Mặt khác, nhóm nghiên cứu tập trung vào vấn đề nhận thức và đề xuất những giải pháp trong việc phát triển kỹ năng ngoại ngữ trong các giao tiếp liên văn hóa của giảng viên của trường Đại
Tổng quan tình hình nghiên cứu
Nghiên cứu của tác giả nước ngoài
Trong thời đại toàn cầu hóa, hoạt động di cư, buôn bán và du lịch giữa các quốc gia ngày càng trở nên phổ biến, thúc đẩy nhu cầu giao tiếp liên văn hóa tăng cao Quá trình toàn cầu hóa diễn ra với tốc độ nhanh, tạo điều kiện cho sự giao thoa giữa các nền văn hóa và thúc đẩy hoạt động giao thương quốc tế Chính vì vậy, các tổ chức giáo dục đại học phải chú trọng bồi dưỡng kỹ năng chuyên môn và khả năng giao tiếp liên văn hóa cho đội ngũ giảng viên ngoại ngữ để đáp ứng yêu cầu toàn diện của giáo dục đương đại.
Các nhà giáo dục thành công cần giao tiếp hiệu quả trong các bối cảnh giao tiếp liên văn hóa, từ đó trở nên nhạy cảm với các tình huống đa văn hóa trong lớp học Giao tiếp không chỉ là nguồn lực quan trọng để xây dựng kiến thức liên văn hóa mà còn là cơ hội để làm phong phú vốn văn hóa đa dạng, đặc biệt khi giáo viên có năng lực ngoại ngữ và nhận thức về liên văn hóa Ngược lại, thiếu kỹ năng và nhận thức trong giao tiếp liên văn hóa dễ dẫn đến hiểu lầm và xung đột văn hóa, ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình giảng dạy và học tập.
Elena (2014) nhấn mạnh rằng giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn cần tự nâng cao năng lực ngoại ngữ, thái độ và giá trị để giúp học sinh thích nghi với sự biến đổi của xã hội Họ đóng vai trò là những hình mẫu đầu tiên về đạo đức xã hội và giao tiếp liên văn hóa, đòi hỏi giáo viên phải nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa để thực hiện sứ mệnh này Việc áp dụng khía cạnh liên văn hóa dưới dạng năng lực, thái độ và kỹ năng là yếu tố quyết định thành công trong giáo dục ngoại ngữ và văn hóa quốc gia, đồng thời là nền tảng để thích ứng với hệ thống giáo dục quốc tế dựa trên trí tuệ xã hội toàn cầu Do đó, giáo viên cần sẵn sàng thay đổi, trách nhiệm và nỗ lực hoàn thiện năng lực của mình, không quên sứ mệnh là hình mẫu đạo đức, năng lực và nhận thức xã hội Qua đó, họ góp phần phát triển khả năng giao tiếp liên văn hóa của học sinh, giúp họ hòa nhập dễ dàng hơn với xã hội.
Theo Han và Thomas (2010), giáo viên trong môi trường giao tiếp liên văn hóa cần có nhận thức rõ về các định kiến và nhận định về hành vi của con người, đồng thời áp dụng các biện pháp giáo dục phù hợp cho các nhóm học sinh đến từ nền tảng văn hóa đa dạng Ngoài ra, giáo viên nên làm gương cho học sinh bằng cách thể hiện sự linh hoạt và thích nghi trong xã hội đa văn hóa, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và thúc đẩy hiểu biết văn hóa trong lớp học.
Trong bối cảnh nhu cầu giao tiếp toàn cầu ngày càng tăng, Herring (1990) nhấn mạnh rằng giao tiếp phi ngôn từ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng năng lực giao tiếp hiệu quả Giao tiếp phi ngôn từ giúp giảm thiểu hiểu lầm và thông tin sai lệch trong các cuộc trao đổi liên văn hóa, đặc biệt khi người tham gia hiểu rõ kiến thức về loại hình giao tiếp này Ông định nghĩa giao tiếp phi ngôn từ là hành vi chuyển tải thông tin một cách linh hoạt qua các hình thức lời nói và chữ viết, góp phần thúc đẩy sự hiểu biết và kết nối giữa các nền văn hóa khác nhau.
2.2 Nghiên cứu của tác giả Việt Nam
Chính sách ngoại ngữ tại Việt Nam đã trở thành ưu tiên hàng đầu, đặc biệt đối với tiếng Anh, kể từ khi đất nước đạt được các cột mốc quan trọng như đổi mới kinh tế năm 1986, gia nhập ASEAN năm 1995 và WTO năm 2006 (Le, 2011) Việc thành thạo tiếng Anh giúp người Việt mở rộng cơ hội trong giáo dục, giao lưu văn hóa xã hội, và thúc đẩy hoạt động thương mại toàn cầu Trong bối cảnh toàn cầu hóa và quốc tế hóa, sự gia tăng của các doanh nghiệp và tổ chức quốc tế tại Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận các tương tác quốc tế, đòi hỏi khả năng giao tiếp tiếng Anh với nhiều nền văn hóa khác nhau Vì vậy, việc nâng cao năng lực giao tiếp liên văn hóa (NLGTLVH) trong giảng dạy tiếng Anh là cần thiết để phát triển nhận thức về khác biệt văn hóa, từ đó hình thành thái độ và hành vi phù hợp khi giao tiếp quốc tế, trở thành mục tiêu quan trọng trong quá trình đào tạo tiếng Anh tại Việt Nam (Nguyễn Lan, 2020).
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, phát triển kỹ năng ngoại ngữ trong giao tiếp liên văn hóa trở thành mục tiêu quan trọng của các trường đại học tại Việt Nam Giao tiếp liên văn hóa xảy ra khi người nói và người nghe đến từ các nền văn hóa khác nhau, đã tồn tại từ lâu nhưng ngày nay mang ý nghĩa toàn cầu trong thế kỷ XXI Để hội nhập và giao lưu quốc tế hiệu quả, khả năng hiểu biết và năng lực giao tiếp liên văn hóa ngày càng trở nên thiết yếu Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện để phát triển, lưu trữ và truyền tải giá trị văn hoá, mà còn thể hiện bản sắc của cộng đồng và từng thành phần trong cộng đồng đó Các yếu tố như cách tư duy, hình thức lập luận, xử lý vấn đề cũng là những yếu tố văn hóa quan trọng cần xem xét trong giao tiếp liên ngôn, góp phần nâng cao khả năng giao tiếp liên văn hóa trong thế giới đa dạng ngày nay (GS Nguyễn Hòa, 2011).
Khi giao tiếp với các cá nhân từ nền văn hóa khác, con người dễ mang theo các mô hình và cách thức văn hóa của mình, dẫn đến khả năng giao tiếp không thành công Vấn đề không chỉ ở năng lực giao tiếp chung như ngôn ngữ, xã hội hay tâm lý, mà còn ở năng lực giao tiếp liên văn hóa Năng lực này yêu cầu hiểu biết về các giá trị và biểu hiện văn hóa để tham gia vào quá trình giao tiếp hiệu quả, không chỉ trong việc truyền tải nội dung mà còn hiểu rõ các yếu tố giá trị, mối quan hệ và cảm xúc liên quan.
Giao tiếp và nội dung trao đổi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa, đồng thời cách thức giao tiếp và tư duy của chúng ta cũng góp phần định hình và phát triển ngôn ngữ, văn hóa Trong mối quan hệ đa chiều này, giao tiếp liên văn hóa đóng vai trò quan trọng trong quá trình hội nhập quốc tế Giáo dục liên văn hóa ngày càng trở nên thiết yếu, giúp phát triển năng lực giao tiếp liên văn hóa phù hợp, xây dựng thái độ đúng đắn, hiểu rõ giá trị văn hóa và những đặc thù trong cách thức giao tiếp mang tính văn hóa.
Lê Thị Thanh Hoa và Đỗ Thị Xuân Dung (2010) nhận thấy rằng việc dạy văn hóa trong chương trình tiếng Anh chuyên ngữ tại Việt Nam đã được nghiên cứu bởi một số giáo viên và sinh viên, chủ yếu tập trung vào nội dung văn hóa hoặc nâng cao nhận thức văn hóa cho sinh viên Trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa ngày càng đa dạng, các biểu hiện văn hóa trở nên phong phú và phức tạp hơn Do đó, phương pháp dạy học văn hóa theo hướng đối thoại, đồng cảm giúp giáo viên trở thành người bạn đồng hành, hỗ trợ sinh viên rèn luyện kỹ năng văn hóa một cách hiệu quả hơn trong quá trình học ngoại ngữ.
TS Nguyễn Vũ Hảo (2019) nhấn mạnh rằng, đến thế kỷ XXI, nhân loại đã đạt được nhiều thành tựu lớn về khoa học và công nghệ, góp phần thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Nhờ sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại như internet, điện thoại di động, truyền hình, cùng với mạng lưới các kênh truyền thanh và truyền hình quốc tế, giao lưu văn hóa toàn cầu đã trở nên sôi động hơn bao giờ hết, thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa và cộng đồng trên khắp thế giới Nhờ đó, toàn cầu hóa đã trở thành một xu hướng tất yếu của lịch sử, lôi cuốn tất cả các dân tộc và nền văn hóa Tuy nhiên, sự thiếu hiểu biết về một nền văn hóa nào đó không nhất thiết dẫn đến nhận thức sai lệch, mà nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tư duy chủ quan, khi người ta nhìn nhận người từ nền văn hóa khác qua lăng kính của chính nền văn hóa của mình Để tránh hiểu lầm về văn hóa, cần khắc phục hiện tượng “mù văn hóa” và chuyển từ mô hình tư duy chủ quan, lấy “cái tôi làm trung tâm” sang mô hình khách quan, đối xứng và mang tính phổ quát, dựa trên đối thoại bình đẳng giữa các cộng đồng văn hóa (TS Nguyễn Vũ Hảo, 2019).
Hiện nay, các nghiên cứu trong nước về kỹ năng giao tiếp liên văn hóa còn hạn chế, chưa đủ để thể hiện rõ tầm quan trọng cũng như quy trình và các bước cần thiết để phát triển năng lực này trong giáo viên Do đó, cần có thêm các nghiên cứu toàn diện hơn để nâng cao nhận thức và nâng cao kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho giáo viên, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và giáo dục toàn diện.
Nghiên cứu này nhằm đánh giá hiệu quả của các phương pháp phát triển kỹ năng ngoại ngữ trong giao tiếp liên văn hóa của giảng viên Trường Đại Học Thương Mại Mục tiêu chính là xác định các chương trình đào tạo phù hợp, cũng như đề ra các phẩm chất cần đạt để nâng cao năng lực giao tiếp liên văn hóa Đồng thời, nghiên cứu cũng khảo sát nhận thức, quan điểm và thái độ của giảng viên về các hoạt động này nhằm đưa ra các khuyến nghị hữu ích cho giảng viên và nhà quản lý trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và phát triển nguồn nhân lực.
Các nghiên cứu thống nhất rằng giáo viên đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy ngoại ngữ và nâng cao kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho sinh viên Đồng thời, họ có trách nhiệm tự phát triển năng lực giao tiếp liên văn hóa để trở nên nhạy cảm và tận dụng các cơ hội giao lưu văn hóa toàn cầu Tuy nhiên, các bước thực hiện và phẩm chất cần phát triển trong lĩnh vực này vẫn chưa rõ ràng và chưa đạt hiệu quả cao Trường đại học Thương Mại của Việt Nam đối mặt với nhiều cơ hội và thách thức từ kinh tế toàn cầu và hợp tác quốc tế Để tận dụng cơ hội này, giảng viên cần chuẩn bị kỹ lưỡng và nâng cao năng lực giao tiếp liên văn hóa; từ đó, nghiên cứu này nhằm xây dựng các tiêu chí rõ ràng về năng lực giao tiếp liên văn hóa cũng như nâng cao nhận thức của giáo viên về các tiêu chí đó Nghiên cứu có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn trong bối cảnh trường đang nỗ lực trở thành cơ sở giáo dục đại học uy tín, đạt chuẩn quốc tế.
Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu nhằm đánh giá nhận thức và hiểu biết của giảng viên Trường Đại Học Thương Mại về vai trò quan trọng của kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong giảng dạy và hợp tác giáo dục Các kết quả cũng làm rõ những khó khăn mà giảng viên gặp phải trong quá trình phát triển kỹ năng này, đồng thời nắm bắt xu hướng phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong hoạt động giảng dạy và công tác của giảng viên Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa giúp giảng viên tối ưu hóa hiệu quả giảng dạy và mở rộng hợp tác quốc tế.
Câu hỏi nghiên cứu
Giảng viên Đại Học Thương Mại nhận thức rõ vai trò quan trọng của kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy và thúc đẩy hợp tác giáo dục quốc tế Kỹ năng này giúp họ hiểu và tương tác hiệu quả với sinh viên và đồng nghiệp từ nhiều nền văn hóa khác nhau, góp phần tạo môi trường học tập đa dạng và mở Đồng thời, việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa còn giúp giảng viên xây dựng mối quan hệ hợp tác bền vững trong các dự án quốc tế, nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của trường đại học trên thị trường giáo dục quốc tế Nhận thức về tầm quan trọng của kỹ năng này thúc đẩy các giảng viên không ngừng nâng cao kiến thức và kỹ năng phù hợp với xu hướng toàn cầu hóa trong giáo dục.
• Giảng viên Đại Học Thương Mại gặp khó khăn gì trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa?
• Giảng viên Đại Học Thương Mại có định hướng gì trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa?
Những đóng góp của đề tài
Đề tài giúp nâng cao nhận thức của giảng viên về tầm quan trọng của phát triển kỹ năng giao tiếp và giao văn hóa trong giảng dạy và nghiên cứu, đặc biệt là đối với các giảng viên các môn ngoại ngữ, giao tiếp, văn hóa và kinh tế đa quốc gia Nó làm rõ các khó khăn thường gặp và đề xuất các khuyến nghị kịp thời để giảng viên có thể xây dựng và điều chỉnh phẩm chất, thái độ, cũng như kỹ năng cần thiết nhằm nâng cao kỹ năng giao tiếp liên văn hóa.
Nghiên cứu giúp nhà trường định hướng chương trình chính khóa và ngoại khóa, tạo cơ hội cho giảng viên, sinh viên, cán bộ tham gia các diễn đàn, hội nghị và hợp tác giáo dục quốc tế Tổng quan đề tài cung cấp cái nhìn toàn diện về hội nhập giáo dục toàn cầu và nhu cầu phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa Điều này thúc đẩy động lực cho cá nhân nâng cao trình độ và bắt kịp xu thế mới của giáo dục đa quốc gia.
Kết cấu của nghiên cứu
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, bố cục của đề tài gồm các chương như sau:
Chương một tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, trong đó nhóm tác giả trình bày các nghiên cứu tiêu biểu trong và ngoài nước nhằm xác định hướng đi phù hợp cho đề tài.
Chương hai tập trung vào các bước cụ thể trong quá trình nghiên cứu, bao gồm phương pháp nghiên cứu, công cụ thu thập dữ liệu, quá trình phân tích và trình bày các kết quả liên quan đến vấn đề nghiên cứu Các bước này đảm bảo tính khoa học và chính xác trong việc thực hiện nghiên cứu, giúp người đọc hiểu rõ quy trình và kết quả đạt được Sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp và công cụ hiệu quả là yếu tố quyết định thành công của nghiên cứu, đồng thời phân tích dữ liệu kĩ lưỡng giúp rút ra những kết luận chính xác và có giá trị thực tiễn cao.
Chương ba trình bày các khuyến nghị phù hợp dựa trên kết quả nghiên cứu nhằm giúp giảng viên nâng cao kỹ năng giao tiếp liên văn hóa hiệu quả Các đề xuất này nhằm hỗ trợ giảng viên hiểu rõ quy trình phát triển kỹ năng và tận dụng nguồn lực từ nhà trường cũng như các nguồn hỗ trợ cần thiết Việc áp dụng các khuyến nghị này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và thúc đẩy sự tự tin trong giao tiếp liên văn hóa của giảng viên.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG NGOẠI NGỮ TRONG GIAO TIẾP LIÊN VĂN HÓA
Cơ sở lý luận
Wardhaug (1993) nhìn nhận văn hoá như:
Kỹ năng cần thiết để hoàn thành nhiệm vụ cuộc sống hàng ngày đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cuộc sống thường nhật Trong khi đó, chỉ một số ít người mới cần có kiến thức sâu rộng về âm nhạc, văn học và nghệ thuật để đáp ứng các yêu cầu của văn hóa cao cấp.
Từ Tylor (1871), văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng mang tính dân tộc học, bao gồm kiến thức, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và các khả năng cùng thói quen khác mà một cá nhân sở hữu trong vai trò thành viên của xã hội Văn hóa đóng vai trò là một tổng thể phức hợp các yếu tố tạo nên bản sắc và đặc điểm riêng của từng cộng đồng.
Riddell (1989:1) cho rằng văn hoá bao gồm: cả cảc khía cạnh của đời sống con người được các thành viên của một xă hội thụ đắc và chia sẻ
Văn hóa là tổng thể phức hợp các đặc tính tinh thần, vật chất, trí tuệ và cảm xúc nổi bật xác định một xã hội hoặc nhóm xã hội Nó không chỉ bao gồm nghệ thuật và văn chương mà còn phản ánh cách thức sống, các quyền cơ bản của con người, hệ thống giá trị, truyền thông và đức tin.
UNESCO (Hội nghị loàn thế giới vể các chính sách văn hóa Mexico City)
Văn hóa của một dân tộc là tổng thể phức hợp các giá trị, sản phẩm vật thể và phi vật thể mà dân tộc đó sáng tạo ra và tiếp thu Văn hóa còn bao gồm các cách thức hành xử, phản ánh qua các hành vi cụ thể trong cuộc sống hàng ngày Chính tổng thể này giúp phân biệt một dân tộc với các dân tộc khác không chỉ dựa trên các sản phẩm và hành vi mà còn qua cách thể hiện, biểu hiện và ý nghĩa của chúng Đây là yếu tố quan trọng để hiểu rõ bản sắc riêng của mỗi dân tộc (Quang, N 2008).
1.1.2 Giao tiếp liên văn hóa là gì, ICC ( năng lực giao tiếp liên văn hóa) là gì?
Năm 1954 được xem là bước ngoặt trong sự phát triển của chuyên ngành giao tiếp liên văn hóa với sự ra đời của cuốn sách “Văn hóa là giao tiếp, giao tiếp là văn hóa” của E.Hall và B.Trager Thuật ngữ giao tiếp liên văn hóa chính thức xuất hiện từ đó, mở ra nhiều cuộc tranh luận trong giới học thuật tại Mỹ Năm 1959, E.Hall tiếp tục giới thiệu cuốn “Ngôn ngữ câm” (The Silent Language), nhấn mạnh mối liên hệ khăng khít giữa văn hóa và giao tiếp Quan điểm của Hall cho rằng văn hóa là giao tiếp và giao tiếp là văn hóa đã tạo ra những luồng ý kiến trái chiều, góp phần hình thành các thuật ngữ quan trọng trong lĩnh vực này.
“giao thoa văn hóa”, “đa văn hóa”, “sốc văn hóa” (bây giờ người ta hay dùng stress văn hóa) hình thành vào thời gian này
Nhiều trường phái nghiên cứu khác nhau nảy nở Xét theo tầm quan trọng, Bennett (2004), Fantini (2000), Byram (1997), Guo-Ming Chen & Starosta
Nhiều nghiên cứu, bao gồm của Wiseman (2002), Thomas (2007) và Deardorff (2004), đều nhấn mạnh rằng năng lực giao tiếp liên văn hóa (ICC) đóng vai trò là điều kiện tiên quyết để đảm bảo các tương tác hiệu quả giữa những người đến từ các nền văn hóa khác nhau.
Các tác giả đều đồng thuận rằng ICC là khả năng tương tác hiệu quả và phù hợp với các thành viên thuộc các nền văn hóa khác nhau (Wiseman, 2002) Đây còn được hiểu là khả năng dàn xếp các ý nghĩa văn hóa và thực hiện các hành vi giao tiếp phù hợp và hiệu quả trong các môi trường đa văn hóa (Guo-Ming Chen & Starosta).
Năm 1996, nghiên cứu chỉ ra khả năng từ bỏ các hình thức văn hóa dựa trên giá trị nhằm thích ứng với các cảnh quan văn hóa khác nhau, thông qua quá trình nhận thức và siêu nhận thức, cùng với các cơ chế động lực và sự điều chỉnh hành vi phù hợp.
1.1.3 Vai trò của năng lực giao tiếp liên văn hóa trong dạy và học ngoại ngữ
Crozet và Liddicoat (1997) nhấn mạnh rằng văn hóa tiềm ẩn trong cách sử dụng ngôn ngữ để tạo ra các loại hình văn bản khác nhau, bao gồm viết, nghe, nhìn và nói Văn hóa là một phần không thể tách rời và đan xen với ngôn ngữ, góp phần hình thành ý nghĩa trong giao tiếp Hơn nữa, việc học một ngoại ngữ không chỉ đơn thuần là học từ vựng và ngữ pháp để xây dựng câu chính xác, mà còn phải hiểu rõ các yếu tố văn hóa liên quan (Liddicoat, 2005).
Trong quá trình học ngoại ngữ, chỉ chú trọng vào kỹ năng ngôn ngữ không đủ để giao tiếp thành công; hiểu biết về văn hóa là yếu tố thiết yếu để tránh sử dụng câu nói không phù hợp trong các tình huống khác nhau Tiếng Anh hiện nay là ngôn ngữ toàn cầu, dùng để giao tiếp giữa người từ các quốc gia khác nhau, đòi hỏi người học phải nắm vững kiến thức văn hóa của các nền văn hóa đó để thực hiện giao tiếp liên văn hóa thành công Theo Byram (1997), mục tiêu của việc dạy tiếng Anh trong thời kỳ toàn cầu hóa là phát triển năng lực liên văn hóa cho người học nhằm giúp họ trở thành những người giao tiếp đa văn hóa thành thạo Do đó, việc tăng cường kỹ năng liên văn hóa trong học và giảng dạy ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, trở thành một phần không thể thiếu Ngôn ngữ không chỉ là hệ thống ký hiệu mà còn chứa đựng kiến thức, thế giới quan và đặc trưng văn hóa của người nói; chính vì vậy, việc dạy ngôn ngữ phải kết hợp với việc truyền tải các yếu tố văn hóa này Để giao tiếp hiệu quả, người học cần nhận thức rằng việc sử dụng ngôn ngữ phải liên kết chặt chẽ với kiến thức, thái độ và hành vi phù hợp với từng nền văn hóa, góp phần thúc đẩy nghiên cứu về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong ngôn ngữ học (Liddicoat, 2005).
Các học giả đã xác nhận mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và văn hóa, nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa trong quá trình giảng dạy ngôn ngữ Việc chuyển sang hướng giảng dạy tích hợp giữa ngôn ngữ và văn hóa, hay còn gọi là giảng dạy ngôn ngữ liên văn hóa (GDNNLVH), trở nên cấp thiết để giúp người học hiểu về ngôn ngữ và văn hóa của chính họ cũng như của các nền văn hóa khác GDNNLVH được coi là một phương pháp phát triển năng lực ngôn ngữ và hiểu biết văn hóa thông qua việc kết nối với các ngôn ngữ và nền văn hóa đa dạng (Liddicoat).
Hơn nữa, GDNNLVH nhằm phát triển năng lực ngôn ngữ và văn hóa cho người học thông qua việc học ngoại ngữ và hiểu rõ ngôn ngữ của đất nước mình Điều này giúp người học có thể giao tiếp thành công và phù hợp với các nền văn hóa khác nhau, đồng thời nâng cao nhận thức về sự khác biệt văn hóa Nhờ đó, họ có khả năng nhìn nhận và đánh giá đúng mức các tình huống đa dạng văn hóa, từ đó hình thành thái độ và hành vi phù hợp khi gặp gỡ các nền văn hóa khác.
1.1.4 Các mô hình năng lực giao tiếp liên văn hóa
Theo Byram (1997), để thực hiện thành công một cuộc hội thoại với người đến từ nền văn hóa khác bằng một ngôn ngữ không phải là ngôn ngữ mẹ đẻ, người dùng ngôn ngữ cần có Năng lực giao tiếp (Communicative competence) cùng với Năng lực liên văn hóa (Intercultural competence) Năng lực liên văn hóa giúp người học tự tin, thích hợp và thành thạo trong việc giao tiếp bằng một ngôn ngữ nước ngoài với người đến từ các nền văn hóa khác nhau Định nghĩa các thành tố của Năng lực liên văn hóa được trình bày chi tiết tại Bảng 1, nhấn mạnh vai trò của kỹ năng và kiến thức liên văn hóa trong quá trình giao tiếp quốc tế thành công.
Sau khi phân tích các mô hình năng lực giao tiếp liên văn hóa tiêu biểu như Bennett (2004), Fantini (2000), Byram (1997), Wiseman (2002), Thomas (2003), Deardorff (2008), và Quang, N (2017), chúng ta nhận thấy rằng phát triển năng lực liên văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng giao tiếp đa văn hóa Các mô hình này cung cấp khung lý thuyết giúp hiểu rõ các yếu tố kỹ năng, thái độ và kiến thức cần thiết để giao tiếp thành công trong môi trường liên văn hóa ngày càng toàn cầu hóa Việc nghiên cứu các mô hình này góp phần thúc đẩy các giải pháp đào tạo và phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa hiệu quả hơn trong giáo dục và công việc quốc tế.
Nhóm tác giả chọn sử dụng mô hình của Quang, N (2017) vì mô hình này thể hiện rõ mối liên hệ linh hoạt và biện chứng giữa nhận thức, thái độ và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa Ngoài ra, mô hình còn chỉ rõ các phương pháp hiện thực hóa kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong các hoạt động giảng dạy và đời sống ngôn ngữ ứng dụng, giúp nâng cao hiệu quả thực hành giao tiếp liên văn hóa trong thực tế.
1.1.5 Kỹ năng giao tiếp liên văn hóa bao gồm những kỹ năng gì
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ PHÂN TÍCH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Khách thể nghiên cứu
Nghiên cứu tập trung vào 50 giảng viên thuộc trường Đại Học Thương Mại, gồm 10 giảng viên không chuyên và 40 giảng viên chuyên về ngoại ngữ, với đa số đến từ viện đào tạo quốc tế, phòng truyền thông, và khoa tiếng Anh, có kinh nghiệm giảng dạy từ 5 năm trở lên Trong số này, chỉ có 4 người là nam giới, phản ánh điều kiện nhân lực của khoa Tiếng Anh Ngoài việc tham gia khảo sát qua bảng hỏi, 10 giảng viên đã tham gia phỏng vấn sâu để chia sẻ khó khăn và đề xuất giải pháp, tập trung vào phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa phù hợp với nhu cầu thực tế Các giảng viên tham gia phỏng vấn đều có thâm niên giảng dạy trên 11 năm, trong đó có 9 nữ và 1 nam, đặc biệt chú trọng các vấn đề liên quan đến giảng dạy văn hóa và kỹ năng giao tiếp trong môi trường quốc tế.
Công cụ thu thập số liệu
Bảng hỏi được xây dựng dựa trên lý luận của vấn đề nghiên cứu và dựa trên mô hình năng lực giao tiếp liên văn hóa của Quang Các câu hỏi trong bảng nhằm đánh giá khả năng giao tiếp liên văn hóa của người học, giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng và mức độ phát triển của kỹ năng này Việc sử dụng mô hình của Quang đảm bảo câu hỏi phù hợp với các tiêu chuẩn nghiên cứu và cung cấp dữ liệu chính xác để phân tích Do đó, xây dựng bảng hỏi dựa trên mô hình này là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính khả thi và độ tin cậy của nghiên cứu về năng lực giao tiếp liên văn hóa.
Năm 2017, N đã phát triển một phiếu gồm 13 câu hỏi trực tiếp nhằm khảo sát nhận thức, hiểu biết và các khó khăn cũng như hướng phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa của giảng viên Đại học Thương mại Phương pháp nghiên cứu định tính cho phép thu thập thông tin chi tiết và linh hoạt từ các câu trả lời của giảng viên, mặc dù phần lớn câu hỏi là dạng đóng Trong tổng số 50 giảng viên được khảo sát, chỉ những người có tương tác hoặc giao tiếp liên văn hóa trong quá trình công tác tại trường mới tham gia khảo sát, giúp cung cấp dữ liệu phù hợp để phân tích.
2.2.2 Về câu hỏi phỏng vấn
Nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn để khám phá sâu hơn về bản chất của vấn đề, giúp đánh giá và làm rõ các dữ kiện thu thập được trong bảng điều tra Phương pháp này hỗ trợ tác giả hiểu rõ hơn những thông tin chưa thể làm rõ ban đầu, từ đó nâng cao tính chính xác và đầy đủ của phân tích (Nguyễn Xuân Nghĩa, 2012)
Sau quá trình thu thập phiếu điều tra, có 10 giảng viên sẵn sàng tham gia phỏng vấn sâu, đều đến từ các bộ môn Thực hành tiếng, Lý Thuyết tiếng và Dịch Tiếng Anh thuộc Khoa Tiếng Anh, đều có trên 10 năm kinh nghiệm giảng dạy và công tác tại trường Số lượng giảng viên tham gia phỏng vấn từ bộ môn Lý thuyết tiếng và Dịch Tiếng Anh lớn hơn so với các bộ môn khác do các giảng viên này phụ trách nhiều môn liên quan đến chiến lược giao tiếp và văn hóa Anh, góp phần làm phong phú nội dung nghiên cứu về chiến lược giảng dạy và kỹ năng giao tiếp tiếng Anh.
Mỹ, giao thoa Văn Hóa và thực hành dịch thuật.
Quy trình thu thập số liệu
Trong bước 1, bảng hỏi được sử dụng để thu thập dữ liệu về kiến thức và nhận thức của giảng viên liên quan đến phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa Các câu hỏi chủ yếu tập trung vào giảng viên Việt Nam, do khó khăn trong dịch bệnh làm gây trở ngại trong việc liên hệ và xin phép các giảng viên nước ngoài, mặc dù đã có một số phản hồi từ bảng hỏi nhưng phần lớn chưa được phép công khai, khiến nhóm tác giả chỉ thực hiện quan sát chủ quan ở phạm vi này.
Các câu hỏi trong bài tập trung vào kiến thức và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cũng như các chiến lược phát triển kỹ năng này của giảng viên và sinh viên Nhóm câu hỏi thứ nhất làm rõ kiến thức về kỹ năng giao tiếp liên văn hóa và mối quan tâm của giảng viên đối với việc phát triển kỹ năng này Trong khi đó, nhóm thứ hai tập trung vào những khó khăn mà giảng viên gặp phải, các nguồn lực hỗ trợ sẵn có, cũng như định hướng của giảng viên về việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho chính họ và cho sinh viên Các câu hỏi này không đề cập đến trình độ tiếng Anh hay kinh nghiệm giảng dạy, bởi đã xác định rằng các giảng viên đều có ít nhất 5 năm kinh nghiệm giảng tại Đại học Thương Mại.
Trong bước 2, nhóm tác giả dựa trên kết quả ban đầu của bảng hỏi để quan sát trực tiếp hoạt động giao tiếp giữa giảng viên và sinh viên, đặc biệt tập trung vào giao tiếp liên văn hóa giữa giáo viên Việt Nam và sinh viên quốc tế, cũng như giữa giảng viên nước ngoài và sinh viên Việt Nam Các quan sát này giúp nhóm đưa ra những nhận xét quan trọng về đặc điểm tính cách và nhận thức văn hóa của các bên, từ đó làm rõ hơn hiểu biết về quá trình giao tiếp liên văn hóa trong môi trường giáo dục đa quốc gia.
Sau khi hoàn tất khảo sát và quan sát, nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn 10 giảng viên tự nguyện của khoa Tiếng Anh, gồm 4 giảng viên bộ môn Dịch, 4 giảng viên bộ môn Lý Thuyết Tiếng, và 2 giảng viên bộ môn Thực Hành Tiếng Các giảng viên này chủ yếu giảng các môn nói, thuyết trình, giao tiếp, giao tiếp liên văn hóa, văn hóa Anh-Mỹ, thực hành dịch Anh-Việt, Việt-Anh, tiếng Anh kinh tế, giúp họ có nhiều cơ hội tiếp xúc và đối mặt với các vấn đề văn hóa đa quốc gia, đồng thời gặp phải những khó khăn trong giao tiếp liên văn hóa và có nhu cầu chia sẻ kinh nghiệm.
Trong tổng số 50 giảng viên tham gia khảo sát, 10 người đã được lựa chọn để phỏng vấn sâu nhằm chia sẻ những khó khăn cụ thể và đề xuất kiến nghị phù hợp Các ý kiến của họ được trình bày rõ ràng trong báo cáo nhằm xây dựng kỹ năng giao tiếp liên văn hóa một cách sát thực và phù hợp với nhu cầu của giảng viên Các giảng viên này đều có kinh nghiệm công tác từ 11 năm trở lên, đặc biệt có nhiều năm giảng dạy các học phần về văn hóa và giao tiếp Trong số 10 người phỏng vấn sâu, chỉ có 1 nam, còn lại là 9 nữ giảng viên thuộc khoa tiếng Anh, giúp làm rõ các khó khăn và đề xuất nhằm nâng cao năng lực giảng dạy liên văn hóa của đội ngũ giảng viên.
Kết quả nghiên cứu
Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp định tính và điều tra khảo sát để thu thập dữ liệu Cụ thể, khảo sát đối với 50 giảng viên chuyên và không chuyên tiếng Anh tại Trường Đại Học Thương Mại, nhằm đánh giá mức độ tương tác liên văn hóa và nhận thức về vai trò của giao tiếp liên văn hóa trong hợp tác giáo dục và giảng dạy Các kết quả này cung cấp cái nhìn toàn diện về tầm quan trọng của liên văn hóa trong quá trình giảng dạy tiếng Anh tại các cơ sở giáo dục đại học.
2.4.1 Kết quả bảng hỏi giáo viên
Phần lớn giảng viên (95%) nhận định rằng văn hóa đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp liên văn hóa, đồng thời khẳng định việc xây dựng và phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa là cần thiết trong công tác giảng dạy và giáo dục Các giảng viên cũng thể hiện nhu cầu cao trong việc nâng cao kỹ năng giao tiếp liên văn hóa để nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo môi trường học tập đa văn hóa.
Hình 1: Mức độ quan trọng của văn hóa đối với giao tiếp
Mức độ quan trọng của văn hóa đối với giao tiếp quan trọng khá quan trọng không quan trọng
Hình 2: Mức độ cần thiết của giao tiếp liên văn hóa với giảng dạy và hợp tác
Giao tiếp liên văn hóa ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kỹ năng ngoại ngữ của người học Kỹ năng này không chỉ thúc đẩy sự thành thạo trong các kỹ năng cơ bản như nghe, nói, đọc, viết mà còn giúp người học trở nên linh hoạt, tự tin và dễ dàng thích nghi với xu hướng toàn cầu hóa Khi giảng viên nhận thức rõ tầm quan trọng của giao tiếp liên văn hóa, họ sẽ chú trọng phát huy kỹ năng này để nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển chuyên môn ngoại ngữ của sinh viên Điều này góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn quá trình học ngoại ngữ, giúp người học thích nghi tốt hơn trong môi trường quốc tế.
Mức độ cần thiết của giao tiếp liên văn hóa với giảng dạy và hợp tác rất cao rất thấp
Khoảng 30% đến 50% giảng viên vẫn chưa nắm vững kiến thức cơ bản về các thành tố của năng lực giao tiếp liên văn hóa Điều này gây khó khăn cho họ trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, vì họ cần có kiến thức nền tảng chính xác để xây dựng và nâng cao khả năng này Việc thiếu hiểu biết về các yếu tố quan trọng của giao tiếp liên văn hóa ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đào tạo và sự tự tin trong quá trình giảng dạy Do đó, việc đào tạo và cập nhật kiến thức về năng lực giao tiếp liên văn hóa là rất cần thiết để nâng cao chất lượng giảng dạy và phát triển kỹ năng mềm cho giảng viên.
Hình 3: Kiến thức về phẩm chất, thái độ, kỹ năng, năng lực giao tiếp liên văn hóa
Việc nghiên cứu nhận thức của giảng viên về các phạm trù quan trọng của năng lực và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa là cần thiết và mang lại kết quả thiết thực Điều này giúp định hướng đầu tư, phát triển kỹ năng này từ cơ bản đến nâng cao, nhằm nâng cao khả năng ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp của giảng viên Để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới, giảng viên cần nắm bắt các khái niệm cốt lõi liên quan đến giao tiếp liên văn hóa, đồng thời tiếp thu các đặc điểm và phẩm chất mới, vừa mang tính thách thức vừa tạo cơ hội phát triển bản thân.
100 phẩm chất Thái độ năng lực kỹ năng
Kiến thức về phẩm chất, thái độ, kỹ năng, năng lực giao tiếp liên văn hóa Đúng Sai
Theo kết quả điều tra từ bảng hỏi, hiện tại có tới 50% số giảng viên tham gia khảo sát quan tâm đến việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, cho thấy sự nhận thức về tầm quan trọng của kỹ năng này trong giảng dạy và công việc Trong đó, 20% giảng viên trẻ cho rằng việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa sẽ rất hữu ích trong tương lai, đặc biệt do nhiệm vụ công việc mới yêu cầu Tuy nhiên, có 20% giáo viên cho rằng công việc của họ ít liên quan đến lĩnh vực này, còn 10% chưa rõ vai trò thực sự của kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, chỉ xem đó là một kỹ năng quan trọng nhưng chưa thực sự cần thiết trong công việc hàng ngày.
Hình 4: Mức độ quan tâm phát triển kỹ năng GTLVH
Nhóm tác giả tập trung nghiên cứu các khó khăn cụ thể mà giảng viên gặp phải trong giao tiếp liên văn hóa, nhằm hiểu rõ những thách thức này ảnh hưởng đến quá trình giảng dạy và hợp tác quốc tế Các nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ việc giảng viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm cơ hội giao tiếp phù hợp, thiếu kỹ năng và tự tin để thể hiện bản thân trong môi trường đa văn hóa Đặc biệt, hạn chế về kiến thức về các nền văn hóa khác khiến giảng viên gặp trở ngại trong việc xây dựng các mối quan hệ hợp tác hiệu quả Vấn đề này đặt ra yêu cầu cần có các giải pháp phù hợp để nâng cao khả năng giao tiếp liên văn hóa của giảng viên, góp phần thúc đẩy sự phát triển của giáo dục đa quốc gia.
Mức độ quan tâm phát triển kỹ năng mềm trong tương lai còn hạn chế, chủ yếu do chưa nhận diện rõ vấn đề trong thực hành giao tiếp liên văn hóa Nhiều giảng viên gặp khó khăn trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa vì còn hạn chế hoặc ít được rèn luyện kiến thức ngôn ngữ và kỹ năng mềm như giao tiếp và liên nhân Ngoài ra, các yếu tố như tính cách cá nhân và hiểu biết còn hạn chế về văn hóa nước ngoài khiến nhiều giảng viên thiếu tự tin trong giao tiếp liên văn hóa, ảnh hưởng đến khả năng phát triển kỹ năng này một cách hiệu quả.
Hình 5: Mức độ quan tâm phát triển kỹ năng GTLVH
Khó khăn trong giao tiếp liên văn hóa xảy ra chủ yếu do sự khác biệt về kiến thức ngôn ngữ, tính cách cá nhân, cũng như hiểu biết về văn hóa của đối phương Những thách thức này tạo ra cơ hội để phát triển kỹ năng giao tiếp và mở rộng hiểu biết văn hóa Hiểu rõ nguyên nhân của các trở ngại này giúp cải thiện khả năng giao tiếp liên văn hóa, từ đó nâng cao hiệu quả trao đổi thông tin trong môi trường đa dạng văn hóa.
Các giảng viên cho rằng kỹ năng liên nhân là kỹ năng khó phát triển và phức tạp nhất, vì đây là rào cản lớn nhất do sinh viên ít có cơ hội thực hành giao tiếp liên văn hóa trong thực tế Tiếp đó, kỹ năng ngoại ngôn và cận ngôn cũng đòi hỏi nỗ lực lớn, trong khi kỹ năng nội ngôn lại xếp cuối cùng về độ khó Việc phát triển các kỹ năng này đòi hỏi phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp sinh viên vượt qua các thách thức thực tiễn.
Hình 6: Khó khăn về kỹ năng giao tiếp liên văn hóa
Lộ trình phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa ngày càng rõ ràng hơn nhờ những khó khăn đã gặp phải, đồng thời không thể tách rời với kỹ năng ngoại ngữ Các kỹ năng ngoại ngữ và giao tiếp liên văn hóa là các yếu tố thúc đẩy lẫn nhau, tạo thành một mối quan hệ biện chứng giúp nâng cao năng lực giao tiếp của mỗi cá nhân trong môi trường toàn cầu hóa.
Khó khăn về kỹ năng giao tiếp liên văn hóa nội ngôn cận ngôn ngoại ngôn liên nhân
Dù gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp liên văn hóa, hầu hết các giảng viên vẫn quyết tâm phát triển kỹ năng này để nâng cao hiệu quả giảng dạy và đóng góp tích cực vào hội nhập quốc tế trong lĩnh vực giáo dục Mục tiêu trong tương lai của họ là cải thiện kỹ năng giao tiếp liên văn hóa nhằm mở rộng khả năng giao tiếp toàn diện và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của môi trường giáo dục quốc tế.
Hình 7: Định hướng phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong tương lai
Việc nghiên cứu định hướng phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa giúp nâng cao kế hoạch phát triển chuyên môn của giảng viên Đại học Thương mại Đặc biệt, các giảng viên ngoại ngữ đang có những chuyển biến tích cực, mở ra nhiều cơ hội để xây dựng đội ngũ giảng viên không chỉ giỏi ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp, mà còn có khả năng thích ứng với yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng trong tương lai.
100 hiện tại tương lai Định hướng phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa trong tương lai có không
Trong quá trình phân tích kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả nhận thấy rằng, điều đặc biệt là các giảng viên coi động lực bản thân và sự chủ động tìm kiếm các cơ hội bên ngoài trường là những nguồn lực lớn nhất thúc đẩy phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa Thêm vào đó, sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, nhà trường và các nguồn tài liệu khác đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố và phát triển kỹ năng giao tiếp này một cách sâu sắc và toàn diện hơn.
Hình 8: Các nguồn lực cần thiết phát triển kỹ năng giao tiếp liên văn hóa
Việc so sánh tỷ trọng các nguồn lực giúp xây dựng và củng cố các nguồn lực trọng điểm, từ đó phát huy tối đa kỹ năng giao tiếp liên văn hóa và kỹ năng ngoại ngữ cho giảng viên trường Đại Học Thương Mại Điều này tạo nền tảng vững chắc để nâng cao hiệu quả đào tạo ngoại ngữ và nâng cao chất lượng giảng dạy của nhà trường.