Bài giảng Giải phẫu sinh lý thần kinh - ThS. BS. Trần Quang Thảo

Bài giảng Giải phẫu sinh lý thần kinh với mục tiêu nhằm giúp các bạn đọc mô tả được hình thể ngoài, hình thể trong của não; Mô tả được hình thể ngoài, hình thể trong của tuỷ sống; Trình bày được chức năng sinh lý của noron; Kể các dây thần kinh sọ não và chức năng của chúng; Trình bày được chức năng sinh lý phản xạ của tuỷ sống.

GIẢI PHẪU – SINH LÝ HỆ

THẦN KINH

Trang 136

Mục tiêu học tập

1 Mô tả được hình thể ngoài, hình thể trong của não

2 Mô tả được hình thể ngoài, hình thể trong của tuỷ sống

3 Trình bày được chức năng sinh lý của noron

4 Kể các dây thần kinh sọ não và chức năng của chúng

5 Trình bày được chức năng sinh lý phản xạ của tuỷ sống

Hệ thần kinh gồm có:

HỆ THẦN KINH

THẦN KINH TRUNG ƯƠNG

NÃO BỘ TỦY GAI

THẦN KINH NGOẠI BIÊN

12 ĐÔI THẦN KINH SỌ

31 ĐÔI THẦN KINH GAI

THẦN KINH THỰC VẬT

GIAO CẢM GIAO CẢMPHÓ

Mặt ngoài đại não

1 Thùy trán 2 Rãnh trung tâm 3 Thùy chẩm

4 Rãnh bên 5 Thùy thái dương

Mặt dưới đại não

1 Thùy trán 2 Cầu não 3 Hành não 4 Tiểu não

Mặt trong đại não

1 Vùng hạ đồi 2 Tuyến yên 3 Cầu não

4 Thể chai 5 Đồi thị 6 Trung não

Tuỷ sống

• Hình thể ngoài:

• Tuỷ sống nằm trong ống sống, phía trên tiếp giáp với hành não, đi từ bờ trên C1 đến bờ

dưới L1 hay bờ trên L2, kết thúc bằng nón tuỷ.

• Tuỷ sống có 2 chỗ phình là phình cổ (tương ứng với đám rối thần kinh cánh tay chi phối chi trên) và chỗ phình thắt lưng (tương ứng với đám rối thần kinh thắt lưng chi phối chi dưới)

• Tuỷ sống được chia làm 2 mặt: mặt trước

thoát ra các rễ thần kinh vận động, mặt sau thoát ra các rễ thần kinh cảm giác.

Tuỷ sống

• Hình thể trong :

• Chất xám: do các thân nơron và các sợi

không có myelin tạo nên Chất xám có

chính là dẫn truyền cảm giác đi lên và dẫn

truyền vận động đi xuống

Tủy gai

1 Chất xám 2 Chất trắng 3 Màng não tuỷ 4 Rễ sau của dây thần kinh tuỷ gai 5 Rễ trước của dây thần kinh tuỷ gai 6 Nhánh trước

CÁC ĐÔI DÂY THẦN KINH SỌ

Một dây thần kinh sọ gồm

có:

• Một nhân trung ương:

nhân này là nguyên uỷ

thật của nhánh vận động

và là tận cùng của nhánh

cảm giác dây thần kinh sọ

• Một chỗ đi ra khỏi bề mặt

của não bộ: chỗ này gọi là

nguyên uỷ hư của dây

thần kinh sọ

CÁC ĐÔI DÂY THẦN KINH SỌ

Dây thần kinh sọ gồm 12 đôi dây có nguyên uỷ hư não bộ, gồm có baloại:

• Các dây thần kinh cảm giác (giác quan): dây thần kinh sọ số I, II, VIII

• Các dây thần kinh vận động: dây thần kinh sọ số III, IV, VI, XI, XII (DâyIII, IV và VI được gọi là dây thần kinh vận nhãn)

• Các dây thần kinh hỗn hợp: dây thần kinh sọ số V, VII, IX, X

• Các dây thần kinh sọ số III, VII, IX, X còn có các sợi thần kinh đối giaocảm

4 Hệ thần kinh ngoại biên:

•Khái niệm: các rễ, các hạch, các dây

thần kinh thoát ra từ não và tủy

•Gồm 12 đôi dây thần kinh sọ và 32 đôi dây thần kinh gai

4 Hệ thần kinh ngoại biên:

•Các dây thân kinh sọ:

• Dây tk khứu giác (I)

• Dây tk thị giác (II)

• Dây tk VN chung (III)

• Dây tk cảm động (IV)

• Dây tk tam thoa (V)

• Dây TK VN ngoài (VI)

• Dây tk mặt (VII)

• Dây tk thính giác (VIII)

• Dây tk thiệt hầu (IX)

• Dây tk phế vị (X)

• Dây tk sống lưng (XI)

• Dây tk đại hạ thiệt (XII)

Nguyên ủy thần kinh sọ não

NẰM Ở GIỮA GIAN NÃO VÀ CẦU NÃO

MẶT TRƯỚC: CÓ CUỐNG ĐẠI NÃO

MẶT SAU: MÁI TRUNG NÃO

CÓ CỦ NÃO SINH 4

CHẤT THỦNG

SAU

THAÀN KINH TÑ – OÁC TAI

IX THAÀN KINH THIEÄT HAÀU

12 ĐÔI THẦN KINH SỌ

DÂY CẢM GIÁC

DÂY I

KHỨU GIÁC

DÂY II THỊ GIÁC

DÂY VIII TIỀN ĐÌNH

ỐC TAI

Các dây thần kinh giác quan

Dây thần kinh khứu giác (I)

• Dây thần kinh số I gồm những sợi

trục của tế bào khứu giác nằm ở

vùng khứu niêm mạc mũi, các sợi

này tập trung lại thành 15 - 20 sợi

đi qua lỗ sàng của mảnh sàng và

tận cùng ở hành khứu (là một

phần của khứu não), từ đây tiếp

nối với các tế bào thần kinh của

hành khứu

Dây thần kinh thị giác (II)

• Là tập hợp sợi trục của các tế bào

nằm ở tầng tế bào hạch của võng

mạc, các sợi này hội tụ lại ở đĩa thị

giác (điểm mù) gần cực sau của nhãn

cầu

• Giao thị: hai dây thần kinh phải và tráibắt chéo nhau trước khi vào trung khuthị giác dưới vỏ, rồi chạy vào vùng

trung khu thị giác của vỏ não

• Dây thần kinh số II thật ra là sự phát

triển dài ra của não

Dây thần kinh tiền đình - ốc tai (VIII)

Dây thần kinh số VIII được cấu tạo bởi hai phần riêng biệt:

• Phần ốc tai: thuộc cơ quan tiếp nhận âm thanh (nghe)

• Phần tiền đình: thuộc cơ quan thăng bằng (giữ thăng bằng cho cơ thể)

• Cả hai phần trên đều có hạch thần kinh ngoại biên nằm ở tai trong: hạchtiền đình và hạch xoắn ốc tai

12 ĐÔI THẦN KINH SỌ

DÂY VẬN ĐỘNG

DÂY III

VẬN NHÃN

DÂY IV RÒNG RỌC

DÂY VI VẬN NHÃN NGOÀI

DÂY XI DÂY PHỤ

DÂY XII VẬN ĐỘNG LƯỠI

Các dây thần kinh vận động

1 Dây thần kinh vận nhãn (III)

Dây thần kinh vận nhãn cho ra các sợi sau:

• Những sợi vận động: để vận động cho

năm cơ vân của nhãn cầu: cơ thẳng trên,

cơ thẳng dưới, cơ thẳng trong, cơ chéo

dưới và cơ nâng mi trên => Vận động

nhãn cầu và mi mắt

• Những sợi đối giao cảm: chạy đến hạch

mi, hạch này nằm ở phần sau ổ mắt, và

từ hạch mi cho các sợi đi đến vận động

cho cơ co đồng tử

trung não và chi phối vận

động cho cơ chéo trên của

nhãn cầu

Các dây thần kinh vận động

Dây thần kinh vận nhãn ngoài (VI)

• Dây thần kinh số VI có nguyên ủy thật là nhân thần kinh vận nhãn

ngòai, nằm ở cầu não, nguyên ủy hư ở rãnh hành cầu, từ đây chạy ratrước qua xoang tĩnh mạch hang, vào ổ mắt qua khe ổ mắt trên đểvận động cho cơ thẳng ngoài của nhãn cầu

Các dây thần kinh vận động

Dây thần kinh phụ (XI)

• Dây thần kinh số XI có nguyên ủy thật gồm hai phần: nhân hoài nghicủa hành não và đoạn đầu của tủy gai Dây thần kinh số XI vận độngcho cơ ức đòn chũm và cơ thang (giúp xoay đầu và nâng vai)

Dây thần kinh hạ thiệt (XII)

• Dây thần kinh số XII có nguyên ủy thật là nhân vận động của dây thầnkinh hạ thiệt nằm ở hành não, nguyên ủy hư ở rãnh bên trước củahành não Dây thần kinh đi qua ống thần kinh hạ thiệt để ra khỏi sọ, vòng ra trước để vận động cho tất cả các cơ của lưỡi

12 ĐÔI THẦN KINH SỌ

DÂY HỖN HỢP

DÂY V

TAM THOA

DÂY VII MẶT

DÂY IX THIỆT HẦU

DÂY X LANG THANG

Các dây thần kinh hỗn hợp

Dây thần kinh sinh ba (V)

• Dây thần kinh số V gồm có:

• Phần cảm giác: nguyên ủy thật của phần cảm giác là hạch sinh ba,

nằm ở mặt trước phần đá xương thái dương Tập hợp đuôi gai của tếbào hạch sinh ba tạo nên ba nhánh: dây thần kinh mắt, dây thần kinhhàm trên và dây thần kinh hàm dưới chi phối cảm giác cho nửa trướcvùng đầu mặt, màng não

• Phần vận động: nguyên uỷ thật phần vận động là nhân vận động củadây thần kinh sinh ba nằm ở cầu não, các sợi trục ra khỏi cầu não tạonên rễ vận động của dây thần kinh sinh ba (góp phần tạo nên dây

thần kinh hàm dưới)

Các dây thần kinh hỗn hợp

• Dây thần kinh lang thang (X)

• Là dây thần kinh lớn nhất /12 dây thần kinh sọ: gồm có vận động,

cảm

cảmgiác và đối giao cảm (thành phần chủ yếu)

• Dây thần kinh lang thang chạy vào trung thất sau, ở đây hai dây thầnkinh phải và trái tập trung lại và tạo thành đám rối thực quản Từ

đám rối này → 2 thân thần kinh lang thang trước (trái), sau (phải) →bụng

• Dây thần kinh lang thang trước hia thành nhánh vị trước và nhánh

gan

• Dây thần kinh lang thang sau cho ra nhánh vị sau, nhánh tạng và

nhánh thận Hai nhánh vị trước và sau thì phân nhánh để vào dạ dày

Các dây thần kinh hỗn hợp

Dây thần kinh lang thang (X) cho rất nhiều nhánh bên

• Đoạn trong sọ → đến màng cứng và da ống tai ngòai

• Đoạn cổ → các cơ của hầu và màng khẩu cái; dây thần kinh thanh

quản trên → cơ nhẫn giáp và cảm giác một phần thanh quản

• Đoạn đáy cổ và trung thất: cho dây thần kinh thanh quản quặt ngược

→ vận động hầu hết cho các cơ của thanh quản; nhánh tim cổ trên, nhánh tim cổ dưới và các nhánh tim ngực để tạo thành đám rối tim; nhánh phế quản tạo thành đám rối phổi; các nhánh thực quản

HỆ THẦN KINH

TỦY GAI

THẦN KINH CHI TRÊN

THẦN KINH CHI TRÊN

THẦN KINH CHI TRÊN

TK GIỮA

ỐNG CÁNH TAY

THẦN KINH CHI TRÊN

THẦN KINH TRỤ

CẢM GIÁC

3 NGÓN RƯỠI NGOÀI

THẦN KINH GIỮA

NHÁNH NÔNG THẦN KINH GIỮA

TỔN THUƠNG THẦN KINH GIỮA

THẦN KINH CHI TRÊN

3- BÓ SAU:

3.2- TK QUAY:

TK QUAY- ĐM CÁNH TAY SÂU

TK NÁCH- ĐM MŨ CÁNH TAY SAU

NHÁNH CHO CƠ KHUỶU

ĐẦU DÀI CƠ TAM ĐẦU

NHÁNH BÌ CẲNG TAY SAU

LỖ TAM GIÁC CÁNH TAY- TAM ĐẦU

CƠ TRÒN LỚN ĐẦU DÀI CƠ TAM ĐẦU

THẦN KINH CHI TRÊN

ĐỘNG MẠCH QUAY BẮT MẠCH QUAY

THẦN KINH CHI TRÊN

THẦN KINH CHI TRÊN

CƠ DUỖI CỔ TAY QUAY DÀI

THẦN KINH CHI TRÊN

TỔN THUƠNG THẦN KINH QUAY

THẦN KINH CHI TRÊN

THẦN KINH TRỤ

NHÁNH NÔNG THẦN KINH TRỤ CẢM GIÁC 1 NGÓN RƯỠI TRONG

THẦN KINH TRỤ

NHÀNH NÔNG THẦN KINH TRỤ

NHÁNH SÂU

THẦN KINH TRỤ

NHÁNH SÂU THẦN KINH GIỮA

TỔN THUƠNG THẦN KINH TRỤ

THẦN KINH CHI TRÊN

MẶT SAU CHI DƯỚI

THẦN KINH NGỒI L4, L5, S1, S2, S3

THẦN KINH

BÌ ĐÙI SAU S1, S2, S3

THẦN KINH MÔNG DƯỚI L5, S1,S2

THẦN KINH MÔNG TRÊN

THẦN KINH CHI DƯỚI

1- THẦN KINH NGỒI:

THẦN KINH NGỒI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

TRÁM KHOEO

TAM GIÁC TRÊN :

- CẠNH NGOÀI LÀ CƠ NHỊ ĐẦU

- CẠNH TRONG LÀ CƠ BÁN GÂN

BÁN MÀNG

TK CHÀY- TM KHOEO- ĐM KHOEO

TAM GIÁC DƯỚI:

HAI ĐẦU CƠ BỤNG CHÂN

THẦN KINH CHÀY

THẦN KINH MÁC CHUNG

THẦN KINH CHI DƯỚI

CƠ GẤP NGÓN CÁI DÀI

CƠ CHÀY SAU

CƠ GẤP CÁC NGÓN CHÂN DÀI

CƠ DÉP

CƠ KHOEO

THẦN KINH CHI DƯỚI

1- THẦN KINH NGỒI:

A- THẦN KINH CHÀY (SAU MẮT CÁ TRONG):

ĐỘNG MẠCH CHÀY SAU THÀN KINH CHÀY

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

1- THẦN KINH NGỒI:

1.5- VÙNG BÀN CHÂN:

1.5.1- VÙNG GAN CHÂN:

A- THẦN KINH CHÀY:

THẦN KINH GAN CHÂN TRONG

THẦN KINH GAN CHÂN NGOÀI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHÀY

THẦN KINH MÁC CHUNG

1- THẦN KINH NGỒI:

1.3- VÙNG KHOEO:

B- THẦN KINH MÁC CHUNG:

THẦN KINH BÌ BẮP CHÂN NGOÀI

THẦN KINH BÌ BẮP CHÂN TRONG

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH MÁC CHUNG

THẦN KINH MÁC SÂU THẦN KINH MÁC NÔNG

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

1- THẦN KINH NGỒI:

1.4- VÙNG CẲNG CHÂN TRƯỚC:

B- THẦN KINH MÁC CHUNG:

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

1- THẦN KINH NGỒI:

1.4- VÙNG CẲNG CHÂN TRƯỚC:

B- THẦN KINH MÁC CHUNG:

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

TK MÁC SÂU

TK GAN CHÂN TRONG TKGAN CHÂN NGOÀI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

-3 CƠ KHÉP -CẢM GIÁC:

-MẶT TRONG ĐÙI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

TRONG

3- THẦN KINH

HIỂN

BÌ CẲNG CHÂN TRONG, NHÁNH DƯỚI BÁNH CHÈ

THẦN KINH CHI DƯỚI

ĐOẠN SAU DÂY

THẦN KINH CHI DƯỚI

2- THẦN KINH ĐÙI:

2.3- ĐOẠN TRONGỐNG CƠ KHÉP:

ĐỘNG MẠCH ĐÙI TĨNH MẠCH ĐÙI THẦN KINH HIỂN

NHÁNH CHO CƠ RỘNG TRONG

ỐNG CƠ KHÉP

MẶT TRƯỚC TRONG: CƠ MAY

MẶT TRƯỚC NGOÀI: CƠ RỘNG TRONG

MẶT SAU: CƠ KHÉP DÀI- KHÉP LỚN

THẦN KINH CHI DƯỚI

2- THẦN KINH ĐÙI:

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH HIỂN

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

THẦN KINH CHI DƯỚI

Tê Yếu cơ

SINH LÝ THẦN KINH - SINH LÝ NƠRON

Một nơ-ron và cấu tạo của nó: sợi nhánh (dendrite), thân

răng-vi-ê (node of ranvier), xi-nap (synapse)

SINH LÝ THẦN KINH - SINH LÝ NƠRON

• 1 Đặc điểm hình thái:

• Não là một cơ quan vô cùng phức tạp Ví dụ, não người có hơn

100 tỉ tế bào thần kinh, mỗi tế bào thần kinh liên kết với khoảng

100 ngàn tế bào thần kinh khác

• Đa số các bộ não đều thể hiện sự khác biệt giữa chất

kinh Trong khi đó trong chất trắng của não thì đa số là các sợi liên kết các tế bào thần kinh Những sợi thần kinh được tách ly bằng chất Myelin do tế bào Oligodendroglia tạo ra Màu trắng đặc trưng trong chất trắng của não do màu trắng của chất

Myelin mà ra

SINH LÝ THẦN KINH - SINH LÝ NƠRON

2 Sự dẫn truyền xung động trên sợi trục qua khe synap:

• Synap là chỗ tiếp xúc giữa cúc tận cùng thuộc sợi trục của một nơronnày với nơron khác (với đuôi gai hoặc thân) hoặc giữa cúc tận cùngthuộc sợi trục của một nơron này với tế bào đáp ứng (tế bào cơ,

tuyến)

• Sự dẫn truyền xung động trên sợi trục qua khe synap được thực hiệnqua 3 quá trình:

• Sự giải phóng các chất truyền đạt thần kinh ở cúc tận cùng

• Chất truyền đạt thần kinh khuếch tán qua khe synap

• Tác động của chất truyền đạt thần kinh lên noron sau synap

Tuy vậy, mới đây các nhà khoa học Anh mới khámphá ra một loại LTP hoàn toàn mới và LTP (long-termpotentiation - “sự tăng cường tiềm năng dài hạn”) có cách thứcđiều chỉnh cũng vô cùng khác lạ.

Kết quả này có được sau khi các nhà khoa học tìmhiểu về sự hình thành các khớp nối dây thần kinh (cáckết nối của tế bào thần kinh) trong phòng thí nghiệm Họthấy rằng cơ chế hoạt động mới của LTP được điều khiểnbởi phân tử thụ thể Kainate

Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta đã khám phá

ra một cơ chế hoàn toàn mới có thể điều khiển được khảnăng học hỏi và ghi nhớ

“Việc bóc tách được sự tương tác giữa các thụ thể tínhiệu trong não không chỉ cho chúng ta biết được cách thứchoạt động bên trong não bộ mà còn cung cấp một cái nhìntrực quan về quá trình chúng ta hình thành ký ức mới Nếuchúng ta có thể duy trì được các tín hiệu này thì chúng ta cóthể tránh được các bệnh về thần kinh” – Milos Petrovic thuộcĐại học Trung tâm Lancashire cho hay.

Khám phá này mở ra những hướng nghiên cứu mới giúpchúng ta tìm hiểu được cụ thể hơn cách thức não bộ hoạtđộng đồng thời có thể giúp tìm ra những phương pháp điều trịmới cho các rối loạn thoái hóa thần kinh não bộ gây ra

Theo ScienceAlert

https://www.sciencealert.com/we-just-found-evidence-neurons-can-communicate-in-a-way-we-never-anticipated