Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn bình nguyên lộc 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ĐỖ THANH TUÂN THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN BÌNH NGUYÊN LỘC Chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã số 82 20 121 TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC V[.]

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Đà Nẵng – 2021

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS: NGUYỄN PHONG NAM

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm - ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bình Nguyên Lộc là nhà văn lớn, có nhiều đóng góp quan trọng cho sự phát triển của văn học hiện đại Việt Nam Tác phẩm của ông rất đa dạng Ngoài tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, tác phẩm báo chí… ông còn có nhữngcông trình chuyên khảo nghiên cứu sâu về ngôn ngữ học, dân tộc họcrất đặc sắc Tuy vậy,mảng sáng tác thành công hơn hết của ông vẫn là truyện ngắn Truyện ngắn Bình Nguyên Lộc không chỉ nhiều về số lượng mà còn thể hiện rõ nhất phong cách nghệ thuật của nhà văn

Truyện ngắn Bình Nguyên Lộc là những câu chuyện về con người

và cuộc sống vùng nông thôn miền Đông Nam Bộ; về Sài Gòn và những biến đổi của vùng đất mới, vùng ven đô thị … Với lối viết nhẹ nhàng, ngôn ngữ đậm sắc màu địa phương, nghệ thuật xây dựng truyện dung dị, Bình Nguyên Lộc đã sáng tạo nên nhiều thiên truyện đặc sắc, độc đáo

Từ trước tới nay, tác phẩm Bình Nguyên Lộc nói chung, truyện ngắn nói riêng là đối tượng đã được một số nhà nghiên cứu chú ý tìm hiểu Qua các công trình đã công bố, có thể thấy vấn đề được giới chuyên môn quan tâm chủ yếu tập trung vào yếu tố văn hóa, đặc điểm ngôn ngữ, tính chất địa phương… trong tác phẩm của Bình Nguyên Lộc Đấy đều là những vấn đề thú vị, có ý nghĩa Tuy vậy,

để đánh giá một cách đầy đủ về ý nghĩa, giá trị của tác phẩm,phong cách nghệ thuật độc đáo của truyện ngắn Bình Nguyên Lộc thì như vậy là chưa đủ Theo chúng tôi, cần phải có một cách tiếp cận mang tính tổng hợp, bao quát hơn Đấy là cơ sở để chúng tôi tiến hành

nghiên cứu Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có nhiều bài viết nghiên cứu truyện ngắn Bình Nguyên Lộc, song còn thiếu các công trình mang tính chuyên sâu, bao quát đầy đủ

sự nghiệp trước tác của tác giả

Cô Phương Thảo (Vũ Hạnh), Nguiễn Ngu Í, Sơn Nam Võ Phiến, Thụy Khuê, Nguyễn Mạnh Trinh, Nguyễn Kim Lộc hayNguyễn Q Thắng, Phạm Thanh Hùng, Phạm Phú Phong … là những nhà nghiên cứu quan tâm nhiều đến những sáng tác của Bình Nguyên Lộc Tuy nhiên, trong phạm vi các tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, bao

quát về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Ở đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu vào bốn tập

truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc làNhốt gió, Ký thác, Cuống rún chưa lìa và Hương quê

Theo chúng tôi, bốn tập truyện trên thể hiện được một cách đầy

đủ nhất phong cách nghệ thuật của tác giả ở thể loại truyện ngắn Đây cũng là những tác phẩm bộc lộ rõ nhất quan điểm nghệ thuật của nhà văn qua từng giai đoạn sáng tác

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc ở các phương diện: thế giới hình tượng, bao gồm hình tượng nhân vật, hình tượng quê hương đất nước Một số phương thức nghệ thuật như nghệ thuật như: ngôn ngữ nghệ thuật, đặc điểm về giọng điệu, nghệ thuật trần thuật (thể hiện qua điểm nhìn, vị thế trần thuật, người kể chuyện…)

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn khảo sát một cách chi tiết, cụ thể các yếu tố nghệ thuật như thế giới hình tượng, phương thức kể chuyện …từ đó có cái nhìn toàn diện hơn về những đóng góp của tác giả đối với văn học Trên

cơ sở đó có thể đánh giá một cách công bằng về vai trò, vị thế của Bình Nguyên Lộc trong lịch sử văn học Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã chọn một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

Ngoài những phương pháp cơ bản trên, trong luận văn này chúng tôi còn vận dụng một số thao tác nghiên cứu khác như: thống kê, phân loại, chứng minh, bình luận để làm rõ hơn vấn đề

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Luận văn đưa ra một cái nhìn toàn vẹn hơn về các giá trị nội dung

và hình thức trong truyện ngắn của nhà văn Bình Nguyên Lộc Qua

đề tài, có thể nhận thức một cách đầy đủ hơn về sự đa dạng, phong phú của truyện ngắn trong mảng văn học đô thị miền Nam nói riêng

và của văn học Việt Nam nói chung Kết quả nghiên cứu ở đề tài sẽ được vận dụng vào trong hoạt động học tập, nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam trong nhà trường

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung đề

tài được triển khai trong ba chương:

Chương 1: Bình Nguyên Lộc – nhà văn của miền đất Đông Nam Bộ

Chương 2: Con người và quê cảnh Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

Chương3: Thế giới nghệ thuật qua một số phương thức thể hiện trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

CHƯƠNG 1 BÌNH NGUYÊN LỘC – NHÀ VĂN CỦA MIỀN ĐẤT

ĐÔNG NAM BỘ

1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tạo, nghiên cứu của Bình Nguyên Lộc

1.1.1 Vài nét về cuộc đời nhà văn Bình Nguyên Lộc

Bình Nguyên Lộc tên thật là Tô Văn Tuấn Ông sinh năm 1914 tại làng Tân Uyên, tổng Chánh Mỹ Trung, tỉnh Biên Hòa, nay thuộc thị trấn xã Tân Uyên, tỉnh Bình Dương Cha ông là Tô Phương Sâm (1878-1971) Mẹ là bà Dương Thị Mão (1876-1972)

Năm 1928 ông thi vào trường trung học Pétrus Ký ở Sài Gòn, học

và lấy bằng Thành Chung tại đây Sau đó ông làm rất nhiều việc, từ công chức Kho bạc tỉnh Thủ Dầu Một đến nhân viên kế toán ở Tổng

nha ngân khố Sài Gòn sau đó làm báo và viết văn

Ông có thời gian tham gia kháng chiến chống Pháp tại chiến trường miền Đông, rồi tham gia Hội đồng Văn hóa Giáo dục Việt Nam

Cuối năm 1985, ông rời Việt Nam đến định cư ở Hoa Kỳ Bình Nguyên Lộc qua đời tại bang California, Hoa Kỳ vào ngày 7 tháng 3 năm 1987, hưởng thọ 74 tuổi

Trong quá trình sáng tác, nghiên cứu, Bình Nguyên Lộc dùng khá nhiều bút danh như Phong Ngoạn, Tôn Dzật Huân, Hồ Văn Huấn Nhưng sử dụng nhiều nhất vẫn là bút danh Bình Nguyên Lộc

1.1.2 Sự nghiệp văn chương của Bình Nguyên Lộc

Cộng tác với báo, sống bằng nghề viết lách, trên 40 năm cầm bút, Bình Nguyên Lộc đã để lại một di sản thật đồ sộ, phong phú, đa dạng thuộc hàng đầu của văn học Việt Nam hiện đại

Đối với di sản văn học truyền thống của dân tộc, Bình Nguyên

Lộc tham gia chú giải, khảo luận các tác phẩm như Văn tế chiêu hồn (Nguyễn Du), Tự tình khúc (Cao Bá Nhạ), Thu dạ lữ hoài ngâm (Đinh Nhật Thận)…Ở lĩnh vực Dân tộc học, Bình Nguyên Lộc cóNguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam Lĩnh vực ngôn ngữ học, Bình Nguyên Lộc có các tác phẩm Lột trần Việt ngữ (1972), Từ vựng đối chiếu 10 ngàn từ (1971)…

Mảng sáng tác quan trọng nhất trong sự nghiệp Bình Nguyên Lộc chính là các tác phẩm văn học, gồm truyện ngắn, bút ký, tiểu thuyết Ông đã để lại hơn 50 tiểu thuyết và trên 1000 truyện ngắn Nhiều tác phẩm đạt đến độ hoàn thiện, đỉnh cao cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật Các tác phẩm tiểu thuyết, truyện dài để lại dấu ấn có thể kể đến

như: Đò dọc (1959), Gieo gió gặt bão (1959),Nhện chờ mối ai (1962), Tỳ vết tâm linh (1974) Các tập truyện ngắn nổi tiếng của Bình Nguyên Lộc có Nhốt gió, Ký thác, Mưa thu nhớ tằm, Cuống rún chưa lìa, Ma rừng v.v…Bên cạnh đó, Bình Nguyên Lộc còn viết tùy bút Tập tùy bút Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình Nguyên Lộc là minh chứng cho tài năng trên nhiều lĩnh vực của ông

Nghề chính của Bình Nguyên Lộc là nghề làm báo Từ năm 1942

ông cộng tác với báo Thanh niên của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát Những năm sau đó ông cộng tác với Bách khoa, Văn hóa Ngày nay, làm chủ bút Vui sống, chủ biên nhật báo Tin sớm

Với những gì để lại, có thể thấy Bình Nguyên Lộc là nhà văn tài hoa, một nhà văn lớn của văn học Việt Nam

1.2 Bình Nguyên Lộc – người viết văn để “trả nợ phù sa”

1.2.1 Quê hương Nam Bộ trong truyện của Bình Nguyên Lộc

Một điều rất dễ nhận thấy là phần lớn mọi tác phẩm văn chương của Bình Nguyên Lộc đều tập trung vào một chủ đề: con người và thiên nhiên miền Nam, đặc biệt là vùng Đông Nam Bộ

Hình ảnh con người Bình Nguyên Lộc thường đề cập là con người yêu quê hương sâu nặng; là những con người sống với nỗi đam mê, khao khát cùng những thú vui tao nhã, độc đáo;những con người có số phận bất hạnh, đáng thương

Quê hương trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc đó là cảnh sắc vùng Đông Nam Bộ xưa, mộc mạc, bình dị; là vùng đất Sài Gòn nhiều ám ảnh

Có thể nói, sáng tác về nông thôn, về đô thị, về con người… là nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn trong lòng Bình Nguyên Lộc Viết để “trả nợ” cuộc đời, để “đáp nghĩa” với quê hương đất nước đã trở thành một quan niệm, một lý tưởng của ông

1.2.2 Bình Nguyên Lộc trong văn học Nam Bộ đầu thế kỉ XX

Trong dòng văn học miền Nam trước 1975, Bình Nguyên Lộc là một trong những tác giả nổi bật nhất Nói đến sự đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam, điều dễ nhận thấy nhất trước hết là ở số lượng tác phẩm và sự đa dạng, phong phú về mặt thể loại

Trên phương diện thể loại văn học, Bình Nguyên Lộc có những đóng góp rất đáng ghi nhận Ngoài tiểu thuyết, truyện ngắn về quê hương thì đáng chú ý là mảng tác phẩm truyện kinh dị, ông viết với một phong cách rất độc đáo, riêng biệt Thể loại này một mặt làm phong phú di sản văn xuôi của ông, mặt khác, còn là sự bổ sung quan trọng cho diện mạo văn xuôi vùng Nam Bộ thế kỷ XX

Bình Nguyên Lộc đóng góp những quan niệm sáng tác, tư tưởng nghệ thuật riêng Đó là quan niệm về nghề văn, thiên chức của nhà văn, và về ý nghĩa của văn chương đối với đời sống

Bình Nguyên Lộc là người đã có công rất lớn trong việc mở mang, phát triển “văn mạch phương Nam” Cùng với Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc đã làm nên bức tranh trọn vẹn về vùng đất phương Nam màu mỡ, thuần hậu Những sáng tác của Bình Nguyên Lộc đã trở thành nền tảng vững chắc để hàng loạt các cây bút sau ông tiếp tục khai thác, khám phá về văn hóa, về nguồn cội mảnh đất hấp dẫn này

Chương 2 CON NGƯỜI VÀ QUÊ CẢNH NAM BỘ

TRONG TRUYỆN NGẮN BÌNH NGUYÊN LỘC

2.1 Hình tượng “con người Nam Bộ” trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

2.1.1 Người dân với tình yêu quê sâu nặng

Bình Nguyên Lộc từng nói rằng, trong đời mình, món “nợ” nặng nhất mà ông phải gánh chịu là “nợ Phù sa” Chính vì thế mà trong mọi trang viết của Bình Nguyên Lộc luôn xuất hiện hình tượng con người “thấm đẫm hương vị phù sa” Đấy là những người đi tiên phong trong việc khai hoang, lập làng, lập ấp, những người “mở đất” nhưng luôn đau đáu niềm nhớ thương quê cũ; những người sống và chết nơi vùng đất mới nhưng vẫn tìm mọi cách để cất giữ, duy trì nền nếp sinh hoạt, phong tục mang theo từ quê cha đất tổ; là những con người vì điều kiện, hoàn cảnh phải tha hương, nhưng trong lòng họ vẫn hoài một nỗi niềm đau đáu về chốn cố quận…

Những con người xa quê thể hiện tình cảm của mình bằng nỗi nhớ khôn nguôi, còn những người sống ngay trên mảnh đất quê hương,

họ yêu quê bằng cách trăn trở, tìm cách cho quê hương phát triển, llà

sự đấu tranh phải lựa chọn tiếng gọi tình yêu hay tiếng gọi của quê hương…Mỗi nhân vật đều giúp người đọc cảm nhận được tình yêu thiêng liêng mà con người dành cho quê hương

Nhân vật trong các truyện của Bình Nguyên Lộc có đặc điểm là diện mạo, chân dung thường chỉ được phác vẽ bằng vài nét sơ lược, thậm chí không có hình hài cụ thể Có thể thấy rằng đối với Bình Nguyên Lộc, con người đã hòa lẫn vào quê hương xứ sở

2.1.2 Những phận người bé mọn, đáng thương

Bên cạnh những tình cảm yêu thương chân thành đối với những người dân quê Nam Bộ gắn bó mật thiết với ruộng vườn, làng xóm, đất đai, thì Bình Nguyên Lộc đặc biệt quan tâm đếnnhững con người có số phận bất hạnh, ông không chỉ trân trọng, thương yêu mà còn có cả sự đồng cảm, ray rứt khôn nguôi

Đó là những đứa trẻ mồ côi đã bất hạnh còn gặp khổ nạn; là những con người gặp trắc trở trong cuộc sống; là những con người

tha hương cầu thực, cay đắng tủi nhục; là cả những con người hiền lành với hiểu biết kém cỏi; hay cả những người có hoàn cảnh khá giả nhưng cũng chịu bất hạnh, tất nhiên là bất hạnh theo một cách khác… Tất cả hiện lên trên trang văn của Bình Nguyên Lộc thật sinh động, gần gũi nhưng cũng thật đáng thương

Truyện của ông thường có cốt truyện cũng không cầu kì, phức tạp Ông thường chú tâm đến xuất thân của nhân vật Chỉ với những tình tiết nhẹ nhàng, rất đơn giản, thế nhưng truyện của ông lại có sức hấp dẫn người đọc mạnh mẽ Để làm được điều đó, có thể nói Bình Nguyên Lộc rất tài tình trong nghệ thuật kể chuyện, trong việc lựa chọn chi tiết, lựa chọn ngôn ngữ và bố trí, sắp xếp cấu trúc tác phẩm Hình tượng những con người yêu quê hương, gắn bó với quê hương, làng xóm; những phận người nhỏ bé, đáng thương là những chân dung tiêu biểu nhất trong thế giới hình tượng nhân vật của Bình Nguyên Lộc

2.2 Quê cảnh Đông Nam Bộ trong truyện ngắn

Bình Nguyên Lộc

Đông Nam Bộ là vùng có cảnh sắc thiên nhiên hoang sơ, khung cảnh núi non sông biển dữ dội, khắc nghiệt nhưng cũng rất trù phú đã tạo nên một miền quê vừa gần gũi, thân thuộc lại vừa bí ẩn, khó lường Điều này đã chi phối sâu sắc đến nếp sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng… của người dân nơi đây Tất cả được Bình Nguyên Lộc đưa vào văn chương một cách trọn vẹn tạo thành một hình tượng nghệ thuật độcđáo, tạm gọi là “hình tượng quê hương” trong tác phẩm của Bình Nguyên Lộc

2.2.1 Cảnh sắc miền Đông Nam Bộ trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

Truyện của Bình Nguyên Lộc phần lớn đều lấy bối cảnh quê cũ, ở miền Đông Nam Bộ Các địa danh làng xóm, huyện, tỉnh đều được đưa vào trong văn chương một cách chân thực nhất Chính địa danh thực này sẽ gợi nhắc ông nhớ về những ruộng đồng, triền đê, rừng núi… vốn nằm sẵn trong kí ức Và chính nhờ vậy nên đọc truyện ngắn Bình Nguyên Lộc, ta thấy hiện lên mênh mông một vùng Đông Nam Bộ xưa rộng lớn, trù phú

Cảnh sắc quê hương được gợi tả qua những con suối, những dòng sông gắn với lịch sử vùng đất Đông Nam Bộ; những gò đồi đất sét, những dãy ruộng khô cằn, những vùng rừng núi hay những làng xóm mang dấu ấn vùng làng rừng hẻo lánh, bình dị… Những cảnh vật ấy hiện lên dưới ngòi bút của Bình Nguyên Lộc thật gần gũi, thân thương, gợi lên bức tranh vùng trung du tiếp giáp phía đông nam Tây Nguyên thuở ấy còn gần như hoang sơ

Không phải vùng Đông Nam Bộ không có những vùng đất, xóm làng trù phú, nhưng Bình Nguyên Lộc lại chủ tâm viết về những cảnh đời, miền quê gian lao như thế là vì chính sự bình dị, đơn sơ của nó càng khắc sâu thêm ký ức của những người ly hương Bình Nguyên Lộc kể về miền quê cằn cỗi, đói nghèo của ông với một lòng trắc ẩn sâu sắc, một tình cảm ruột rà, tình yêu và sự trân trọng Bình Nguyên Lộc cũng dành nhiều trang viết về Sài Gòn Không chỉ cho người đọc thấy được Sài Gòn hoa lệ, lộng lẫy mà Bình Nguyên Lộc còn cho người đọc thấy những mặt trái của sự phát triển

đô thị, đó là vùng ngoại ô nhếch nhác, tội nghiệp

2.2.2 Dấu ấn văn hóa Đông Nam Bộtrong truyện ngắn

Bình Nguyên Lộc

Trong truyện ngắn của mình, dấu ấn văn hóa vùng miền cũng được Bình Nguyên Lộc thể hiện rất thành công Có thể coi truyện