cực hội nhập kinh tế, tham gia các điều ước quốc tế song phương và đa phương, đồng thời gia nhập WTO nhằm thúc đẩy phát triển bền vững và hội nhập toàn diện.
Việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự thể hiện sự hội nhập của Việt Nam vào hệ thống tư pháp quốc tế Điều này giúp nâng cao uy tín của hệ thống pháp luật Việt Nam trên trường quốc tế Việc này cũng góp phần xây dựng niềm tin và uy tín của cộng đồng quốc tế đối với các hoạt động xét xử của Việt Nam Hơn nữa, áp dụng án lệ phù hợp với yêu cầu của quá trình hội nhập quốc tế, thúc đẩy sự phát triển của hệ thống tư pháp trong nước.
Các yếu tố bảo đảm đến việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự
1.3.1 Đường lối, chính sách của Đảng
Trong việc áp dụng án lệ ở Việt Nam hiện nay, yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất là chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam Đảng giữ vai trò lãnh đạo nhà nước, vì vậy sự chỉ đạo của Đảng trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy việc áp dụng án lệ thành công Chính nhờ các chính sách này, án lệ đã và đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, góp phần nâng cao hiệu quả trong lĩnh vực dân sự cũng như toàn bộ hệ thống pháp luật Việt Nam Trong những năm gần đây, hoạt động xây dựng và phát triển án lệ đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược pháp luật của đất nước, thể hiện sự cam kết của Đảng đối với quá trình cải cách tư pháp.
Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 nhằm đặt nền móng cho việc chính thức đưa án lệ vào thực tiễn ở Việt Nam Nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những chiến lược then chốt để phát triển pháp luật quốc gia Đây là bước đầu quan trọng để mở rộng việc áp dụng án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam một cách công khai và minh bạch.
“nghiên cứu về khả năng khai thác, sử dụng án lệ” Tiếp nối quan điểm của
Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Nghị quyết số 49/NQ-TW về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, trong đó xác định rõ chức năng và nhiệm vụ của Tòa án Nhân dân Tối cao là tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm Sau một thời gian dài án lệ bị lãng quên, Nghị quyết 49/NQ-TW chính thức đưa khái niệm án lệ vào trong các văn kiện của Đảng, thể hiện rõ quan điểm và mục tiêu xây dựng, sử dụng án lệ một cách chính thức tại Việt Nam Đây chính là cơ sở chính trị vững chắc, kim chỉ nam cho hoạt động xây dựng và áp dụng án lệ trong hệ thống tư pháp Việt Nam hiện nay.
1.3.2 Hệ thống pháp luật về áp dụng án lệ ở Việt Nam
Hệ thống các quy định của pháp luật về áp dụng án lệ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc sử dụng án lệ tại Việt Nam Án lệ chỉ được áp dụng dựa trên các quy định hiện hành của pháp luật, vì vậy, một hệ thống pháp luật rõ ràng, đầy đủ và hoàn thiện sẽ tạo nền tảng vững chắc để áp dụng án lệ hiệu quả Ngược lại, nếu khung pháp lý còn thiếu rõ ràng hoặc chưa hoàn chỉnh, việc áp dụng án lệ sẽ gặp nhiều khó khăn và hạn chế hiệu quả trong thực tiễn.
Vấn đề phát triển án lệ đã nhận được sự quan tâm của các nhà làm luật Việt Nam từ rất sớm Đến Hiến pháp năm 2013, án lệ mới bắt đầu được chú ý nhưng vẫn chưa có quy định cụ thể, thể hiện qua tinh thần của điều luật Năm 2014, Luật tổ chức TAND chính thức đề cập đến án lệ tại khoản 2 Điều 22, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc pháp lý hóa án lệ tại Việt Nam Ngày 28/10/2015, Hội đồng Thẩm phán TANDTC ban hành Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ, tạo nền tảng pháp lý rõ ràng và cụ thể cho việc xây dựng và thực thi án lệ trong hệ thống tư pháp Việt Nam.
Dựa trên các cơ sở pháp lý nêu trên, nhiều quy định liên quan đến việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự đã được xây dựng trong các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng như Điều 6 của Bộ luật Dân sự năm 2015 và các quy định tại Điều 4, khoản 3 Điều 45, khoản 2 Điều 264, điểm b khoản 2 Điều 266, khoản 4 Điều 313 của Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 nhằm đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ giữa các văn bản quy phạm pháp luật khi giải quyết các vụ việc dân sự chưa có quy định cụ thể Ngoài ra, luật Tố tụng hành chính năm 2015 cũng quy định rõ về việc áp dụng án lệ hành chính tại các khoản như khoản 3 Điều 191, điểm b khoản 2 Điều 194, khoản 4 Điều 242, thể hiện sự thống nhất pháp lý trong quá trình giải quyết vụ việc hành chính.
Vào ngày 06/4/2016, Chánh án TANDTC ký Quyết định số 220/QĐ-CA công bố 6 bản án lệ có hiệu lực từ ngày 25/5/2016 để áp dụng tại các Tòa án cấp dưới Đến nay, tổng cộng đã có 26 bản án lệ chính thức do Hội đồng Thẩm phán TANDTC công bố nhằm mở rộng phạm vi ứng dụng Việc lựa chọn và áp dụng án lệ thể hiện bước tiến lớn của Việt Nam trong quá trình chính thức hóa phương pháp so sánh pháp dựa trên án lệ Mặc dù còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu kỹ lưỡng, sự phát triển này đánh dấu thành công ban đầu trong việc sử dụng án lệ như một công cụ quan trọng trong hệ thống tư pháp nước ta.
Hệ thống các văn bản pháp luật ở Việt Nam đã tạo nền móng vững chắc cho hoạt động áp dụng án lệ, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tư pháp Tuy nhiên, xét một cách cụ thể, các văn bản này vẫn chưa đủ đầy đủ và cần có hướng dẫn, chỉ đạo rõ ràng hơn để đảm bảo việc áp dụng án lệ diễn ra một cách thống nhất và hiệu quả.
Trong hệ thống pháp luật Anh-Mĩ như Anh, Mĩ, Úc, Canada, án lệ là nguồn pháp luật chủ yếu, hình thành qua hoạt động xét xử của Tòa án thay vì dựa vào các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan lập pháp ban hành Ngược lại, hệ thống pháp luật châu Âu lục địa như Pháp và Đức đặc biệt coi trọng pháp luật thành văn hơn nguồn án lệ, mặc dù án lệ vẫn được một số quốc gia sử dụng nhưng vai trò của nó còn khá hạn chế.
Việt Nam có hệ thống pháp luật mang đặc điểm của hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, chú trọng vào VBQPPL do cơ quan lập pháp ban hành Phương pháp tư duy pháp luật của Việt Nam tập trung vào quy định khái quát đến vụ việc cụ thể, trái ngược với phương pháp án lệ dựa trên giải thích các vụ án cụ thể để rút ra quy tắc chung Điều này gây ra nhiều khó khăn trong quá trình xây dựng và áp dụng án lệ, đồng thời ảnh hưởng lớn đến các người tham gia tố tụng khi vận dụng các nguyên tắc của án lệ trong thực tiễn.
Để áp dụng án lệ hiệu quả và khai thác tối đa ưu điểm của phương pháp này, chúng ta cần thay đổi tư duy pháp lý Điều cần thiết là học hỏi từ các quốc gia có truyền thống sử dụng án lệ, không chỉ trong việc chuyển từ quy định khái quát sang các tình huống cụ thể mà còn trong phương pháp tư duy ngược lại, bắt đầu từ các vụ việc cụ thể để đi đến các quy phạm pháp luật tổng quát, từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả của pháp luật Việt Nam.
Yếu tố tổ chức và hoạt động của hệ thống tòa án đóng vai trò quyết định trong việc áp dụng án lệ thành công hay gặp khó khăn Một hệ thống tòa án được tổ chức và hoạt động tốt sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng án lệ hiệu quả, đảm bảo xử lý các vụ việc dân sự chính xác và công bằng Ngược lại, nếu hệ thống tòa án còn lỏng lẻo, thiếu sót về tổ chức, năng lực của đội ngũ thẩm phán kém, thì việc áp dụng án lệ sẽ gặp nhiều thử thách, gây ảnh hưởng xấu đến quá trình xét xử.
Thứ nhất, về cơ cấu tổ chức và chức năng, nhiệm vụ của tòa án
Bên cạnh quy định tại Điều 102 Hiến pháp 2013, Luật tổ chức TAND
Năm 2014, quy định về trách nhiệm xây dựng, tổ chức và hướng dẫn áp dụng án lệ của TANDTC được cụ thể hóa Theo khoản 3 Điều 20 của luật này, TANDTC có nhiệm vụ tổng kết thực tiễn xét xử của các tòa án nhằm bảo đảm việc thống nhất trong áp dụng pháp luật Đồng thời, điểm c khoản 2 Điều 22 quy định rằng Hội đồng thẩm phán của TANDTC có quyền lựa chọn và quyết định các vụ giám đốc thẩm để duy trì sự công bằng và thống nhất trong xét xử.
Tòa án nhân dân tối cao đưa ra các bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật, đóng vai trò là các chuẩn mực pháp lý quan trọng trong hệ thống tư pháp Những bản án này tổng kết các án lệ phát triển qua thời gian và được công bố để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong quá trình xét xử Việc công bố án lệ giúp nâng cao tính consistency và thống nhất trong cách xử lý các vụ việc dân sự, hình sự và hành chính, góp phần củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống pháp luật quốc gia.
Hệ thống tòa án Việt Nam hiện nay được tổ chức thống nhất và hoàn chỉnh, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng án lệ hiệu quả Pháp luật quy định rõ trách nhiệm hướng dẫn của Hội đồng thẩm phán TANDTC nhằm đảm bảo án lệ được áp dụng thống nhất và hiệu quả Đây là điểm mạnh giúp việc đưa án lệ vào thực tiễn tố tụng tại Việt Nam dễ dàng hơn, góp phần nâng cao tính đồng bộ trong công tác xét xử.
Thứ hai, về yếu tố con người trong tổ chức và hoạt động của tòa án.
Áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân theo quy định của một số quốc gia trên thế giới
Án lệ không còn xa lạ đối với các quốc gia áp dụng hệ thống pháp luật phổ biến như hệ thống Common Law và Civil Law Trong hệ thống Common Law, án lệ là nguồn luật chính trong xét xử, còn hệ thống Civil Law chủ yếu dựa vào luật thành văn Tuy nhiên, hiện nay, án lệ vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng pháp luật tại nhiều quốc gia theo hệ thống Civil Law.
Dù có những điểm khác biệt trong cách áp dụng án lệ của hai hệ thống pháp luật chính trên thế giới, việc sử dụng án lệ vẫn rất phổ biến trên toàn cầu Các quốc gia thuộc các hệ thống pháp luật lớn thường xuyên áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự, qua đó có thể rút ra những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc phát triển và hoàn thiện pháp luật dựa trên nguyên tắc này.
1.4.1 Theo pháp luật của Cộng hoà Pháp
Dưới ảnh hưởng của Cách mạng tư sản Pháp và các quan điểm tiến bộ của chủ nghĩa triết học khai sáng, Pháp đã tiên phong trong xu hướng pháp điển hóa luật pháp ở châu Âu, với Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 1804 (gọi là BLDS Napoleon) là một thành tựu pháp lý nổi bật Tuy nhiên, việc đề cao quá mức vai trò của các bộ luật pháp điển hóa khiến tầm quan trọng của án lệ bị xem nhẹ, thể hiện qua quy định tại Điều 5 của BLDS 1804 cấm thẩm phán xây dựng quy định chung để tuyên án, ngăn chặn việc áp dụng án lệ trong xét xử Các thẩm phán Pháp gặp nhiều khó khăn khi vận dụng những nguyên tắc và quy định chung của BLDS, trong khi các nhà luật học nhận định pháp điển hóa mang lại tính thống nhất, dễ tiếp cận nhưng cũng tồn tại hạn chế như tính không khả thi, lạc hậu và khó cập nhật Trong lĩnh vực luật dân sự, án lệ đóng vai trò bổ sung quan trọng cho sự tồn tại của BLDS, giúp các thẩm phán linh hoạt giải thích các quy định phù hợp với thực tiễn xã hội Mặc dù không thể xem BLDS là hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, các án lệ đã trở thành phương tiện quan trọng giúp hiểu và vận dụng luật, đặc biệt các án lệ quan trọng do Tòa phá án lập ra và áp dụng rộng rãi trong thực tiễn.
1.4.2 Theo pháp luật CHLB Đức
Cho đến năm 1871, nước Đức chưa có một hệ thống pháp luật thống nhất, khác với nước Pháp đã có BLDS 1804 ảnh hưởng lớn đến châu Âu Quá trình pháp điển hóa pháp luật ở Đức vẫn còn chậm phát triển cho đến khi BLDS Đức chính thức ra đời vào năm 1900 Pháp điển hóa pháp luật ở Đức không phải là bản sao của mô hình Pháp, và trong xu hướng này, án lệ vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật Đức.
Các bộ luật và luật thành văn ở Đức đóng vai trò quan trọng, nhưng để hiểu rõ nội dung pháp luật, cần tham khảo các án lệ liên quan trong lĩnh vực dân sự Sự thành thạo trong việc phân tích án lệ giúp thẩm phán và luật sư áp dụng đúng quy định của Bộ luật Dân sự Đức năm 1900, đặc biệt trong các lĩnh vực như hợp đồng và bồi thường thiệt hại Ví dụ, Điều 181 của BLDS Đức quy định về việc chi nhánh không thể ký kết hợp đồng mà không có sự đồng ý của công ty mẹ, trừ khi các giao dịch mang lại lợi ích cho công ty mẹ Tòa án tối cao Đức giải thích điều này là các chi nhánh chỉ được phép tham gia các giao dịch dân sự khi có sự cho phép của công ty mẹ, ngoại trừ các trường hợp mang lại lợi ích rõ ràng Các án lệ của Tòa án tối cao Đức về dân sự và hình sự luôn là chuẩn mắc cho các tòa án cấp dưới, và các tòa này phải giải thích rõ lý do không tuân theo án lệ nếu có Luật sư cũng cần chú ý đến các án lệ cao cấp để tránh rủi ro pháp lý và bồi thường thiệt hại cho khách hàng do tư vấn sai lệch.
1.4.3 Theo pháp luật nước Úc
Trong thực tế, án lệ tại Úc chủ yếu phát triển dưới dạng các văn bản giải thích pháp luật, giúp làm rõ và áp dụng các quy định pháp lý hiện có Điều này cho thấy ít có những án lệ mới được hình thành để thiết lập hoàn toàn các quy phạm pháp luật mới, nhấn mạnh vai trò của án lệ trong việc mở rộng và diễn giải luật pháp sẵn có.
Trong hệ thống pháp luật Úc, án lệ được hình thành qua hai trường hợp chính: một là khi văn bản pháp luật hiện tại chưa điều chỉnh vụ việc đang xét xử, hai là khi luật đã có nhưng chưa rõ ràng hoặc cụ thể, thẩm phán cần giải thích pháp luật để áp dụng phù hợp Một phán quyết chỉ được coi là án lệ nếu nó giải quyết các vấn đề pháp luật mới, tuy nhiên, do hệ thống pháp luật Úc phát triển dựa trên nền tảng án lệ của Anh và pháp luật thành văn ngày càng phát triển mạnh mẽ, nên phần lớn án lệ ở Úc hiện nay chủ yếu mang tính hướng dẫn, giải thích pháp luật thành văn Điều này đặc biệt quan trọng khi Tòa án tối cao liên bang đưa ra các án lệ như là các hướng dẫn thống nhất cho các tòa án cấp dưới Trong quá trình xét xử, các thẩm phán thường tập trung vào việc giải thích, định nghĩa các quy định trong văn bản luật hơn là dựa trên các quy tắc pháp lý từ án lệ cũ, nhằm duy trì chức năng và nhiệm vụ của tòa án không xâm phạm thẩm quyền lập pháp của nghị viện Do đó, xu hướng sử dụng án lệ để giải thích pháp luật thành văn ngày càng gia tăng, giúp việc giải quyết vụ án dân sự trở nên công bằng, triệt để và kịp thời, đồng thời hòa quyện ưu điểm của pháp luật thành văn và án lệ trong hoạt động xét xử.
Quy định của pháp luật về thứ tự áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự
Pháp luật dân sự quy định rõ thứ tự các nguồn luật nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật thống nhất Án lệ được quy định cụ thể tại khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, theo đó, các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng sẽ được xem xét để giải quyết các vụ việc dân sự khi không thể áp dụng tập quán hoặc pháp luật theo quy định tại Điều 5 và khoản 1 Điều 6 của Bộ luật dân sự Điều này thể hiện rõ vai trò của án lệ trong việc hướng dẫn và bổ sung các quy định pháp luật dân sự nhằm đảm bảo công bằng và thống nhất trong việc xử lý các vụ việc dân sự.
Theo đó, Điều 5 BLDS quy định là:
“Điều 5 Áp dụng tập quán
1 Tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc trong một lĩnh vực dân sự.
2 Trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định thì có thể áp dụng tập quán nhưng tập quán áp dụng không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật này.”
Khoản 1 Điều 6BLDS về áp dụng tương tự pháp luật quy định:
Trong trường hợp phát sinh quan hệ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự, các bên không có thỏa thuận, pháp luật không quy định và không có tập quán áp dụng, thì sẽ áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh các quan hệ dân sự tương tự để đảm bảo tính hợp pháp và phù hợp trong xử lý các tình huống phát sinh.
Và khoản 1, khoản 2 Điều 45 BLTTDS quy định như sau:
“1 Việc áp dụng tập quán được thực hiện như sau:
Tòa án sử dụng tập quán để giải quyết các vụ việc dân sự khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định Việc áp dụng tập quán phải phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, như quy định tại Điều 3 của Bộ luật dân sự Tập quán không được trái với các nguyên tắc pháp luật dân sự để đảm bảo tính hợp pháp và công bằng trong giải quyết tranh chấp.
Khi yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyền viện dẫn tập quán để yêu cầu Tòa án xem xét áp dụng.
Tòa án có trách nhiệm xác định giá trị áp dụng của tập quán bảo đảm đúng quy định tại Điều 5 của Bộ luật dân sự.
Trong các vụ việc dân sự, khi các đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau, tập quán được xem xét để áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc Điều này đảm bảo tính khách quan và phù hợp với quy định pháp luật, giúp xác định rõ ràng pháp luật áp dụng trong từng trường hợp cụ thể Việc xác nhận tập quán phù hợp tại địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp dân sự một cách công bằng và đúng quy định pháp luật.
2 Việc áp dụng tương tự pháp luật được thực hiện như sau:
Trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật không quy định rõ ràng về giải quyết vụ việc dân sự, tòa án sẽ áp dụng tương tự pháp luật theo quy định tại Điều 5 của Bộ luật dân sự và khoản 1 Điều này Việc áp dụng các quy tắc pháp luật phù hợp giúp đảm bảo quyền lợi và xử lý công bằng trong các tình huống không có quy định cụ thể Áp dụng pháp luật tương tự là biện pháp linh hoạt để giải quyết tranh chấp dân sự khi thiếu các quy chuẩn pháp lý rõ ràng.
Khi áp dụng pháp luật tương tự, Tòa án cần xác định rõ tính chất pháp lý của vụ việc dân sự để đảm bảo các quyết định đúng pháp luật Việc này đòi hỏi Tòa án phải xem xét kỹ lưỡng hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là nhận biết các quy phạm pháp luật liên quan đến quan hệ dân sự Trong trường hợp không có quy phạm pháp luật điều chỉnh trực tiếp, Tòa án phải xác định quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự nhằm đảm bảo tính công bằng và hợp pháp của quyết định.
Để áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự, cần thỏa mãn các điều kiện quan trọng như sau: Thứ nhất, các bên không có thỏa thuận hay không có điều luật rõ ràng quy định hoặc điều luật chưa được hướng dẫn cụ thể để giải quyết tranh chấp (gọi là “Điều kiện các bên không có thỏa thuận và pháp luật không có quy định”); Thứ hai, không thể dựa vào tập quán hoặc pháp luật tương tự để giải quyết vụ án dân sự (“Điều kiện về không áp dụng tập quán và tương tự pháp luật”); Thứ ba, nguyên tắc cơ bản của pháp luật không đủ căn cứ để giải quyết vụ án (“Điều kiện về không áp dụng nguyên tắc cơ bản”) Chỉ khi đầy đủ các điều kiện này, tòa án mới xem xét khả năng áp dụng án lệ trong pháp luật dân sự.
2.1.1 Quy định về các bên không có thỏa thuận và pháp luật không có quy định
Trong bối cảnh xã hội phát triển, các quan hệ dân sự ngày càng đa dạng và phức tạp, khiến cho hệ thống pháp luật không thể quy định hết tất cả các tình huống nảy sinh trong đời sống hàng ngày Theo Điều 3 của Bộ luật Dân sự 2015, khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định rõ ràng, tập quán có thể được áp dụng, miễn là phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự Điều này đặt ra điều kiện quan trọng để xác định việc có thể áp dụng án lệ trong giải quyết các vụ án dân sự hay không, góp phần nâng cao hiệu quả xét xử và đảm bảo công bằng trong quan hệ dân sự.
Về điều kiện các bên không có thỏa thuận
Trong tố tụng dân sự, nguyên tắc tự định đoạt của đương sự đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên; theo đó, các quan hệ dân sự được xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt dựa trên sự tự nguyện, tự thỏa thuận, tự chịu trách nhiệm và bình đẳng giữa các chủ thể, nhấn mạnh vai trò ưu tiên của thỏa thuận giữa các bên theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Bộ luật dân sự.
Thỏa thuận là phương pháp phổ biến để giải quyết tranh chấp dân sự, bắt nguồn từ tính chất bình đẳng và tự định đoạt của các quan hệ pháp luật dân sự Các chủ thể thường lựa chọn phương pháp thỏa thuận để đảm bảo quyền lợi của mình một cách tối ưu, tạo điều kiện hòa giải lợi ích giữa các bên Khi lợi ích của các bên được dung hòa ở mức tối đa, điều này giúp các bên thực hiện nghĩa vụ đúng hạn và đảm bảo quyền lợi của nhau, phù hợp với quy định pháp luật về tự do, tự nguyện trong xác lập, thực hiện và chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự.
Thỏa thuận là phương pháp chính để điều chỉnh các quan hệ dân sự Tuy nhiên, để áp dụng án lệ trong giải quyết tranh chấp dân sự, điều kiện đầu tiên là các bên tranh chấp không có thỏa thuận cụ thể.
Về điều kiện về pháp luật không có quy định
Theo giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội, pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự bắt buộc do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận để đảm bảo thực hiện bằng quyền lực Nhà nước Khi pháp luật không quy định, tức là không có các quy tắc xử sự nào được ban hành để giải quyết vụ việc, điều này phản ánh thực tế rằng dù các nhà làm luật cố gắng, cũng không thể quy định hết mọi quan hệ dân sự phát sinh hàng ngày Để khắc phục điều này, Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 đã dự liệu các quan hệ dân sự chưa có điều luật rõ ràng bằng quy định cho phép áp dụng tập quán phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự Đồng thời, BLDS 2015 cũng quy định quyền của cá nhân, pháp nhân tự bảo vệ quyền dân sự hoặc thông qua cơ quan có thẩm quyền, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp Trong đó, khoản 2 Điều 14 của BLDS 2015 nhấn mạnh rằng tòa án không được từ chối giải quyết vụ án dân sự vì thiếu quy định cụ thể, và trong trường hợp này, các điều khoản của Bộ luật Dân sự sẽ được áp dụng Để đảm bảo sự thống nhất, khoản 2 Điều 4 của Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) 2015 cũng quy định các nguyên tắc phù hợp để xử lý các vụ việc dân sự không có quy định rõ ràng trong luật.
“2 Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng.
Vụ việc dân sự chưa có điều luật cụ thể để áp dụng thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự Khi vụ việc dân sự phát sinh, nếu cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân yêu cầu Tòa án giải quyết mà chưa có điều luật phù hợp, thì vẫn cần xử lý dựa trên các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự Điều này nhấn mạnh sự quan trọng của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật để đảm bảo quyền lợi của các bên trong các vụ việc chưa được quy định rõ ràng.
Các quy định của pháp luật về điều kiện áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự
2.2.1 Quy định về hiệu lực áp dụng của án lệ
Theo Điều 76 Luật Ban hành VBQPPL của pháp luật Việt Nam, thời gian chờ có hiệu lực của văn bản luật chung và án lệ là cần thiết để công chúng và các đối tượng thi hành có thể tiếp cận, chuẩn bị và áp dụng hiệu quả các quy định mới Chính sách này nhằm tạo điều kiện cho các đối tượng áp dụng, làm quen và hiểu rõ nội dung của văn bản, đảm bảo quá trình thực thi diễn ra suôn sẻ Theo khoản 1 Điều 8 Nghị quyết số 04/2022/NQ-HĐTP, án lệ sau khi công bố sẽ có hiệu lực và được nghiên cứu, áp dụng trong xét xử sau 30 ngày, giúp các cơ quan, tổ chức có thời gian chuẩn bị và thực hiện đúng quy định mới.
Án lệ chỉ được áp dụng để giải quyết vụ án dân sự sau ngày công bố hoặc ngày ghi trong quyết định công bố án lệ Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành 04 quyết định công bố án lệ, trong đó gần đây nhất là Quyết định số 199/QĐ-CA ngày 17/10/2018 công bố 11 án lệ Theo quy định tại khoản 1 Điều 8, các án lệ trong Quyết định số 199/QĐ-CA có hiệu lực từ ngày 17/11/2018, rút ngắn 15 ngày so với quy định cũ tại Nghị quyết 03/2015/NQ-CA Do đó, khi xét xử, Tòa án hoàn toàn có thể áp dụng án lệ để giải quyết vụ án dân sự, với điều kiện các tiêu chuẩn khác đã được đáp ứng.
Trong thực tế xét xử, các thẩm phán vẫn còn gặp nhiều bối rối khi xác định thời điểm có hiệu lực của án lệ, đặc biệt trong trường hợp vụ việc xảy ra trong khoảng thời gian chờ án lệ có hiệu lực Một số ý kiến cho rằng, để đảm bảo tính nhanh chóng trong giải quyết tranh chấp, có thể áp dụng án lệ ngay trong thời gian chờ, nếu vụ việc đáp ứng đủ các điều kiện Tuy nhiên, quan điểm khác lại cho rằng án lệ chỉ có hiệu lực khi chính thức công bố, và chỉ sau thời điểm đó mới có thể áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án Theo quan điểm cá nhân, việc hiểu rằng án lệ không có hiệu lực hồi tố phù hợp hơn với nguyên tắc pháp luật, vì án lệ không thể áp dụng đối với hành vi xảy ra trước thời điểm án lệ chính thức có hiệu lực.
2.2.2 Quy định về sự phù hợp giữa tình tiết của án lệ và tình tiết của vụ án dân sự
Nguyên tắc áp dụng án lệ trong xét xử đã được quy định rõ tại khoản 2 Điều 8 Nghị quyết 04/2022/NQ-HĐTP, theo đó “bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau.” Điều này đồng nghĩa với việc để áp dụng án lệ, cần phải xác định rõ các “tình tiết khách quan” của vụ việc Án lệ chỉ được áp dụng khi các tình huống pháp lý trong vụ việc phù hợp và tương đồng với các tình huống đã được giải quyết trong các án lệ trước đó Việc tuân thủ nguyên tắc này giúp đảm bảo tính đồng bộ, công bằng trong quá trình xét xử, tránh việc xử lý các vụ việc một cách tùy tiện hoặc không nhất quán.
Vấn đề pháp lý cần được giải quyết trong vụ việc dân sự phải phù hợp với các tình tiết khách quan của vụ án và đảm bảo tính nhất quán với những vấn đề pháp lý đã được xác lập trong án lệ Việc xác định tính phù hợp này giúp đảm bảo tính minh bạch, công bằng trong xét xử và giữ vững uy tín của hệ thống pháp luật Để thực hiện nguyên tắc nàyEffective, cần làm rõ các vấn đề liên quan như sự phù hợp của quy định pháp luật với thực tiễn vụ án và việc áp dụng án lệ phù hợp để giải quyết các tranh chấp pháp lý một cách đúng đắn.
Trong bối cảnh đời sống kinh tế xã hội ngày càng phức tạp và đa dạng, các quan hệ xã hội không ngừng phát triển cùng tiến bộ của khoa học kỹ thuật Nhà lập pháp gặp khó khăn trong dự đoán mọi tình huống phát sinh trong các quan hệ pháp luật xã hội, dẫn đến khoảng trống trong pháp luật dân sự Án lệ đã đóng vai trò quan trọng trong việc lấp đầy khoảng trống đó, tạo ra một hành lang pháp lý linh hoạt, phù hợp với sự biến đổi nhanh chóng của các quan hệ dân sự Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là sự phù hợp giữa các tình tiết trong án lệ và các vụ án dân sự thực tế, cũng như mức độ tương thích của chúng trong hệ thống pháp luật hiện hành.
Theo khoản 2 Điều 8, án lệ chỉ áp dụng cho các vụ án dân sự có “tình huống tương tự”, yêu cầu các vụ án có tình tiết, sự kiện pháp lý giống nhau phải được xử lý như nhau; tuy nhiên, thực tế không có vụ việc nào hoàn toàn giống nhau, dẫn đến sự khác biệt nhất định Điều khoản này chưa quy định rõ thế nào là “tương tự”, khiến câu hỏi về mức độ “giống nhau” còn để ngỏ, có thể chấp nhận sự khác biệt nhỏ Để làm rõ vấn đề này, có thể tham khảo án lệ về “Con vẹt câm” và các tình huống giả định để xác định phạm vi áp dụng án lệ phù hợp.
Trong án lệ “Con vẹt câm” xảy ra vào những năm 1920 tại Anh, một người chủ cửa hàng bán động vật cảnh bán cho khách hàng con vẹt mà không thỏa thuận về khả năng mô phỏng tiếng người của nó Sau khi mang về nhà, khách hàng phát hiện con vẹt không thể mô phỏng tiếng người và khởi kiện bán hàng với lý do người bán vi phạm nghĩa vụ cung cấp hàng hóa phù hợp Tòa án xác định rằng mục đích chính của con vẹt là mang lại giải trí cho chủ sở hữu thông qua việc mô phỏng tiếng người, nên mặc dù không có thỏa thuận trước, người bán vẫn phải đảm bảo rằng con vẹt có khả năng này Kết quả, tòa án kết luận người bán đã vi phạm nghĩa vụ và phải chịu trách nhiệm pháp lý Án lệ này rút ra quy tắc pháp lý quan trọng: “người bán hàng phải đảm bảo rằng hàng hóa đáp ứng mục đích sử dụng cuối cùng của nó”, trong đó có ba tình huống giả định cụ thể để áp dụng quy tắc này.
- Tình huống thứ nhất, tài sản tranh chấp trong vụ án là một con vẹt khác không thể mô phỏng tiếng người
-Tình huống thứ hai, tài sản tranh chấp trong vụ án là một con chim vành khuyên không thể hót.
- Tình huống thứ ba, tài sản tranh chấp trong vụ án là một chiếc bút không thể tiết ra mực hoặc một hạt giống không thể nảy mầm.
Trong tình huống giả định thứ nhất, Tòa án hoàn toàn có thể áp dụng án lệ về "Con vẹt câm" để xét xử, dựa trên sự giống nhau hoàn toàn về các tình tiết và sự kiện giữa các vụ án Điều này phù hợp với quy định tại khoản 2 Điều 8 Nghị quyết số 04/2022/NQ-HĐTP, đảm bảo tính nhất quán và chính xác trong quá trình xét xử.
Trong tình huống giả định thứ hai, các tình tiết và sự kiện đã có sự khác biệt so với án lệ “con vẹt câm”, đặc biệt ở hai điểm chính Thứ nhất, tài sản tranh chấp hiện tại là con chim vành khuyên chứ không phải con vẹt như trong án lệ ban đầu Thứ hai, đặc điểm của tài sản này là phù hợp với đặc tính của chim vành khuyên, góp phần làm rõ hơn về tính chất và giá trị của tài sản tranh chấp trong vụ việc.
Các loài chim như vẹt và chim vành khuyên đều là những sinh vật được con người sử dụng để mang lại giải trí thông qua tiếng hót hoặc khả năng mô phỏng tiếng người Tuy nhiên, việc "không thể hót" không đồng nghĩa với "không thể mô phỏng tiếng người", và xét từ góc độ pháp lý, các vụ án liên quan đến các loài chim này có thể hiểu là những vụ án có tình tiết, sự kiện tương tự nhau Vì vậy, Tòa án hoàn toàn có thể giải quyết các vụ án này dựa trên nguyên tắc rõ ràng của án lệ để đảm bảo tính thống nhất và hợp lý trong xét xử.
Về tình huống thứ ba, sự khác biệt về tình tiết, sự kiện được thể hiện rõ ràng hơn nhiều, khi tài sản tranh chấp không phải là động vật như các tình huống trước mà là các vật có chức năng phục vụ nhu cầu của con người Tuy nhiên, các tình tiết này vẫn tương đồng với án lệ “con vẹt câm” khi mở rộng phạm vi xem xét, vì các tài sản như vẹt, chim vành khuyên, bút hay hạt giống đều là đối tượng của hợp đồng mua bán, nhằm đáp ứng mục đích giao kết ban đầu của các bên Do đó, khả năng áp dụng án lệ “con vẹt câm” trong giải quyết vụ án tại tình huống thứ ba vẫn còn phù hợp và không thể loại bỏ.
Dựa trên phân tích, nếu pháp luật chỉ quy định tại khoản 2 Điều 8 mà không có hướng dẫn rõ ràng về việc áp dụng án lệ, quyết định này sẽ phụ thuộc vào nhận định chủ quan của thẩm phán, đặc biệt là về phạm vi xem xét các tình tiết và sự kiện trong vụ án Để đảm bảo nguyên tắc xử lý nhất quán các vụ việc có tình huống pháp lý tương tự trong lĩnh vực dân sự, cần quy định rõ hơn về việc áp dụng án lệ nhằm tăng cường sự thống nhất trong xét xử.
2.2.3 Quy định về sự phù hợp giữa án lệ và pháp luật
Sự phù hợp giữa án lệ và pháp luật chính là sự phù hợp về “vấn đề pháp lý,” nhằm đảm bảo việc áp dụng án lệ dựa trên các tình huống vụ án dân sự tương tự Trong thể chế Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật luôn giữ vai trò thượng tôn, do đó, việc áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự cần phải phù hợp với các quy định của pháp luật để duy trì tính hợp pháp và công bằng.
Quy định này liên quan mật thiết đến điều kiện “pháp luật không có quy định áp dụng,” trong đó điều kiện tiên quyết để áp dụng án lệ là chưa có điều luật điều chỉnh quan hệ tranh chấp Tuy nhiên, khi đã có án lệ điều chỉnh mà sau đó pháp luật thay đổi khiến án lệ không còn phù hợp để áp dụng, thì án lệ đó sẽ bị bãi bỏ theo khoản 1 Điều 9 Nghị quyết số 04/2022/NQ-HĐTP, qui định rằng “Án lệ đương nhiên bị bãi bỏ trong trường hợp án lệ không còn phù hợp do có sự thay đổi của pháp luật.”
Quy định của pháp luật về cách thức áp dụng án lệ trong lĩnh vực dân sự
Theo khoản 3 Điều 8 Nghị quyết 04/2022, việc áp dụng án lệ trong giải quyết vụ việc yêu cầu Tòa án viện dẫn, phân tích số, tên án lệ, tình huống pháp lý, và giải pháp pháp lý trong phần “Nhận định của Tòa án” Tùy từng trường hợp cụ thể, Tòa án có thể trích dẫn toàn bộ hoặc một phần nội dung của án lệ để làm rõ quan điểm xét xử Việc này đảm bảo tính minh bạch và thống nhất trong giải quyết vụ việc tương tự, góp phần nâng cao hiệu quả công tác xét xử và phát huy vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
Nghị quyết 04/2022 mới được ban hành nhưng chưa có công văn hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng án lệ Trước đó, TANDTC đã ban hành công văn số 146/TANDTC-PC ngày 11/7/2017 liên quan đến viện dẫn và áp dụng án lệ trong xét xử theo Nghị quyết 03/2015 Nội dung của Công văn 146 phản ánh tinh thần của Nghị quyết 04/2022, và do đó việc viện dẫn, áp dụng hoặc không áp dụng án lệ khi xét xử các vụ việc dân sự phải tuân thủ theo quy trình đã được hướng dẫn trong Nghị quyết số 04/2022/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
Khi xét xử các vụ việc đã có án lệ, Thẩm phán và Hội thẩm cần nghiên cứu kỹ án lệ đó để quyết định có nên viện dẫn hoặc áp dụng vào vụ án cụ thể hay không Các vụ việc dân sự có tình huống pháp lý tương tự đòi hỏi các thẩm phán xác định sự phù hợp của án lệ dựa trên các điều kiện về thứ tự áp dụng án lệ đã được phân tích rõ trong các mục trước Việc quyết định có áp dụng án lệ là bước quan trọng đầu tiên trong quá trình xử lý vụ việc dân sự Trong trường hợp vụ việc có tình huống pháp lý tương tự nhưng Tòa án không áp dụng án lệ, cần phải nêu rõ lý do trong bản án hoặc quyết định của Tòa án Tuy nhiên, quy trình giải thích lý do không áp dụng án lệ của các thẩm phán còn chưa rõ ràng, đặc biệt nếu lý do không được Tòa án Trung ương chấp nhận hoặc không thuyết phục, thì hướng xử lý chưa có hướng dẫn cụ thể Do đó, cần có văn bản hướng dẫn áp dụng án lệ rõ ràng hơn để đảm bảo thống nhất và minh bạch trong quá trình xét xử.
Trong các trường hợp áp dụng án lệ, cần viện dẫn đầy đủ số, tên án lệ, tình huống pháp lý và giải pháp pháp lý của án lệ cũng như tình huống pháp lý của vụ việc đang giải quyết trong phần “Nhận định của Tòa án” Tùy theo từng trường hợp cụ thể, có thể trích dẫn toàn bộ hoặc một phần nội dung án lệ để làm rõ quan điểm của Tòa án trong việc xét xử và giải quyết các vụ việc tương tự.
Quy định tại khoản 3 Điều 8 Nghị quyết 04/2022/NQ-HĐTP như sau:
Khi Tòa án áp dụng án lệ để giải quyết vụ việc, cần viện dẫn số, tên án lệ, tình huống pháp lý và giải pháp pháp lý trong án lệ cũng như tình huống pháp lý của vụ án đang xét xử trong phần “Nhận định của Tòa án” Tùy từng trường hợp cụ thể, Tòa án có thể trích dẫn toàn bộ hoặc phần nội dung của án lệ để làm rõ quan điểm xét xử Việc viện dẫn một bản án đã áp dụng án lệ giúp làm rõ cách thức áp dụng án lệ trong quá trình đưa ra quyết định, qua đó nâng cao tính minh bạch và nhất quán trong phán quyết của Tòa.
Cụ thể Bản án 12/2018/DS-PT ngày 19/01/2018 về tranh chấp hợp đồng tín dụng của Tòa án nhân dân tỉnh Vĩnh Long tại mục [2] trong phần
Theo Án lệ số 08/2016/AL về xác định lãi suất, việc điều chỉnh lãi suất trong hợp đồng tín dụng bắt đầu kể từ ngày tiếp theo của ngày xét xử sơ thẩm, dựa trên Quyết định giám đốc thẩm số 12/2013/KDTM-GĐT ngày 16-5-2013 và được công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA ngày 17-10-2016 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.
Trong hợp đồng tín dụng, các bên thỏa thuận về lãi suất cho vay, bao gồm lãi suất cho vay trong hạn, lãi suất nợ quá hạn và việc điều chỉnh lãi suất theo từng thời kỳ của ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng Nếu khách hàng chưa thanh toán đủ nợ gốc, lãi theo hợp đồng khi vụ án được xét xử sơ thẩm, họ vẫn phải tiếp tục thanh toán khoản nợ gốc chưa trả, lãi nợ quá hạn và các khoản lãi liên quan theo mức thỏa thuận ban đầu, đồng thời lãi suất còn phù hợp với các điều chỉnh của ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng Theo quy định tại Điều 471, 474 Bộ luật dân sự năm 2005; khoản 2 Điều 92 Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 và theo Án lệ số 08/2016/AL, tòa án có đủ cơ sở để chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn và kháng cáo, cũng như kháng nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân thành phố Vĩnh Long.
TAND tỉnh Vĩnh Long đã áp dụng án lệ số 08/2016/AL để giải quyết vụ tranh chấp hợp đồng mua bán tài sản giữa Ngân hàng Thương mại cổ phần Việt Nam V và ông Trần Bửu L, sinh năm 1989 Việc trích nguyên văn nội dung án lệ này giúp đảm bảo quy trình giải quyết đúng quy định pháp luật và phù hợp với các quy định về áp dụng án lệ trong tố tụng Án lệ số 08/2016/AL đã được TAND tỉnh Vĩnh Long sử dụng một cách hợp lý để đưa ra phán quyết chính xác, thể hiện việc áp dụng nguyên tắc pháp lý phù hợp trong giải quyết vụ việc.