Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn bình nguyên lộc

Trong phần hai “Sống và viết với Bình Nguyên Lộc”, Tạp chí Bách Khoa, số 197, ngày 15 tháng 3 năm 1965, Nguiễn Ngu Í đã nhận định: “Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam là hai nhà văn tiêu biểu c

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Đà Nẵng - 2020

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 82.20.121

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS: Nguyễn Phong Nam

Đà Nẵng – 2021

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được

sự tận tình chỉ dạy của quý thầy cô, bạn bè và đồng nghiệp

Trước hết, tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc nhất đến thầy giáo PSG.TS Nguyễn Phong Nam Thầy là người hướng dẫn khoa học, thầy đã khơi gợi

đề tài, tận tâm hướng dẫn, gởi mở để tôi hoàn thành luận văn Thầy đã truyền đạt cho tôi những kiến thức vô cùng quý báu về học thuật trong suốt quá trình dạy học

và hướng dẫn

Tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành đến quý thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn trường ĐH Đà Nẵng, quý thầy cô giáo thỉnh giảng từ trường ĐH Huế, ĐH KHXH&NV TP Hồ Chí Minh, ĐH SP Hà Nội Trong suốt thời gian tôi học tập, quý thầy cô đã tận tình dìu dắt, truyền đạt những kiến thức vô cùng quý giá

Tôi xin cảm ơn đến BGH Trường ĐH Đà Nẵng, BGH Trường ĐH Sư phạm

Đà Nẵng đã tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi có được môi trường học tập và nghiên cứu, nâng cao kiến thức cho bản thân mình

Lời cuối, tôi cảm ơn đến gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã đồng hành, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập, giúp tôi hoàn thành chương trình học cũng như hoàn thành luận văn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Đỗ Thanh Tuân

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 11

7 Bố cục luận văn 11

Chương 1: BÌNH NGUYÊN LỘC –NHÀ VĂN CỦA MIỀN ĐẤT ĐÔNG NAM BỘ 12

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tạo, nghiên cứu của Bình Nguyên Lộc 12

1.1.1 Vài nét về cuộc đời nhà văn Bình Nguyên Lộc 12

1.1.2 Sự nghiệp văn chương của Bình Nguyên Lộc 13

1.2 Bình Nguyên Lộc – người viết văn để “trả nợ phù sa” 19

1.2.1 Quê hương Nam Bộ trong truyện của Bình Nguyên Lộc 19

1.2.2 Bình Nguyên Lộc trong văn học Nam Bộ đầu thế kỉ XX 26

Chương 2 : CON NGƯỜI VÀ QUÊ CẢNH ĐÔNG NAM BỘ TRONG TRUYỆN NGẮN BÌNH NGUYÊN LỘC 32

2.1 Hình tượng con người Đông Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 32

2.1.1 Những người dân với tình yêu quê sâu nặng 32

2.1.2 Những phận người bé mọn, đáng thương 40

2.2 Quê cảnh Đông Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 45

2.2.1 Cảnh sắc miền Đông Nam Bộ với đặc trung riêng có 46

2.2.2 Dấu ấn văn hóa Đông Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 52

Chương 3: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT QUA MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG TRUYỆN NGẮN BÌNH NGUYÊN LỘC 60

3.1 Ngôn từ và giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 60

3.1.1 Nét đặc sắc của ngôn từ nghệ thuật truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 60

3.1.2 Đặc điểm giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 67 3.2 Ngôi kể và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc 72 3.2.1 Lối trần thuật từ điểm nhìn, ngôi vị thứ ba 72

3.2.2 Lối trần thuật và điểm nhìn từ ngôi vị khác 77

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bình Nguyên Lộc là nhà văn lớn, có nhiều đóng góp quan trọng cho sự phát triển của văn học hiện đại Việt Nam Tác phẩm của ông rất đa dạng Ngoài tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, tác phẩm báo chí… ông còn có những công trình chuyên khảo nghiên cứu sâu về ngôn ngữ học, dân tộc học rất đặc sắc Tuy vậy, mảng sáng tác thành công hơn hết của ông vẫn là truyện ngắn Truyện ngắn Bình Nguyên Lộc không chỉ nhiều về số lượng mà còn thể hiện rõ nhất phong cách nghệ thuật của nhà văn

Truyện ngắn Bình Nguyên Lộc là những câu chuyện về con người và cuộc sống vùng nông thôn miền Đông Nam Bộ Tác giả tập trung mô tả những nền nếp sinh hoạt, lối ứng xử mang đậm bản sắc riêng của người dân quê hào hiệp, trọng tình nghĩa; sự biến đổi của vùng đất mới Sài Gòn, vùng ven đô thị; sự thay đổi trong tư duy, nếp nghĩ, lối sống của những con người nơi đây Với lối viết nhẹ nhàng, ngôn ngữ đậm sắc màu địa phương, nghệ thuật xây dựng truyện dung dị, Bình Nguyên Lộc đã sáng tạo nên nhiều thiên truyện đặc sắc, độc đáo

Từ trước tới nay, tác phẩm Bình Nguyên Lộc nói chung, truyện ngắn nói riêng

là đối tượng đã được một số nhà nghiên cứu chú ý tìm hiểu Qua các công trình đã công bố, có thể thấy vấn đề được giới chuyên môn quan tâm chủ yếu tập trung vào yếu tố văn hóa, đặc điểm ngôn ngữ, tính chất địa phương… trong tác phẩm của Bình Nguyên Lộc Đấy đều là những vấn đề thú vị, có ý nghĩa Tuy vậy, để đánh giá một cách đầy đủ về ý nghĩa, giá trị của tác phẩm, phong cách nghệ thuật độc đáo của truyện ngắn Bình Nguyên Lộc thì như vậy là chưa đủ Theo chúng tôi, cần phải có một cách tiếp cận mang tính tổng hợp, bao quát hơn Đấy là cơ sở để chúng

tôi tiến hành nghiên cứu Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Bình Nguyên Lộc là nhà văn rất nổi tiếng, không chỉ ở trong phạm vi vùng đất Nam Bộ mà độc giả cả nước, và cả độc giả ở hải ngoại cũng rất hâm mộ Thế nhưng việc nghiên cứu về Bình Nguyên Lộc thì lại chưa tương xứng với vị thế của nhà văn Số bài viết liên quan đến Bình Nguyên Lộc tuy không phải là ít song còn thiếu các công trình mang tính chuyên sâu, bao quát đầy đủ sự nghiệp trước tác của tác giả

Bình Nguyên Lộc xuất hiện trên văn đàn khá sớm Ngay từ những năm ba

mươi của thế kỷ XX, với tập truyện - tùy bút đầu tay là Hương gió Đồng Nai, Bình

Nguyên Lộc đã được độc giả và giới cầm bút đương thời chú ý Tiếp đến là các tập

Nhốt gió, Tân liêu trai, Kí thác Những tác phẩm ra đời sau đó cũng được đánh

giá cao Bởi thế, trước năm 1975, đã có nhiều bài viết, những nhận định, đánh giá

về ngòi bút đậm chất Nam Bộ của “con nai đồng bằng” này

Trên Tạp chí Bách Khoa số 82, ngày 1 tháng 6 năm 1960, Cô Phương Thảo (Vũ Hạnh) trong mục “Điểm sách” có bài giới thiệu về tập Kí thác và đánh giá về

văn chương Bình Nguyên Lộc Tác giả cho rằng: “Bình Nguyên Lộc là một nhà văn phong phú Ông đề cập đến nhiều vấn đề, nói đến rất nhiều cảnh sống và bày tỏ rất nhiều thái độ Ngoài sự phong phú trong cách nhìn, ngoài sự lành mạnh trong cảm nghĩ, Bình Nguyên Lộc còn khiến chúng ta mến yêu vì cái sắc thái địa phương đậm đà ở trong tác phẩm Với Bình Nguyên Lộc, chúng ta có dịp trở về với ruộng đồng miền Nam, chui qua cái ngõ ngách của đô thành, tìm đến những hàng quán

cũ, chứng kiến những mẩu sống, những thói tục và những con người không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác.” [34] Đánh giá trên của Vũ Hạnh phần nào đã chỉ ra đặc điểm văn chương của Bình Nguyên Lộc Bình Nguyên Lộc được coi là nhà văn thể hiện được “nét riêng” của văn học miền Nam lúc bấy giờ

Tạp chí Bách Khoa số 196 và 197 cũng dành dung lượng lớn để đăng bài

phỏng vấn dài, gồm hai phần của Nguiễn Ngu Í về Bình Nguyên Lộc Trong phần

hai “Sống và viết với Bình Nguyên Lộc”, Tạp chí Bách Khoa, số 197, ngày 15

tháng 3 năm 1965, Nguiễn Ngu Í đã nhận định: “Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam là hai nhà văn tiêu biểu của miền Nam hôm nay, có nhiều điểm giống nhau: cùng sống về báo hằng ngày, cùng nổi tiếng về truyện ngắn, và giới phê bình cho rằng cả hai cùng thành công về truyện ngắn hơn là truyện dài, cả hai chuyên sáng tác hơn

mà cũng thích khảo cứu.” [12] Những nhận định của Nguiễn Ngu Í đã khẳng định

vị trí của Bình Nguyên Lộc trong đời sống văn học miền Nam trước 1975

Khi nhắc đến Bình Nguyên Lộc, người đọc thường nhắc đến Sơn Nam, người

được mệnh danh là Ông già Nam Bộ, như một “bộ đôi nhà văn Nam Bộ” Sơn Nam

“chuyên” về miền Tây, Bình Nguyên Lộc “chuyên” miền Đông Nhà văn Sơn Nam đánh giá cao sự thông hiểu, tường tận địa phương, phong thổ miền “Đông Nam Bộ” của Bình Nguyên Lộc Trong bài “Đọc tác phẩm đầu tay của Bình Nguyên Lộc”

trên tạp chí Thời Tập, số 12, 1974, Sơn Nam đã nhận định: “Xa tỉnh lị, đến Sài Gòn làm công chức, tác giả vẫn dính liền chặt chẽ về tình cảm với miền quê Nhốt gió chứng minh điều đó Tác giả viết Nhốt gió với thái độ nồng nhiệt yêu đời của một

người nhớ quê, nhớ dân tộc, theo nghĩa danh từ thời thượng của năm 1974 này đó

là về nguồn, tình tự dân tộc hoặc tìm về dân tộc Đã gắn liền với miền quê, làm bạn với dân quê từ lâu thì tác giả không cần tìm, không cần quay đầu trở về như kẻ lạc lối tìm về nẻo chánh Tác giả có thái độ của kẻ ngồi bên dòng suối để ngắm nghía

kĩ lưỡng từng giọt nước từng lá cây, ngọn cỏ, nếu dòng suối là tượng trưng cho quê hương, dân tộc.” [24] Những lời nhận định của Sơn Nam đã cho thấy, ngay từ

Nhốt gió, tập truyện đầu tay của mình, Bình Nguyên Lộc đã thể hiện được tình yêu

đối với quê hương, xứ sở Và thứ tình yêu đó được tác giả gởi gắm vào ngòi bút của mình, được thể hiện ra trên những trang viết của mình Viết những thứ gần gũi nhất, thân quen nhất, nhưng đó cũng là những thứ thiêng liêng nhất Bởi thế nên kết

thúc bài viết, Sơn Nam có gởi thông điệp: “Cứ đọc Nhốt gió khi nào mình thấy

thiếu thốn một chút hương vị thân quen.” [24]

Thời gian là liều thuốc thử nhiệm màu nhất cho những gì được gọi là chân giá trị Và những sáng tác của Bình Nguyên Lộc cũng không ngoại lệ Vượt qua ranh giới của không gian và thời gian, những sáng tác của Bình Nguyên Lộc cho đến sau năm 1975 càng được giới nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm nhiều hơn

Tác giả Võ Phiến, trong cuốn Văn học miền Nam tổng quan 1, NXB Vô Danh,

2016, cho rằng: “Những tác giả như Bình Nguyên Lộc, như Sơn Nam, vốn tha thiết với quê hương mình rất mực Một vị “chuyên trị” miền Đông, một vị “chuyên trị” miền Tây, một vị chiếm lĩnh Tiền Giang, một vị chiếm lĩnh Hậu Giang, họ đi sâu vào cuộc sống, vào lịch sử địa phương, phát huy cái hay, cái lạ, làm cho miền Nam ngày càng bày ra những quyến rũ không ngờ.” [27, tr.236] Ở một ấn bản khác, Võ Phiến đưa ra nhận định về Bình Nguyên Lộc như sau: “Bình Nguyên Lộc thấy nghe rộng rãi, phân giải rành rẽ về vô số điều khắp cuộc sống bao la Ông chú trọng tới cái ý nghĩa của mỗi câu chuyện Chuyện nào cũng có một ý nghĩa Hoặc một phát giác tâm lý, hoặc một tố cáo xã hội, hoặc một nhận định về nhân sinh, một luận đề v.v Ở Bình Nguyên Lộc, ý nghĩa lấn át nhân vật, xúc cảm Nhiều nhân vật và cảnh vật chỉ có vai trò minh họa ý nghĩa Sau khi đọc xong tác phẩm của ông, chúng ta lãnh hội thêm một điều ông muốn nói, một chuyện ông muốn kể; nhưng ít

có nhân vật nào của ông ám ảnh ta lâu dài, và ít có những truyện để lại một rung động lâu dài ( )” [26] Võ Phiến đã chỉ ra được một cách chính xác những đặc điểm trong kĩ thuật viết truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc Là người cùng thời, cùng tham gia viết bài cho nhiều tạp chí quen thuộc, các nhận định của Võ Phiến về tài năng văn chương của Bình Nguyên Lộc rất đáng để người nghiên cứu tham khảo

Bên cạnh Võ Phiến, tác giả Thụy Khuê cũng có nhiều bài viết về Bình Nguyên Lộc Trên website riêng của mình, với bài viết “Bình Nguyên Lộc (1914 - 1987), Đất nước và con người”, bà cho rằng: “Bình Nguyên Lộc có một lập trường văn học riêng, không theo Bắc, hoàn toàn theo Bắc như Đông Hồ, cũng không giữ nguyên đặc chất Nam kỳ như Hồ Biểu Chánh, Vương Hồng Sển Nếu trong truyện ngắn chất Nam thường nổi bật, thì trong truyện dài ông ngả theo lối Bắc Đó là một thái độ lựa chọn: Bình Nguyên Lộc chọn thái độ trung dung trong tinh thần giao hoà Nam Bắc, kết hợp lịch sử di dân với ngôn ngữ con người.” [14] Trong cả bài nghiên cứu dài về Bình Nguyên Lộc, tác giả đã có cái nhìn tổng quát, sắc sảo về những chủ đề tư tưởng trong toàn bộ tác phẩm của Bình Nguyên Lộc, để rồi nhà văn đi đến kết luận: “Văn Bình Nguyên Lộc là văn kể chuyện, ông không viết văn như một người làm văn, mà ông kể chuyện như một bà già trầu có kho tàng ngôn ngữ và văn hóa bất tận về dân tộc Ông có kinh nghiệm về đất như chưa ai từng có.” [14]

Trên website http://www.vietnamdaily.com, tác giả Nguyễn Mạnh Trinh có bài viết “Bình nguyên Lộc, nhìn từ con người và tác phẩm” Trong bài viết, nhà văn

có nhiều phân tích, đánh giá về các tác phẩm của Bình Nguyên Lộc Bàn về truyện ngắn “Rừng mắm”, ông viết: “…một truyện ngắn được coi là hay nhất của ông là

Rừng mắm Ông đã đưa độc giả vào một vùng đất hoang vu không có bóng người,

cặm cụi lấn biển để có đất đai trồng trọt Cuộc chiến đấu với thiên nhiên vô cùng khốc liệt, cả gia đình bé nhỏ của thằng Cộc làm việc như trâu cày mà chẳng đủ ăn

Họ thèm từ miếng ăn, thức uống đến những sinh hoạt đời thường của loài người, những câu hò tiếng hát, những xóm làng ấm khói cơm chiều Họ là những cây mắm lao xuống biển đầu tiên để làm nền cho những mảnh đất phù sa màu mỡ sau này

Chuyện những người tiên phong đi mở nước gợi lại những thiên anh hùng ca thầm lặng của những người vô danh tận lực hy sinh cả cuộc đời để cho thế hệ mai sau Cái dung dị của văn chương Bình Nguyên Lộc cũng ở đây và chất sử thi hùng tráng cũng ở đây Một nỗi niềm được trao gởi và ký thác của người luôn mang nặng trong lòng một tình yêu đất nước, quê hương tha thiết” [50]

Đánh giá chung về văn chương của Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Mạnh Trinh

cho rằng: “Văn phong Bình Nguyên Lộc tạo hình từ tấm lòng yêu đất nước, yêu

quê hương tha thiết Từ khi bắt đầu cầm bút, ông đã có những tác phẩm viết như để trả nợ với quê hương.” [50]

Ở trong nước, kể từ sau năm 1975, tác phẩm của Bình Nguyên Lộc cũng được giới nghiên cứu quan tâm nhiều hơn Một số tập truyện ngắn, truyện dài của ông liên tục được tái bản Có rất nhiều bài viết về con người, sự nghiệp sáng tác, về vẻ đẹp văn chương, giá trị văn hóa trong các sáng tác của Bình Nguyên Lộc được công

bố dưới nhiều hình thức

Người dành nhiều tâm huyết nhất để nghiên cứu Bình Nguyên Lộc có thể kể

đến là Nguyễn Q Thắng Năm 2001, Nguyễn Q Thắng cho ra mắt Tuyển tập

truyện ngắn Bình Nguyên Lộc, NXB Văn Học Tuyển tập gồm 4 tập này tập hợp

những sáng tác của Bình Nguyên Lộc mà tác giả đã dày công sưu tầm và biên soạn lại Đó là những tiểu thuyết, truyện ngắn, là những tùy bút, những công trình nghiên cứu ngôn ngữ, dân tộc học được sưu tầm rải rác ở các tạp chí như tạp chí

Bách Khoa, Tân Thời, Hương Quê hay trong các thư viện trong và ngoài nước

Đây có thể nói là công trình quy mô nhất hiện nay giúp người đọc có thể định hình được sự nghiệp văn chương của Bình Nguyên Lộc Năm 2010, Nguyễn Q Thắng

tiếp tục cho ra mắt cuốn Bình Nguyên Lộc với Hương gió Đồng Nai, NXB Văn học

Bên cạnh đó, ông còn có nhiều bài tiểu luận liên quan đến các truyện ngắn cũng như các tập truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

Trong cuốn Bình Nguyên Lộc với Hương gió Đồng Nai, Nguyễn Q Thắng đã

nhận định: “Bình Nguyên Lộc là một nhà văn lớn Việt Nam về cả số lượng lẫn chất lượng Có thể nói ông là một nhà văn độc đáo nhất Việt Nam có số truyện ngắn nhiều nhất Theo tài liệu và qua công tác sưu tầm cho thấy ông là tác giả khoảng hơn một ngàn truyện ngắn in rải rác trên các báo và các tập truyện từ trước Cách mạng tháng Tám cho đến ngày ông qua đời (1987) Về lượng, Bình Nguyên Lộc là nhà văn có số tác phẩm đồ sộ nhất so với các nhà văn tiền bối cũng như cùng thời Nhưng về chất của mỗi tác phẩm - truyện ngắn - đều có một nội dung phong phú,

đa dạng; nếu không muốn nói là rất độc đáo Mỗi chủ đề của từng truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ ca cho đến các công trình biên khảo đều mang một ý hướng, một chủ đề nhất định mà tác giả muốn gởi trao đến độc giả.” [37, tr.10]

Đánh giá riêng phần truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Q Thắng cho rằng: “ đọc truyện ngắn Bình Nguyên Lộc, độc giả nào cũng thấy rõ tình yêu làng quê, nơi chôn nhau cắt rún, sự nghèo khổ Nếu dân thương hồ sống trên mặt nước thì nhớ đất, nhớ làng; dân thành thị sống trên đất, nhà xi măng, gạch bông thì nhớ mùi lửa đốt bằng than, bằng củi, mùi rơm rạ ở quê lúc xưa; me Tây, me Mĩ cho đến con nhà văn, nhà học thì nhớ mai vàng, dưa hấu, thịt heo, bánh tráng

nướng Dân quê lên sống tạm bợ ở đô thành hoặc bên trời Âu Mĩ thì đến mùa nước nổi lại nhớ sông rạch, ốc gạo, cá rô kho tộ, canh chua ca lóc Trái lại, dân đi khai hoang lập ấp thì nhớ xoài, nhớ mận, nhớ chè, nhớ đường hàng năm phải trồng rau răm, ngò tàu trong những chậu treo trước sân nhà (vì đồng chua nước mặn nơi đây chỉ toàn là rừng mắm) để tìm nhớ lại chút mùi vị quê hương Nỗi buồn xa làng, xa

xứ hầu như có dịp là tác giả cho “trào ra đầu ngọn bút” cho vơi nỗi nhớ niềm thương ” [37, tr.52] Với cái nhìn bao quát, Nguyễn Q Thắng đã phát hiện cảm hứng khơi nguồn cho mọi sáng tác của Bình Nguyên Lộc là tình yêu làng quê Tác giả đã nêu ra những dẫn chứng để chứng minh cho điều đó Ông phân tích hệ thống nhân vật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc và nhận định: thường trực nỗi nhớ, niềm thương đối với quê hương da diết đó là tâm trạng chung của hầu hết nhân vật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc Và cũng chính bởi việc phân tích trên, Nguyễn Q Thắng đã đi đến kết luận: “Những chủ đề Bình Nguyên Lộc đề cập đến trong tác phẩm của ông là những điều bình thường, thực tế rút ra từ đời sống thực của mọi người dung tục chúng ta, từ cái ăn, cái mặc, niềm vui, nỗi nhớ ” [37, tr.80]

Tác giả Phạm Thanh Hùng cũng là một người dành nhiều tâm huyết để nghiên cứu văn nghiệp của Bình nguyên Lộc Nguyễn Thanh Hùng có khá nhiều bài viết

về Bình Nguyên Lộc Trong bài viết “Phong cách truyện ngắn Bình Nguyên Lộc”

đăng trên blog của mình, tác giả nhận định: “Bình Nguyên Lộc là nhà văn, nhà biên

khảo có một sự nghiệp đồ sộ Ngoài những công trình nghiên cứu về dân tộc học, ngôn ngữ học, văn học, số lượng đáng kể nhất trong sáng tác của Bình Nguyên Lộc

là tiểu thuyết, truyện ngắn và tuỳ bút, đặc biệt hơn cả là truyện ngắn (…) Đọc tác phẩm Bình Nguyên Lộc, điều dễ nhận thấy chính là những câu chuyện tưởng chừng như thật bình thường trong cuộc sống hằng ngày, dưới ngòi bút của nhà văn lại trở nên hấp dẫn Viết văn với Bình Nguyên Lộc, không chỉ là thuật kể lại những điều

đã nghe, thấy, mà còn là những gì đã sống, đã trải nghiệm nữa.” [10]

Trong cuốn Truyện ngắn trong dòng văn học yêu nước đô thị miền Nam 1954

- 1975, Phạm Thanh Hùng đã đánh giá về nội dung truyện ngắn của Bình Nguyên

Lộc như sau: “Trong nhiều truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc như Rừng mắm (tập

Ký thác), Mưa thu nhớ tằm (tập truyện cùng tên) tình yêu đất - nước được thể

hiện như là tình yêu sâu nặng nhất của con người.” [11, tr.65] Nhà nghiên cứu còn dẫn lời của Thanh Việt Thanh khi nhận định về Bình Nguyên Lộc: “Nhiều truyện

ngắn như Ba con cáo, Hạ bệ (tập Ký thác), Không có thứ thiệt, Cái nết đánh chết

cái đẹp, Ngõ hẻm vợ bé, Nuôi ghẻ (tập Mưa thu nhớ tằm) là sự tập hợp khá tiêu

biểu những kiểu sống giả trá, lừa dối khác nhau của con người đô thị.” [11, tr.102] Khi nói đến không gian nghệ thuật trong truyện ngắn văn học đô thị miền Nam, Phạm Thanh Hùng cũng đã nhận định về không gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc: “Là người có quãng đời gắn bó khá lâu với cuộc sống

đô thị, cho nên bên cạnh không gian nông thôn, trong mỗi tập truyện ngắn của mình, Bình Nguyên Lộc bao giờ cũng quan tâm đến những câu chuyện xảy ra trong không gian đô thị có nhiều gắn bó Dù vậy, trong sâu thẳm tâm thức nhà văn và nhiều người Việt Nam, cuộc sống nông thôn đồng quê mới là nơi để người ta kí thác tâm hồn tình cảm, tìm thấy chân trời quen thuộc.” [11, tr.141] Những nhận định, đánh giá trên của nhà nghiên cứu Phạm Thanh Hùng phần nào cho ta hiểu thêm về những đặc điểm sáng tác Bình Nguyên Lộc và vị trí của nhà văn trong dòng văn chương yêu nước đô thị miền Nam 1954 - 1975

Trên Tạp chí Sông Hương, số 223, tháng 9 năm 2007, Phạm Phú Phong lại có

một góc nhìn khác về văn chương Bình Nguyên Lộc Với tựa đề “Văn chương Bình

Nguyên Lộc - từ góc nhìn văn hóa”, tác giả bài viết đã đưa ra những phân tích chi

tiết qua việc khảo sát các tác phẩm văn xuôi của Bình Nguyên Lộc để cho người đọc thấy được trong mỗi tác phẩm của Bình Nguyên Lộc đa phần đều chuyên chở những giá trị văn hóa dân tộc: “Văn chương Bình Nguyên Lộc thể hiện sự giao lưu văn hoá, đứng ở miền giao thoa văn hoá Bắc – Nam từ trong tâm thức, cách nhìn và nhất là giọng điệu văn chương Sức nặng trang văn của ông không chỉ ở vốn tri thức về văn hoá, mà còn ở sự kết hợp hài hoà giữa giọng kể và giọng tả, vừa thể hiện sự bộc trực của miệt quê nơi ông sáng tác, vừa phóng túng, mượt mà của một

ngôn ngữ chuẩn mực phổ thông.” [28]

Cũng từ góc nhìn văn hóa, Nguyễn Thị Thu Trang trong bài viết “Con người

và văn hóa Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc” trên website Tạp chí

Khoa Văn học và Ngôn ngữ trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG TP.HCM, ngày

27 tháng 2 năm 2009, có nhận định: “Người nghiên cứu, người đọc muốn tìm hiểu văn hoá và con người Nam Bộ sẽ đọc Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam; cũng như muốn biết miền Trung hãy đọc Võ Hồng, Vũ Hạnh, Nguyễn Văn Xuân, muốn

thưởng thức văn hoá ẩm thực miền Bắc phải đọc Nguyễn Tuân, Vũ Bằng ” [49]

Đặt Bình Nguyên Lộc trong tương quan đối xứng với Vũ Hạnh, Nguyên Văn Xuân, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng ta lại thấy được vị thế của Bình Nguyên Lộc trên văn đàn Trong bài viết, tác giả đã phân tích cụ thể các tác phẩm của Bình Nguyên Lộc

như “Rừng mắm”, “Thèm đất”, “Đất không chết”, “Con Tám cù lần” để người đọc thấy hiện lên cả một vùng văn hóa Nam Bộ qua hình tượng con người, qua ngôn ngữ, qua các hình tượng nghệ thuật khác Và cũng từ đó, tác giả đã kết luận:

“Tác phẩm của ông ra đời trong suốt hơn hai mươi năm chiến tranh ở miền Nam đã đem đến cho người đọc một chỗ dựa tinh thần vững chắc đó là cội nguồn dân tộc, làm chúng ta yêu quê hương hơn và tin tưởng vào cuộc sống hơn Tình yêu và niềm tin ấy không xuất phát từ quan điểm chính trị hay giáo lý đạo đức mà chính là sự gắn kết tự nhiên với đất mẹ thiêng liêng, với nơi mình sinh ra lớn lên, bao gồm cả những điều tưởng như vụn vặt, tầm thường nhất như giọng nói, món ăn, nước uống,

cỏ cây ” [49]

Trên website Khoa Ngữ văn của trường ĐH Sư phạm Hà Nội, hai tác giả Lê

Hải Anh và Nguyễn Thị Minh Thương có bài viết “Bình Nguyên Lộc và những sáng tác hướng tới đại chúng” Trong bài viết, hai tác giả đã nghiên cứu một mảng

đề tài độc đáo của Bình Nguyên Lộc, đó là đề tài có yếu tố kinh dị Sau khi khảo sát

các truyện có yếu tố kinh dị của Bình Nguyên Lộc, Hải Anh và Kim Thương đã đi đến nhận định: “Bình Nguyên Lộc đem đến cho người đọc một thứ văn phong vừa sâu sắc, vừa giản dị; giản dị đối với những ai chỉ đọc để giải khuây, và sâu sắc với những ai chịu tìm tòi suy ngẫm.” [1] Và hai tác giả nhấn mạnh thêm: “Mở rộng biên độ sáng tạo, các sáng tác hướng tới đại chúng, cụ thể là truyện kinh dị của Bình Nguyên Lộc đã là một minh chứng cho sự tồn tại tất yếu của một xu hướng văn học, minh chứng cho tầm ảnh hưởng của mỗi nhà văn ở chỗ nhà văn ấy đến với bao nhiêu độc giả, chạm tới bao nhiêu nhu cầu, khát vọng và trí tưởng tượng của con người Ở cả khu vực này, Bình Nguyên Lộc thực sự xứng danh là một trong

“tam kiệt” của văn học hiện đại Việt Nam.” [1] Việc phân tích đề tài này giúp người đọc thấy được sự đa dạng trong phong cách của Bình Nguyên Lộc, đồng thời góp thêm một tiếng nói để khẳng định vị trí Bình Nguyên Lộc trên văn đàn

Bên cạnh công trình của các nhà nghiên cứu chuyên nghiệp, sáng tác của Bình Nguyên Lộc cũng là đề tài xuất hiện nhiều trong luận văn bậc sau đại học Chẳng hạn luận văn thạc sĩ của Nguyễn Lương Hải Khôi (trường Đại học Sư phạm Thành

phố Hồ Chí Minh, năm 2004) với đề tài “Đặc trưng văn xuôi nghệ thuật Bình

Nguyên Lộc”; luận văn “Phong cách truyện ngắn Bình Nguyên Lộc” của Dương Thị Thanh (trường ĐH KHXH&NV ĐHQG TPHCM, năm 2011); luận án tiến sĩ

của Nguyễn Văn Đông (trường ĐH KHXH&NV ĐHQG TPHCM) với đề tài

“Truyện ngắn Sơn Nam và Bình Nguyên Lộc từ góc nhìn văn hóa học”

Nhìn chung, có thể thấy hoạt động nghiên cứu về Bình Nguyên Lộc đã được tiến hành từ rất sớm Các phương diện liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp văn chương, giá trị nghệ thuật… đã được giới chuyên môn tiếp cận một cách khá đầy

đủ Với những phạm vi, quy mô, mức độ khác nhau, các nhà nghiên cứu đã bước đầu xác định vị thế của Bình Nguyên Lộc trong đời sống văn học dân tộc Tuy nhiên, trong phạm vi các tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được, cho đến nay vẫn chưa

có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, bao quát về thế giới nghệ thuật

trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

Theo chúng tôi, thế giới nghệ thuật chính là phương diện quan trọng nhất trong sáng tác của Bình Nguyên Lộc Nó bộc lộ một cách đầy đủ, trọn vẹn hơn cả

về quan niệm sáng tác, tư tưởng nghệ thuật, thi pháp… của nhà văn Nói cách khác, thế giới nghệ thuật tập trung đầy đủ nhất mọi yếu tố mà qua đó, người đọc có thể nhận biết được tầm vóc, tài năng của tác giả Chíng vì thế mà nếu muốn đánh giá

về một nhà văn thì không thể bỏ qua phương diện này Đấy cũng là cơ sở để chúng tôi lựa chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là nhà văn lớn có số lượng truyện ngắn rất lớn và quá trình sáng tác khá dài, cho nên việc chọn tác phẩm để nghiên cứu, đánh giá đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc là không hề dễ dàng Hơn nữa, những tác phẩm của Bình Nguyên Lộc được xuất bản trước 1975 đến nay phần lớn đều đã thất lạc, cho nên việc tập hợp đầy đủ văn bản tác phẩmcủa ông để nghiên cứu cũng rất khó khăn

Ở đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung vào bốn tập truyện ngắn của ông là Nhốt gió,

Ký thác, Cuống rún chưa lìa và Hương quê

Việc chọn bốn trong số hàng chục tập truyện khác của Bình Nguyên Lộc để nghiên cứu một phần vì điều kiện văn bản, nhưng chủ yếu là vì tính chất tiêu biểu, điển hình của chúng Bốn tập truyện trên đã thể hiện được một cách đầy đủ nhất phong cách nghệ thuật của tác giả ở thể loại truyện ngắn Đây cũng là những tác phẩm bộc lộ rõ nhất quan điểm nghệ thuật của nhà văn qua từng giai đoạn sáng tác

Tập truyện Nhốt gió (xuất bản năm 1950), thể hiện tư tưởng của chủ đạo của

nhà văn trong thời kì đầu sáng tác Đó là tinh thần dân tộc, tư tưởng vươn lên trong

cuộc sống Tập Ký thác (1960), tái hiện đời sống thị dân vùng Sài Gòn và Đông Nam Bộ sau khi hiệp định Giơ - ne - vơ được kí kết Tập Cuống rún chưa lìa

(1969) lại là những cung bậc cảm xúc về con người và vùng đất phương Nam trong

thời kì Mĩ đổ bộ vào Miền Nam Việt Nam Tập truyện Hương quê được xuất bản

gần đây nhất, năm 2017, của NXB Trẻ Đây là tập truyện tinh tuyển những truyện

ngắn hay của Bình Nguyên Lộc nằm rải rác trên các số của tạp chí Hương quê Nói

cách khác, nghiên cứu bốn tập truyện ngắn trên giúp chúng tôi có cái nhìn chung nhất về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình

Nguyên Lộc ở các phương diện: thế giới hình tượng, bao gồm hình tượng nhân vật, hình tượng quê hương đất nước; một số phương thức nghệ thuật như nghệ thuật như ngôn ngữ nghệ thuật, đặc điểm về giọng điệu, nghệ thuật trần thuật thể hiện qua điểm nhìn, vị thế trần thuật, người kể chuyện…

4 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài “Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc” luận văn nhằm khảo sát một cách chi tiết, cụ thể các yếu tố nghệ thuật như thế giới hình tượng, phương thức kể chuyện; từ đó có cái nhìn toàn diện hơn về những đóng góp của tác giả đối với văn học Trên cơ sở đó có thể đánh giá một cách công bằng về vai trò, vị thế của Bình Nguyên Lộc trong lịch sử văn học Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã chọn một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: đây là phương pháp giúp chúng tôi khảo

sát, phân tích tác phẩm Dựa trên cơ sở đó, chúng tôi có cái nhìn tổng quát chung

để rút ra đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn của nhà văn

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: vận dụng phương pháp này để phân tích

các tác phẩm dựa trên những nguyên tắc, quy luật có tính hệ thống; xem xét cách tổ chức, sắp xếp các yếu tố thành một chỉnh thể nghệ thuật mà nhà văn đã triển khai trong tác phẩm

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Luận văn tiến hành so sánh, đối chiếu các

yếu tố của truyện ngắn Bình Nguyên Lộc Bên cạnh đó việc so sánh còn được mở rộng sang tác phẩm của một số nhà văn khác Từ đó, thấy được đặc điểm nghệ thuật, nét độc đáo trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc

Ngoài những phương pháp cơ bản trên, trong luận văn này chúng tôi còn vận dụng một số thao tác nghiên cứu khác như: thống kê, phân loại, chứng minh, bình luận để làm r hơn vấn đề nghiên cứu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Với đề tài “Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc”, luận văn đưa ra một cái nhìn toàn vẹn hơn về các giá trị nội dung và hình thức trong truyện ngắn của nhà văn Bình Nguyên Lộc Qua đề tài, có thể nhận thức một cách đầy đủ hơn về sự đa dạng, phong phú của truyện ngắn trong mảng văn học đô thị miền Nam nói riêng và của văn học Việt Nam nói chung Kết quả nghiên cứu ở đề tài sẽ được vận dụng vào trong hoạt động học tập, nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam trong nhà trường

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung đề tài được

triển khai trong ba chương:

Chương 1: Bình Nguyên Lộc – nhà văn của miền đất Đông Nam Bộ

Ngoài việc khái quát về gia cảnh, về đời tư của của Bình Nguyên Lộc, thì trong Chương 1 chúng tôi còn tập trung trình bày những nội dung cơ bản trong sự nghiệp sáng tác, và những đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam Việt Nam hiện đại

Chương 2: Con người và quê cảnh Nam Bộ trong truyện ngắn

Bình Nguyên Lộc

Nội dung chương 2, trên cơ sở phân tích tác phẩm của Bình Nguyên Lộc, chúng tôi khái quát lên thế giới hình tượng nhân vật cũng như thế giới hình tượng thiên nhiên, văn hóa độc đáo trong những sáng tác của ông Qua đó để thấy được nội dung tư tưởng Bình Nguyên Lộc muốn gởi vào tác phẩm cũng như tình cảm mà ông dành cho vùng đất quê hương của mình

Chương 3: Thế giới nghệ thuật qua một số phương thức thể hiện trong truyện

ngắn của Bình Nguyên Lộc

Chương này chúng tôi tập trung phân tích nghệ thuật biểu đạt trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc Ngôn từ và giọng điệu trần thuật, ngôi kể và điểm nhìn trần thuật là những yếu tố độc đáo trong truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, giúp ông chuyển tải trọn vẹn nội dung tư tưởng của của mình

Chương 1 BÌNH NGUYÊN LỘC –NHÀ VĂN CỦA MIỀN ĐẤT ĐÔNG NAM BỘ 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tạo, nghiên cứu của Bình Nguyên Lộc

1.1.1 Vài nét về cuộc đời nhà văn Bình Nguyên Lộc

Bình Nguyên Lộc tên thật là Tô Văn Tuấn Ông sinh năm 1914 tại làng Tân Uyên, tổng Chánh Mỹ Trung, tỉnh Biên Hòa, nay thuộc thị trấn Tân Uyên, huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương

Bình Nguyên Lộc xuất thân trong một gia đình trung lưu Cha ông là Tô Phương Sâm (1878-1971), làm nghề buôn gỗ Mẹ là bà Dương Thị Mão, còn gọi là Mẹo (1876-1972)

Thuở nhỏ, Bình Nguyên Lộc theo học chữ nho với một ông đồ trong làng Khoảng thời gian từ năm 1921-1927 ông học trường tiểu học ở Tân Uyên Năm

1928 ông thi vào trung học Pétrus Ký ở Sài Gòn Từ 1929 đến 1933, ông học trung học ở trường Pétrus Ký và lấy bằng Thành Chung (bằng tú tài phần thứ nhất) Năm 1934, Bình Nguyên Lộc về quê lập gia đình Vợ ông là bà Dương Thị Thiệt (1916 - 1988) Sau khi lấy vợ, ông làm công chức tại Kho bạc tỉnh Thủ Dầu Một (nay là tỉnh Bình Dương) Đến năm 1936, ông chuyển ra Sài Gòn làm nhân viên kế toán ở Kho bạc (sau đổi tên thành Tổng nha ngân khố Sài Gòn) Thời gian này ông bắt đầu tham gia viết văn Tác phẩm đầu tay của ông là truyện ngắn “Phù

Sa”

Năm 1944, Bình Nguyên Lộc bị bệnh vì thế ông xin nghỉ dài hạn không lương Năm 1945, ông tản cư về quê, và từ đó về sau không trở lại với nghề công chức nữa Năm 1946 ông đỡ bệnh và tham gia công tác kháng chiến tại miền Đông Nam Bộ và là thành viên của Hội Văn hoá cứu quốc tỉnh Biên Hòa Sau 1946, mặt trận Biên Hòa, Sài Gòn bị vỡ, ông quay về Lái Thiêu làm công tác văn hóa tại đây Trong khoảng thời gian từ năm 1944-1947, do bệnh cũ tái phát, Bình Nguyên Lộc không viết tác phẩm nào Đến năm 1949, Bình Nguyên Lộc chuyển hẳn về Sài Gòn định cư

Năm 1950, Bình Nguyên Lộc bắt đầu viết văn trở lại Cũng trong năm này,

ông cho ra đời cuốn Nhốt gió Đây là tập truyện ngắn ẩn chứa nhiều tư tưởng triết

lý sâu xa, rất có giá trị Những năm 1952 đến 1956, Bình Nguyên Lộc làm thư ký tòa soạn cho vài tờ báo xuất bản tại Sài Gòn Từ đây trở đi, ông sống bằng nghề viết lách

Năm 1956, ông cùng các nhà văn khác hợp tác và cho ra đời tờ báo Bến Nghé

Đây là tuần báo văn nghệ mang đậm màu sắc địa phương nhằm mục đích khơi dậy sức sống, văn hóa của đất Gia Định xưa Những năm 1957, 1958 ông công tác với

các tạp chí Bách Khoa, Văn hóa ngày nay Ngoài ra, ông còn chủ trương tuần báo văn nghệ Vui sống Năm 1960, ông cùng các đồng nghiệp lập ra Nhà xuất bản Bến

Nghé Đây là nhà xuất bản chuyên xuất bản các ấn phẩm văn chương viết về vùng quê Đồng Nai - Bến Nghé

Trong thời gian 1960-1970, Bình Nguyên Lộc sáng tác rất miệt mài và cho ra đời một loạt tác phẩm có giá trị Bên cạnh các tác phẩm văn học, Bình Nguyên Lộc

còn viết về nhân chủng học, ngôn ngữ học Cũng trong thời gian này, với cuốn Đò

dọc, ông đoạt giải nhất cuộc thi Văn chương toàn quốc (1959-1960) ở thể loại tiểu

thuyết Đây là một trong những cuốn tiểu thuyết thành công nhất của Bình Nguyên Lộc, tạo được tiếng vang lớn trong nền văn học Việt Nam

Giai đoạn 1970-1975, ông làm hội viên trong Hội đồng Văn hóa giáo dục Việt Nam

Sau 1975, vì lý do sức khỏe, Bình Nguyên Lộc hầu như không còn sáng tác gì Cuối năm 1985, ông rời Việt Nam đến định cư ở Hoa Kỳ Bình Nguyên Lộc qua đời tại bang California, Hoa Kỳ vào ngày 7 tháng 3 năm 1987, hưởng thọ 74 tuổi Trong quá trình sáng tác, nghiên cứu, Bình Nguyên Lộc dùng khá nhiều bút

danh như Phong Ngoạn (tiểu thuyết dã sử Quang Trung du Bắc và Tân liêu trai),

Tôn Dzật Huân, Hồ Văn Huấn, Diên Quỳnh Tuy vậy các bút danh này xuất hiện không nhiều, chỉ gắn với một vài truyện ngắn Trước sau ông vẫn ký tên Bình Nguyên Lộc cho hầu hết các tác phẩm của mình Cái tên Bình Nguyên Lộc, theo lời ông, gợi nhớ đến vùng đất Đồng Nai, nơi chôn nhau cắt rốn, nơi trở thành những nỗi ám ảnh trong các tác phẩm của ông

Bình Nguyên Lộc có 5 người con Người con trưởng của ông là Tô Văn Hiệp (1935 - 1973), một bác sĩ chuyên khoa tâm thần Bình Nguyên Lộc đã từng lấy cảm hứng sáng tác từ nghề nghiệp của con trai cũng như chính căn bệnh tâm thần của bản thân để viết nên khá nhiều tác phẩm Tuy nhiên kể từ khi bác sĩ Tô Dương Hiệp qua đời, Bình Nguyên Lộc không trở lại với đề tài này nữa

1.1.2 Sự nghiệp văn chương của Bình Nguyên Lộc

Bình Nguyên Lộc bén duyên với nghề cầm bút từ rất sớm Từ năm 1942, ông bắt đầu cộng tác với các báo, tạp chí Truyện ngắn “Phù Sa”, tác phẩm đầu tay của

ông được đăng trên tạp chí Thanh Niên năm 1942 Năm 1949, Bình Nguyên Lộc

xuống định cư hẳn ở Sài Gòn và sống bằng nghề viết lách Ông cộng tác với các

báo Lẽ Sống, Đời Mới, Tin Mới cùng các tạp chí khác như Bách Khoa, Văn hóa

ngày nay, Hương quê, Tiếng chuông

Trên 40 năm cầm bút, Bình Nguyên Lộc đã để lại một di sản thật đồ sộ Ông

là nhà văn có số lượng tác phẩm phong phú, đa dạng thuộc hàng đầu của văn học Việt Nam hiện đại Với đức tính cần cù, miệt mài trong sáng tạo, ham học hỏi trong đời sống, Bình Nguyên Lộc không chỉ thành công trong các tác phẩm văn chương

hư cấu mà còn để lại dấu ấn sâu đậm trên các lĩnh vựa khác như ngôn ngữ học, dân tộc học

Đối với di sản văn học truyền thống của dân tộc, Bình Nguyên Lộc tham gia

chú giải, khảo luận các tác phẩm như Văn tế chiêu hồn (Nguyễn Du), Tự tình khúc (Cao Bá Nhạ), Thu dạ lữ hoài ngâm (Đinh Nhật Thận) …Ở lĩnh vực Dân tộc học, Bình Nguyên Lộc có Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam Đây là tác phẩm ra

đời vào cuối năm 1971 Cuốn sách đã gây tiếng vang lớn cho dư luận, nhất là các nhà chuyên môn ở lĩnh vực dân tộc học Cuốn sách này không chỉ có giá trị về lịch

sử, nguồn gốc dân tộc, mà cả về văn hóa, phong tục, xã hội

Lĩnh vực ngôn ngữ học, Bình Nguyên Lộc có các tác phẩm Lột trần Việt ngữ (1972), Từ vựng đối chiếu 10 ngàn từ (1971), Từ vựng danh từ Mã Lai mà Trung

Hoa vay mượn (1972) Những tác phẩm này đã chứng tỏ sự hiểu biết, vốn kiến

thức chuyên sâu của ông trong lĩnh vực ngôn ngữ học, dân tộc học, văn hóa học… thật đáng ngạc nhiên Bình Nguyên Lộc đã đi sâu nghiên cứu nguồn gốc ngôn ngữ dân tộc dựa trên quan điểm dân tộc Tác giả không chỉ thể hiện được vốn kiến thức rộng lớn, uyên thâm về nhiều lĩnh vực mà còn thể hiện tinh thần yêu nước, yêu ngôn ngữ dân tộc tha thiết của mình

Đương nhiên mảng sáng tác quan trọng nhất trong sự nghiệp Bình Nguyên Lộc chính là các tác phẩm văn học, gồm truyện ngắn, bút ký, tiểu thuyết Ông đã để lại cho hậu thế một di sản lớn với hơn 50 tiểu thuyết và trên 1000 truyện ngắn Nói như Nguyễn Q Thắng: “Bình Nguyên Lộc là một nhà văn lớn Việt Nam về cả số lượng lẫn chất lượng Có thể nói ông là một nhà văn độc nhất Việt Nam có số truyện ngắn nhiều nhất Theo tài liệu và qua công tác sưu tầm cho thấy ông là tác giả khoảng hơn một nghìn truyện ngắn in rải rác trên các báo và các tập truyện từ trước Cách mạng tháng Tám cho đến ngày ông qua đời (1987)” [37, tr.10] Đúng như nhận định của Nguyễn Kim Lộc, Bình Nguyên Lộc là người đa tài, “viết văn, làm báo, lãnh vực nào ông cũng tỏ ra lịch lãm, một người viết truyện ngắn nhiều

nhất ở miền Nam Ông viết trên năm mươi quyển truyện dài và đã cho xuất bản 20 tập; còn truyện ngắn ông đã viết trên 1000 truyện ”[16]

Một di sản trứ tác gồm có tới trên 50 cuốn truyện dài, hơn 1000 truyện ngắn là con số mà hiếm nhà văn hiện đại Việt Nam nào có thể đạt đến Nhưng không chỉ ở

số lượng đồ sộ, điều làm nên tên tuổi của Bình Nguyên Lộc chính là chất lượng nghệ thuật ở các tác phẩm Nhiều tác phẩm trong số đó đã đạt đến độ hoàn thiện, đỉnh cao cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật

Đò dọc (1959) được coi là cuốn tiểu thuyết xuất sắc nhất của Bình Nguyên

Lộc Trong bài Bình Nguyên Lộc với Hương gió Đồng Nai, Nguyễn Q Thắng cho biết: “Đò dọc nguyên là một vở kịch có nhan đề Con đường Quốc gia số 6 của kịch

tác gia JJ Bernard (người Pháp) Kịch này lúc ấy được diễn trên đài phát thanh Pháp Á ở Sài Gòn trước năm 1955, ông nghe xong, cảm hứng, tiểu thuyết hóa (chứ

không phải phóng tác) thành một tiểu thuyết có tên Đò dọc lấy bối cảnh Sài Gòn –

Biên Hòa làm nơi dựng truyện.” [37, tr.30]

Đò dọc là một cuốn tiểu thuyết có sức cuốn hút rất lớn Đó là câu chuyện về

một gia đình trung lưu ở Sài Gòn Khi tình hình chiến sự tạm yên ổn, người cha quyết định dời nhà về tỉnh lẻ gần ngoại ô Sài Gòn Trong gia đình có bốn cô con gái, vừa có học lại vừa có nền nếp Sống ở vùng tỉnh lẻ vắng vẻ, cuộc sống đơn điệu có nguy cơ biến các cô gái thành những cô gái góa chồng Thế nhưng rồi một đêm, có một vụ tai nạn ô tô phía trước nhà Chính nhờ giúp đỡ người bị tai nạn nên các cô gái được làm quen với Long, anh thanh niên, người họa sĩ trẻ của Sài Gòn

Từ đó, những chuyện tình của các cô gái với chàng thanh niên Sài Thành diễn ra đầy kịch tính Và cũng từ khi quen được Long, các cô gái có cơ hội quen những bạn trai khác của anh Kết thúc tiểu thuyết, cả bốn cô gái đều xách va li theo chồng trong niềm vui của ông bà Nam Thành

Chủ đề của Đò dọc hướng đến việc tôn vinh những giá trị truyền thống của

văn hóa Việt Nam Đạo đức gia đình làm cơ sở nền tảng cho đời sống của cá nhân Các yếu tố văn hóa của vùng đất Nam Bộ cũng được tác giả khai thác triệt để Tất

cả mọi thứ, từ thói ăn, nếp ở, lối sinh hoạt, ngôn ngữ địa phương… đều được Bình

Nguyên Lộc chú ý mô tả và trau chuốt tỉ mỉ Qua Đò dọc, người đọc không chỉ thấy

câu chuyện của một gia đình mà là câu chuyện của cả một vùng quê đương thời

Năm 1960, Đò dọc nhận “Giải thưởng văn chương toàn quốc” Đến năm 2012, “Đò

dọc” được chuyển thể thành bộ phim cùng tên với số lượng 30 tập Bộ phim được giới chuyên môn đánh giá cao và thu hút lượng người xem đông đảo

Bên cạnh Đò dọc, các tiểu thuyết, truyện dài khác của Bình Nguyên Lộc như:

Gieo gió gặt bão (1959), Nhện chờ mối ai (1962), Khi Từ Thức về trần (1969), Tỳ vết tâm linh (1974) cũng thu hút mạnh mẽsự chú ý của độc giả Tiểu thuyết và

truyện của Bình Nguyên Lộc dung lượng hầu hết đều không quá dài, nhưng nội dung, ý nghĩa lại rất sâu sắc, hình thức thể hiện khá đa dạng Đó là những câu chuyện về đời sống tình cảm, những câu chuyện mang yếu tố triết lí, rồi những câu chuyện liên quan đến tâm bệnh… Tất cả đều được Bình Nguyên Lộc cho diễn ra trên một bối cảnh đậm đặc chất vùng miền – Đông Nam Bộ và được thể hiện bằng thứ ngôn ngữ có nhiều đặc điểm riêng

Cái độc đáo trong tiểu thuyết, truyện dài của Bình Nguyên Lộc không chỉ bộc

lộ qua nghệ thuật kể chuyện, tổ chức kết cấu truyện, miêu tả nội tâm, xây dựng nhân vật… mà còn do tính chất thực tế, đời thường Mỗi câu chuyện trong tiểu thuyết của ông đều có bối cảnh, xuất xứ từ hiện thực đời sống Từ những câu chuyện thực tế, nhà văn cho ra tác phẩm mang nhiều yếu tố mới Điều đặc biệt ở văn Bình Nguyên Lộc là dù chuyện có thế nào thì cái đích mà nhà văn hướng tới vẫn là giá trị nhân văn, giá trị đạo đức và văn hóa dân tộc Mọi xung đột, kịch tính, những khúc mắc, éo le… cuối cùng đều được giải quyết một cách êm đẹp, nhẹ nhàng, đầy nhân văn Tiểu thuyết của Bình Nguyên Lộc vừa tôn vinh đạo lý đạo đức của người Việt lại vừa đề cao giá trị văn hóa dân tộc

Thành công hơn cả trong sự nghiệp sáng tác của Bình Nguyên Lộc là mảng truyện ngắn Từ khi bước chân vào làng văn cho đến cuối đời, ông đã miệt mài sáng tác thể loại này Nhắc đến Bình Nguyên Lộc là người đọc nghĩ ngay đến truyện ngắn, dù trên thực tế ông viết rất nhiều thể loại khác nhau

Nói về truyện ngắn của Bình Nguyên Lộc, Nhốt gió có thể coi là tập truyện

ngắn ra đời sớm nhất Mặc dù trước đó đã có tập “Hương gió Đồng Nai” (1935)

nhưng hiện đã bị thất lạc Ngay từ khi mới xuất hiện, Nhốt gió đã được giới phê

bình đánh giá cao Đây là một tập gồm nhiều truyện ngắn, trong đó có một truyện cùng tên là “Nhốt gió” Truyện kể về một người cha luôn gán ép, bó buộc con sống

theo ý của mình Một lần anh ta quan sát thằng bé chơi trò chơi nhốt gió Nó tìm

mọi cách để nhốt gió lại, vì chính gió đã làm đổ sập ngôi nhà đồ chơi nó mới dựng Sau khi đã tìm mọi cách mà không thể nhốt được gió, nó liền thay đổi cách chơi Thay vì nhốt gió lại, nó dang tay ra đùa bỡn với gió, thả mình vào gió một cách hoan hỉ Trong khoảnh khắc nhìn thằng bé chơi, người cha chợt nhận ra lối dạy con sai lầm của mình Anh biết rằng cố ngăn cấm thì cũng không thể bắt con mình suy

nghĩ, sống theo cách nghĩ của mình được Anh kết luận “Nhốt gió là vô ích” [37, tr.210]

Từ một câu chuyện giản dị như thế, tác phẩm của Bình Nguyên Lộc đã đề cập cùng lúc nhiều vấn đề có tính xã hội, lịch sử rộng lớn hơn Không chỉ là vấn đề quan hệ trong gia đình, phương pháp giáo dục con người hay cách tiếp nhận những

tư tưởng mới, tiến bộ, hợp thời … “Nhốt gió” còn gửi gắm tâm sự, tinh thần yêu nước kín đáo của ông Trong khi Thực dân Pháp cố đàn áp những phong trào yêu nước, thì phong trào yêu nước càng bùng lên mạnh mẽ Và bản chất của phong trào yêu nước cũng như những cơn gió của trời, nó không bao giờ bị dập tắt

Sau Nhốt gió, Bình Nguyên Lộc tiếp tục xuất bản tập truyện ngắn Ký thác

(1960) Tác phẩm này cũng tạo được dấu ấn sâu sắc trong òng độc giả Nếu như

Nhốt gió đa phần đề cập đến bối cảnh miền Nam vào những năm cuối của chế độ

thực dân Pháp thì Ký thác lại mở ra một không gian khác Không chỉ khu trú trong

không gian thôn quê, rừng núi vùng Đông Nam Bộ, ngòi bút của Bình Nguyên Lộc

đi vào từng ngóc ngách của phố xá Sài Gòn, vào từng con hẻm, ra tận ngoại ô…Ông đã vẽ lên một bức tranh xã hội miền Nam với sự chuyển mình, thay đổi sâu sắc, từ đất đai, cảnh vật cho đến cả lòng người Ngoài truyện ngắn “Rừng mắm”, truyện ngắn mở đầu tập sách, thể hiện tinh thần biết ơn với tiền nhân khai hoang

mở c i, thì mười lăm truyện còn lại của Ký thác đi sâu vào thể hiện những quan

niệm, những triết lí nhân sinh, vừa gần gũi lại vừa sâu sắc của Bình Nguyên Lộc Truyện “Ba con cáo” là giọt nước mắt xót xa cho lương tâm con người bị đồng tiền ngự trị Nhưng cũng đồng thời qua truyện ngắn này, tác giả đã phơi bày sự thật đời sống đô thị với những góc khuất, những mặt trái mà không phải ai cũng có thể nhận

ra Các truyện “Ăn cơm chưa”, “Pì- pế - hán” lại nói về số phận của những con người rơi vào cảnh éo le, khổ nạn

Có thể nói Ký thác là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho truyện ngắn của

Bình Nguyên Lộc Những tư tưởng nhà văn gửi gắm, những thủ pháp nghệ thuật

mà ông thể hiện vừa sâu sắc, mới mẻ Đọc Ký thác, ta vẫn thấy đâu đó những con

người, những tư tưởng, những suy nghĩ độc đáo

Dễ dàng nhận thấy trong tác phẩm của Bình Nguyên Lộc, chủ đề xuyên suốt, nổi bất nhất không gì khác ngoài quê hương đất nước Ông là nhà văn viết nhiều, viết rất kỹ về con người và cảnh vật miền Đông Nam Bộ Bình Nguyên Lộc có rất nhiều trang viết xuất sắc về chủ đề này Ông quan tâm đến sự chuyển mình của đô thị, những tư tưởng mới, đau đáu với mảnh đất chôn nhau cắt rốn

Bình Nguyên Lộc rất giỏi trong việc sử dụng các chi tiết nghệ thuật để làm nổi bật sắc thái vùng miền Nam Bộ trong tác phẩm của mình Ví dụ như mái tóc để rìa phủ lên trán, một đặc trưng của các cô gái Triều Châu trong các truyện “Ăn cơm

chưa”, “Pì- pế - hán”; đứa bé uống cà phê bằng chiếc dĩa trong “Hồn ma cũ” (Ký

thác) Và đặc biệt nhất là các chi tiết trong tập truyện ngắn “Cuống rún chưa lìa”

(1969) Các truyện như “Con Tám cù lần”, “Hương hành kho”, “Thèm mùi đất”,

“Chiêu hồn nước” … của ông khiến người đọc thật sự ám ảnh Có thể nói đây chính là tập truyện ngắn xuất sắc nhất về đề tài quê hương của Bình Nguyên Lộc Mỗi thiên truyện mở ra một mảnh ghép về quê hương Đó có thể là những con người tha hương với nỗi hoài vọng tha thiết về quê nhà như con Tám trong truyện

“Con Tám cù lần”; hoặc là kẻ nhớ quê, phải vượt nửa vòng trái đất để tìm về nguồn cội với nỗi khắc khoải, vừa tê tái đau đớn của người thiếu phụ trong “Chiêu hồn nước” …

Ngoài tiểu thuyết và truyện ngắn, Bình Nguyên Lộc còn rất thành công ở thể loại bút ký, tản văn Minh chứng đầy sức thuyết phục cho điều này chính là tập

Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình Nguyên Lộc Đây là một cuốn tùy

bút hết sức độc đáo, ra đời từ năm 1966 Với tập tùy bút này, Bình Nguyên Lộc mở một lối tản văn độc đáo: đưa người đọc đi vào khám phá Sài Gòn với những bâng

khuâng, hoài niệm, nhớ thương Ghi chép lại những điều trông thấy trên đất Sài

Gòn, Bình Nguyên Lộc gởi vào đây tâm tình của một người con gắn bó tha thiết với mảnh đất quê hương Đồng thời, qua tập tùy bút, người đọc cũng thấy những trở trăn của nhà văn về sự chuyển mình của đô thị đang trên đà thay đổi với rất nhiều hệ lụy Nhà văn xót xa, nuối tiếc: “Sài Gòn thay đổi như chong chóng Trong cái sự quay cuồng ấy, lòng con người cũng ngược xuôi túi bụi vì họ thấy không cần thủy chung như ở nhà quê nữa Ở đây thuyền dời mà bến cũng dời tuốt.” [20,

tr.156] Những bước lang thang trên hè phố của gã Bình Nguyên Lộc là một tập tùy

bút hay, để lại nhiều dư vị cho người đọc, không chỉ thời bấy giờ, mà hôm nay và

cả mai sau Sự thành công của tập tùy bút góp phần khẳng định thêm tên tuổi của Bình Nguyên Lộc trong dòng chảy của văn học nước nhà

Nói đến sự nghiệp cầm bút của Bình Nguyên Lộc, không thể không nhắc đến các tác phẩm báo chí Bởi đây chính là bước khởi đầu, điểm xuất phát trên con đường sáng tạo của ông Từ báo chí ông mới bén duyên qua sáng tác, cũng như các

lĩnh vực nghiên cứu khác Từ năm 1942 ông cộng tác với báo Thanh Niên của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát Những năm sau đó ông cộng tác với Bách Khoa, Văn hóa

Ngày nay, làm chủ bút Vui Sống, chủ biên nhật báo Tin Sớm Nhiều truyện ngắn

của ông được đăng trên các tạp chí nay đã được các nhà nghiên cứu sưu tầm lại Một số lượng khá lớn đã bị thất lạc, chưa thể tìm thấy Bên cạnh đó, ông tham gia viết truyện dài kỳ như truyện trinh thám, phiêu lưu dã sử cho các nhật báo

Có thể nói Bình Nguyên Lộc là một nhà văn tài hoa, có vốn kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực khác nhau Sự nghiệp sáng tác của ông không chỉ bó hẹp trong phạm vi văn học mà còn mở rộng sang cả lĩnh vực ngôn ngữ, văn hóa, xã hội… Bình Nguyên Lộc là một nhà văn lớn của văn học Việt Nam

1.2 Bình Nguyên Lộc – người viết văn để “trả nợ phù sa”

1.2.1 Quê hương Nam Bộ trong truyện của Bình Nguyên Lộc

Một điều rất dễ nhận thấy là phần lớn mọi tác phẩm văn chương của Bình Nguyên Lộc đều tập trung vào một chủ đề: con người và thiên nhiên miền Nam, đặc biệt là vùng Đông Nam Bộ Những tác phẩm hay nhất của ông đều xoay quanh chuyện về quê hương đất nước Có cảm tưởng như Bình Nguyên Lộc luôn mang nặng một món nợ với miền đất ông đang sống, luôn canh cánh vì món nợ đó Chính điều này đã hình thành nên quan niệm văn chương của Bình Nguyên Lộc Một quan niệm có vai trò dẫn dắt, chi phối suy nghĩ cũng như hành vi sáng tác của ông trong suốt cuộc đời Có thể dùng lời của nhà văn Nguyễn Mạnh Trinh để khái quát

về quan niệm đó: Bình Nguyên Lộc viết văn “như để trả món nợ lớn cho quê hương” [50]

Nhà văn Võ Phiến, trong bài viết Bình Nguyên Lộc - Một nhân sĩ trong làng

văn đã nêu lên những mối bận tâm để từ đó Bình Nguyên Lộc khơi nguồn cho các

sáng tác của mình: Mối bận tâm thứ nhất là vùng đất Tân Uyên, Đồng Nai, nơi mà

trong gia phả có tới mười đời nhà ông đã sinh sống Có lẽ đây là mối bận tâm suốt

đời của ông Mối bận tâm thứ hai là của cả miền Nam Những tác phẩm viết về

hành trình mở cõi về phương Nam đến tận mãi mũi Cà Mau được khơi nguồn từ

mỗi bận tâm này Mối bận tâm thứ ba là mối bận tâm về dân tộc, với những câu hỏi

về nguồn gốc, văn hóa dân tộc…

Có thể nói quê hương đất nước nói chung, con người và cảnh sắc miền Đông Nam Bộ nói riêng chính là điểm tựa cho tư duy nghệ thuật cũng đồng thời làm nên giá trị, nét đặc sắc của văn chương Bình Nguyên Lộc Mối “bận tâm” về quê hương Đồng Nai, vùng Nam bộ và về tinh thần dân tộc là cảm hướng chủ đạo trong tất cả các sáng tác của ông Bình Nguyên Lộc thể hiện tình cảm của mình với quê hương một cách độc đáo, mãnh liệt Ngay từ bút danh Bình Nguyên Lộc cũng đã ít nhiều

gợi lên điều đó “Bình Nguyên” có nghĩa là cánh Đồng, vùng Đồng bằng, “Lộc” là cách gọi khác của một loài thú, con Nai Như vậy Bình Nguyên Lộc cũng hàm nghĩa là xứ Đồng Nai Bước vào làng văn, dùng bút danh gợi nhớ đến quê hương,

nhà văn Bình Nguyên Lộc đã cho thấy quê hương luôn nằm trong tâm trí của tác giả

Tình yêu quê hương không chỉ thể hiện trong bút hiệu, mà nó như máu thịt, như hơi thở chực trào ra mỗi khi ông đặt bút xuống trang giấy Suốt cả quá trình sáng tác, quê hương cứ trở đi, trở lại như nỗi niềm khắc khoải Ngay từ truyện đầu

tay là “Phù sa”, in trên báo Thanh niên năm 1942, ông đã tái hiện lại hình ảnh

những con người trong công cuộc Nam tiến khai hoang mở c i Đề tài này được thể hiện r hơn trong truyện ngắn “Rừng mắm” của ông sau này Tiếp sau đó, cuốn

Hương gió Đồng Nai, một “tập truyện ngắn và tùy bút bát ngát hương đồng gió nội

đất Đồng Nai” [37, tr.8], với tất cả hình ảnh con người và quê hương được gói ghém vào đó Cũng từ những trăn trở ấy, trên hành trình sáng tạo của ông, hình ảnh sông ngòi, kênh rạch, nếp quê của vùng Nam Bộ cứ trở đi trở lại như mạch nguồn không vơi cạn Quê hương có khi là “Rừng mắm”, có khi là dòng sông Ông Lãnh,

là những đụn rơm trong những tối đốt lửa đồng, là ngôi mả cũ bên đường hoặc có

khi chỉ là mùi đất, hương hành kho Bình Nguyên Lộc đã ký thác tâm hồn mình

cho quê hương Cứ nhẹ nhàng và dung dị như vậy, tác phẩm của ông luôn gợi lên trong lòng người đọc một nỗi niềm về vùng Đông Nam bộ xưa, và sâu xa hơn, về quê hương đất nước

Bình Nguyên Lộc có một khoảng thời gian khá dài sống ở Sài Gòn Vì vậy mà bên cạnh những trang viết về nông thôn thì ông cũng có nhiều trang viết về đô thị rất hay Đời sống nông thôn hẳn nhiên đã trở thành “máu thịt” của ông, cho nên chỉ cần đặt bút là hình ảnh quê dễ dàng hiển hiện một cách nguyên vẹn, chân thực Thế nhưng đời sống đô thị cũng là mối ám ảnh thường trực trong tâm trí của ông Bình Nguyên Lộc đã dày công quan sát, suy ngẫm và từ chiêm nghiệm của bản thân mà đúc rút ra nhiều điều Có lẽ vì thế mà tác phẩm viết về đô thị của Bình Nguyên Lộc không quá nhiều nhưng luôn mang một nỗi ám ảnh ray rứt khôn nguôi

Tập tùy bút Những bước lang thang trên hè phố cùng gã Bình Nguyên Lộc là

tập tùy bút viết riêng về Sài Gòn Nó khơi gợi biết bao nhiêu là kí ức, kỉ niệm, hình ảnh được coi là hồn cốt của đô thị này Viết về Sài Gòn, ngọn bút ông hơi phóng túng và có chiều sâu triết lí hơn Đó là những con đường Sài Gòn trở nên dài mênh mang với hàng me rợp xanh; những ngã ba đường cái, trên vỉa hè toàn sách là sách;

dòng sông Ông Lãnh… cho đến cả những nếp sinh hoạt, thú chơi tao nhã của giới sành điệu như sưu tầm đồ cổ ngoạn, niềm đam mê hoa lan Tất cả đã vẽ nên một Sài Gòn đa sắc, đa tình

Khác với tùy bút, bút ký, những truyện ngắn về đô thị của Bình Nguyên Lộc lại mang một âm hưởng khác Ông chú ý nhiều đến sự chuyển mình của đô thị Sài

Gòn thời hiện đại Sự chuyển mình ấy không phải chỉ đơn thuần là cuộc “xô lấn

đau thương” giữa những người sống và những người chết ở khu nghĩa địa ven đô

thành, không chỉ đơn thuần là những đại lộ đắp cao lên để nước dồn cả vào vùng

trũng và biến những ngôi mộ thành “những cù lao” mà đáng sợ hơn là sự thay

đổi trong từng hơi thở, từng nếp nghĩ, từng hành động của con người Trong sự vật

vã đó của đời sống đo thị, con người trở nên giả dối, lừa lọc nhau (Ba con cáo), họ sẵn sàng hạ bệ nhau ngay cả khi trong cùng một gia đình, giữa con với cha Ở đó

có những mưu mô, những toan tính Và ở đó có cả những nỗi đau đớn, chua xót:

“Trời ơi! Kéo cuộc đời nhơ nhớp này đến bao giờ mới thôi? Đã nhơ nhớp lại đê hèn, bước từ phản bội này qua phản bội khác cho đến một khi kia thì mình chỉ còn phản bội được chính mình.” [19, tr.56]

Quả thật, xét trên phương diện đề tài thì phải thừa nhận rằng con người và cảnh quan vùng đồng bằng Nam bộ chiếm ưu thế nhất trong di sản sáng tác của Bình Nguyên Lộc Sống gắn bó với vùng Đồng Nai - Bến Nghé từ thuở nhỏ, cả một đời nặng nợ với quê hương, hình ảnh con người, đất đai xứ sở vùng quê này cứ trở

đi trở lại trong những truyện ngắn, truyện dài của ông

Bình Nguyên Lộc viết nhiều và hết sức ấn tượng về con người Nam Bộ Đó là những người đi khai hoang, mở đất, lập làng, lập ấp Họ phải chịu đựng vô vàn nỗi gian truân, vất vả, cắn răng chịu hy sinh để đời con, đời cháu có được tương lai tốt đẹp hơn Cái triết lý đơn giản nhưng sâu sắc này được đúc kết đầy đủ qua lời một nhân vật thuộc lớp người đi mở đất trong truyện “Rừng mắm”: “Ông với tía con là cây mắm, chơn giẫm trong bùn Đời con là tràm, chơn vẫn còn lấm bùn chút ít, nhưng đất đã gần thuần rồi Con cháu của con sẽ là xoài, mít, dừa, cau Đời cây mắm tuy vô ích nhưng không uổng, như người lính ngoài mặt trận vậy mà Họ ngã gục cho kẻ khác là con cháu họ được hưởng” [19, tr.28]

Người dân Nam Bộ trong văn Bình Nguyên Lộc chủ yếu là những người nông dân làm đủ nghề để kiếm sống: đốn củi, buôn heo, trèo cau Họ phải đương đầu với bao nhiêu là khó khăn, nguy hiểm (các truyện “Má ơi, má!”, “Heo gạo”, “Trận giặc mòng” …) Những con người bình dị, lam lũ đó chính là những kẻ tha thiết với

quê hương, gắn bò máu thịt với quê hương hơn ai hết Cho dù đang sống ngay trên chính quê hương hoặc giả có phải trôi dạt ra phố thị để mưu sinh thì trong họ vẫn thường trực nỗi niềm về quê da diết (“Con Tám cù lần”, “Thèm mùi đất”, “Hương hành kho” ) Trong bất cứ hoàn cảnh, vị trí xã hội nào thì họ vẫn là những con người nặng tình với quê hương (“Trộm của lạ”, “Đám đất của thầy pháp”, “Nỗi buồn của người sắp chết” )

Cũng như Sơn Nam, qua những sáng tác của mình, Bình Nguyên Lộc đã trình bày ra cho người đọc thấy một cách rõ ràng, chân thật nhất đời sống tình cảm, tinh thần của con người Nam Bộ Từ những người dân quê lam lũ ăn nói chất phác, thật thà, đến những người giao thương buôn bán lọc lõi, những học giả trí thức uyên bác, cho đến những bậc trung lưu với những thú chơi tao nhã tất cả đều hiện lên một cách sinh động, hấp dẫn Những trang viết của ông làm cho người đọc vô cùng thích thú Có thể nói Bình Nguyên Lộc đã góp phần quan trọng vào việc khai phá, bồi bổ cho dòng mạch văn học miền Nam càng thêm phong phú, đa dạng

Nam Bộ vốn là vùng đất mới, xứ sở của những con người chất phác, cởi mở

và giàu tinh thần nghĩa hiệp Nhưng đó cũng chính là mảnh đất của những con người sống với nỗi đam mê, khao khát lớn lao, với tâm hồn khoáng đạt Vùng đất này cũng nổi tiếng bởi những thú chơi tao nhã, công phu Một khi đã chọn một thú vui nào, lựa chọn một món ăn nào thì họ dồn tâm huyết, tài lực vào đấy, theo đuổi đến cùng Là kẻ am hiểu tính cách của con người nơi đây, Bình Nguyên Lộc dành nhiều trang viết về thú vui tao nhã, phong cách ẩm thực, lối thưởng ngoạn đặc biệt của các “kỳ nhân”, “tay chơi” trên vùng đất này

Độc giả dễ dàng bắt gặp trong truyện của Bình Nguyên Lộc những con người sống đầy đam mê kỳ lạ như vậy Chẳng hạn một thầy giáo hưu trí tên là Lê trong truyện “Gián điệp rừng sâu” Đó là người cực kì mê đắm thú nuôi cá lia thia chọi

và vì thế đã hết sức kỳ công trong việc chọn lựa, chăm sóc chúng Khi mãn mùa mưa, thầy Lê bắt đầu cất công tìm tòi địa điểm trong rừng, nơi mà không ai tiếp cận được, nhưng lại thuận lợi cho cho việc nuôi dưỡng cá chọi Ông ta phải lựa chọn một nơi thật sâu, thật bí mật trong rừng, nơi “các ao, các vũng chứa những chất bí mật gì, những thức ăn rất hợp với cá mà ngoài ao làng, ta không sao tìm được (…) Hoàn cảnh tự nhiên của rừng sâu mới đủ yếu tố giúp chúng thành công trong việc phục hưng hào khí chiến đấu của giống nòi chúng” [18, tr.92] Chọn được nơi ưng

ý rồi thì mới tính đến việc thả những con cá chọi về đó Cho đến đầu mùa cá, các

tay chơi cá lại trở lại chốn cũ mà đón các “chiến binh” trở về Công việc cực kì vất

có giá trị nhất “Thầy Lê liệng cả ba đùm cá xuống ao: lá bể, nước bắn tung ra Bao nhiêu hy vọng của thầy cũng tan nát.” [18, tr.98] Không chỉ đẩy một thú vui tao nhã lên tận cùng của “chủ nghĩa duy mĩ”, mà Bình Nguyên Lộc còn đi sâu vào tâm trạng của người trong cuộc để phơi bày những cảm xúc của nhân vật một cách chân thực nhất

Ông Tư Nứa trong truyện “Gốc mai già” cũng là người sống với nỗi đam mê thú chơi, cũng rơi vào cảnh ngộ đầy bi hài như thầy Lê Khác chăng chỉ là thầy Lê

mê cá chọi còn ông Tư Nứa thì mê cây cảnh Ông Tư cũng vô cùng hoan hoan hỉ, vui sướng khi bắt gặp được một gốc mai cổ thụ trong lần đi rừng tầm mai “Ông Tư sung sướng như ngày ông cưới vợ, cách đây bốn mươi năm, và ông xoa tay, ngồi xuống để thưởng thức gốc mai chung của mọi người song may mắn bắt gặp nó mà

sẽ là của riêng ông” [18, tr.120] Cái hình ảnh ông lão bần thần đứng ngó khi gặp cội mai ưng ý, rồi bối rối vì không biết mang về thế nào, và rồi “đôi mắt già gần hết sinh lực của ông sáng lên” khi ông nhớ lại cách các cụ già dời những gốc mai long tuế như thế này về nhà Và rồi ông lão bắt đầu chờ đợi Ông đợi trong mùa mưa Xong mùa mưa thì đợi đến tết Ông chuẩn bị mọi thứ để đón gốc mai già về Ông đợi trong niềm vui sướng, “Sướng ôi! Cha chả là sướng!” [18, tr.125] Ông Tư chỉ mong chờ đón được gốc mai về là cả đời ông không mong ước gì thêm Cái thú vui

chơi bon sai, chơi cây kiểng làm cho con người ta đôi khi trẻ ra vài chục tuổi, nhất

là khi họ gặp được một cây ưng ý Nhưng rồi cũng chính vì thế mà khi niềm hạnh phúc ấy bị tước đoạt thì nó khiến cho con người ta suy sụp Khi gốc mai bao lâu nay ông ao ước, mong chờ giờ đã bị kẻ trộm đào chỉ còn lại hố không thì “Ông Tư suýt ngã ra bất tỉnh.” [18, tr.126] Bình Nguyên Lộc đã tỉ mẩn đến từng chi tiết để

lột tả cảm xúc của nhân vật Và đồng thời qua những câu chuyện về thú chơi tao nhã ấy, nhà văn cũng chứng tỏ sự am hiểu của mình sâu sắc như thế nào

Bên cạnh thú chơi thì đề tài ẩm thực cũng được Bình Nguyên Lộc chú ý thể hiện Trong truyện ngắn “Gạo nhà nghèo”, ông kể về hai vợ chồng tá điền tuy nhà

rất nghèo, nhưng mùa nào cũng dành riêng vài giạ gạo nanh chồn để thưởng thức

Cái thứ gạo được xem là gạo ngon nhất trong các thứ gạo này có đặc điểm “không quá dẻo cho người ăn phải ngán, không quá lạt, quá khô khó nuốt trôi.” [18, tr.348] Ông chủ đất tuy giàu có nhưng biết rõ muốn có thứ gạo quý ấy thì không có cách gì

khác ngoài việc gài bẫy vợ chồng tá điền Ông ta phải giả vờ có công chuyện đi qua

nhà tá điền rồi bất ngờ bị đói, phải xin chén cơm nguội để ăn Trong hoàn cảnh trớ trêu đó, vợ chồng tá điền không thể giấu được, đành phải tiếc rẻ nộp gạo nanh chồn cho chủ Tất nhiên với truyện ngắn này, dụng ý của Bình Nguyên Lộc không chỉ nói đến vị ngon của chén cơm gạo nanh chồn Tuy nhiên chi tiết này cũng phần nào cho ta thấy, cái lối sành sõi trong ẩm thực đã ngấm vào máu thịt của con người Nam Bộ, trở thành một nét tính cách của họ Không kể giàu sang hay nghèo hèn, người dân nơi đây đều tỏ ra rất tinh tế trong ẩm thực, trong thưởng ngoại, thú tiêu khiển

Trong truyện “Cây vông nem”, cũng viết về đề tài ẩm thực, Bình Nguyên Lộc

nói về một món đặc sản mà không phải nơi nào trên đất nước này cũng có Đó là loại nem gói bằng lá cây vông Sự kết hợp các thứ thực phẩm, thực vật rất độc đáo

đã tạo hương vị đặc trưng của nem vông Người sành ăn sẽ nhận ra vị của gói nem gói bằng lá vông sẽ khác vị lá nem gói bằng lá chuối Hoặc cái thú nhấm rượu bằng mồi là con mối chúa cũng thật lạ, thật công phu: “Bắt sống nó, đem về nhà tức tốc, rồi bỏ vô một cái chén nước mắm đầy Bà Chúa chỉ biết đẻ chứ đâu biết bơi lội gì, thành thử bà Chúa trong lúc chết chìm, uống đầy một bụng nước mắm Xong đâu

đó, nhúng bà Chúa vô một mớ bột mì trộng nước sền sệt, rồi thì cho vô chảo mỡ Mối Chúa lăn bột chín vàng lườm, vớt ra là bắt thèm rượu tức khắc Chú nó sẽ được chia phân nửa Nè, chú cắn vô một cái, chất bổ trong bụng nó tan biến ra trong lưỡi, đủ vị ngọt, bùi, béo, bổ, tả không nổi.” [18, tr.182] Phải là người trải nghiệm rất sâu sắc đời sống ở vùng thôn dã Đông Nam Bộ, là người sành s i “ăn nhậu” thì nhà văn mới biết đến những món đồ nhấm rượu lạ lùng để mà miêu tả một cách tỉ mỉ, sinh động như vậy Cũng dễ nhận thấy khi viết các truyện này, Bình Nguyên Lộc không nhằm phô trương sự “sành điệu” mà ông muốn thể hiện sự yêu

mến, trân quý các giá trị đời sống, những gì được coi là tinh hoa văn hóa của vùng đất này

Cũng về chủ đề này, truyện “Quà đêm trên sông Ông Lãnh” là câu chuyện về những nỗi ám ảnh lạ lùng xảy ra trong cuộc đời Đúng là trong thực tế luôn có những thứ rất bình dị, rất đơn giản của quê nhà lại tạo ra nỗi ám ảnh rất lớn cho cả nhà văn lẫn người đọc Một thức quà đêm không chỉ gói gém trong đó cái tinh tế của những gia vị mà còn là cái tiếng rao hàng đặc trưng, ngọt xớt đậm chất sông nước Này thì “Ai chè đậu cháo cá hông?” Sau tiếng rao là sự cảm nhận tinh tế của người thưởng thức về món quà mà vùng sông nước dâng tặng: “Cháo cá ngọt cái chất ngọt của cá đen ở đồng chứ không phải ngọt ngay nhờ bột ngọt hóa học như cháo cá trên bờ Mùi thơm của chè đậu trắng gợi nhớ mùa chè cúng đưa ông Táo ngày hăm ba Tết ở làng xa.” [20, tr.22] Món xu xoa mật đường thì: “Ai đã ăn món xu xoa mật đường hạ trên kinh Tàu Hủ vào mùa nực chưa? Đường hạ đen sản xuất ở Biên Hòa tiết ra một mùi thơm đặc biệt mà đương cát trắng không có được Khi thứ đường hạ ấy được nấu thành mật để ăn bánh đúc hoặc ăn tàu hủ (óc đậu),

xu xoa, thì hương vị của nó càng đậm đà hơn.” [20, tr.23] Rồi cả những tiếng rao khác như: “Ai ăn bột khoai, bún Tàu đậu xanh, nước dừa, đường cát hôn?”, rồi:

“Kẹo đậu phộng trà Huế hông?” lâu lâu lẫn lộn cả tiếng rao của người bán hàng gốc ba Tàu “Pánh pò, pánh tiu, dò chó quẩy ?” [20, tr.26] Người sành ăn chỉ lắng tai nghe âm thanh tiếng rao là nhận ra thức hàng quen thuộc Và cũng vì sành thưởng thức nên chỉ có thức hàng quen mới hợp khẩu vị của thực khách có phần khó tính này Những điều tưởng là nhỏ nhặt như vậy không phải là những thứ tầm thường mà nó mang hồn cốt của đời sống người dân vùng sông nước Bình Nguyên Lộc như một người thợ miệt mài gom nhặt những nét đẹp văn hóa trong sinh hoạt đời thường ấy để dệt nên một bức tranh văn hóa đặc sắc, đầy sức sống của vùng

sông nước mênh mông, trù phú này Tự nhiên ta liên tưởng đến Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, Hà Nội ba sáu phố phường của Thạch Lam, Thương nhớ mười

hai, Miếng lạ miền Nam của Vũ Bằng…Có thể nói Bình Nguyên Lộc đã góp một

phần quan trọng vào việc nâng tầm văn hóa ẩm thực Việt bằng văn chương

Tình yêu quê hương đất nước, bước đi thời gian với những đổi thay của đất, của làng, của đô thị và của lòng người; những số phận bất hạnh, nhỏ bé trong xã hội tất cả là nguồn cảm hứng vô tận để Bình Nguyên Lộc sáng tác Có thể nói, sáng tác về nông thôn, về đô thị, về con người chưa bao giờ khiến ông cảm thấy

thỏa mãn Viết để “trả nợ” cuộc đời, để “đáp nghĩa” với quê hương đất nước đã trở thành một quan niệm, một lý tưởng của Bình Nguyên Lộc

1.2.2 Bình Nguyên Lộc trong văn học Nam Bộ đầu thế kỉ XX

Những năm đầu thế kỉ XX, Nam Bộ hình thành một vùng văn học với những đặc trưng về sáng tác Những ảnh hưởng của báo chí và các hoạt động xuất bản làm cho tình hình văn học nơi đây có những biến thiên theo thời gian Đặc biệt vào giai đoạn 1954 đến 1975, sự ảnh hưởng trực tiếp các luồng tư tưởng sáng tác phương Tây vào, cộng với sự thay đổi nội tại của đời sống xã hội, văn học của vùng đất Nam Bộ có những thay đổi rõ rệt Lực lượng sáng tác đông đảo, có cả nam và nữ Những tên tuổi tiêu biểu như Nguyễn Chánh Sắt, Hồ Biểu Chánh, Trang Thế Hy, Dương Nghiễm Mậu, Võ Phiến, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Nhã Ca… Văn xuôi phát triển mạnh và sáng tác theo nhiều khuynh hướng khác nhau

Trong dòng văn học miền Nam trước 1975, Bình Nguyên Lộc là một trong những tác giả nổi bật nhất Có người còn xếp Bình Nguyên Lộc vào hàng “tam kiệt” – ba nhà văn lừng danh nhất của miền Nam, cùng với Hồ Biểu Chánh và Lê

Văn Trương (Theo Nguiễn Ngu Í - Sống và viết với Bình Nguyên Lộc trên tạp chí

Bách Khoa) Tất nhiên đây chỉ là một cách nói, một lối tôn xưng có tính chất ngoa

truyền trong văn giới, nhưng dù sao thì điều đó cũng ít nhiều cho thấy vị thế của Bình Nguyên Lộc trong đời sống văn học miền Nam lúc bấy giờ Rõ ràng là ông có những đóng góp quan trọng, một vị thế đáng kể trong lịch sử văn học dân tộc Bình Nguyên Lộc là nhà văn có quá trình sáng tác bền bỉ, có nhiều thành tựu Nói đến sự đóng góp của ông cho nền văn học Việt Nam, điều dễ nhận thấy nhất trước hết là ở số lượng tác phẩm và sự đa dạng, phong phú về mặt thể loại Đọc Bình Nguyên Lộc, chúng ta không khỏi kinh ngạc trước các con số thống kê về số đầu sách mà ông đã xuất bản, về các lĩnh vực đời sống mà tác giả đã đề cập Công việc mà một nhà văn kiêm học giả như ông thực hiện quả là đồ sộ: chú giải tác phẩm văn học truyền thống, nghiên cứu, biên khảo về các lĩnh vực vừa gần gũi nhau nhưng cũng vừa mang tính chuyên sâu như ngôn ngữ học, dân tộc học, văn hóa học, xã hội học; sáng tác nhiều thể loại văn học như tiểu thuyết, truyện dài, truyện ngắn, bút ký, thơ ca; sưu tầm, biên soạn ca dao dân gian; hoạt động trong lĩnh vực báo chí như viết bài, biên tập, quản trị… Đấy toàn là những hoạt động chuyên môn đòi hỏi không chỉ niềm say mê mà còn phải có cả tri thức, tay nghề.Tuy nhiên điều quan trọng nhất không phải chỉ ở chỗ số lượng, ở chủng loại Cái chính là “chất lượng”, là giá trị của những sản phẩm sáng tạo mà Bình Nguyên

Lộc đã đóng góp cho đời Các công trình biên khảo về đời sống xã hội, về những giá trị văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thểvùng Nam bộ của ông là nguồn tri thức, nguồn tài liệu quý giá đối với giới chuyên môn Truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết của ông không chỉ thể hiện những hình tượng nghệ thuật, những tư tưởng, triết lý sâu sắc mà còn để lại nhiều kinh nghiệm, bài học thiết thực, bổ ích cho người viết văn

Trên phương diện thể loại văn học, Bình Nguyên Lộc có những đóng góp rất đáng ghi nhận Trong đó đáng kể nhất là mảng tác phẩm theo lối truyện lạ, truyện kinh dị với một phong cách rất độc đáo, riêng biệt Là một người làm báo chuyển qua viết văn, dĩ nhiên Bình Nguyên Lộc ý thức rằng tác phẩm sáng tác cần hướng đến đối tượng tiếp nhận, phù hợp với thị hiếu thẩm mĩ của người đọc Ngoài những vấn đề có tính thường nhật thì có lẽ một vấn đề luôn được độc giả yêu thích và bản thân ông cũng rất hứng thú, đó là những truyện mang yếu tố ma quái, kinh dị Truyện kinh dị luôn khơi gợi trí tò mò của con người, mang tính giải trí cao, tạo sự hấp dẫn, thích thú cho người đọc Nó mang đến cho độc giả những khoái cảm, giúp con người tạm quên những âu lo, những sự nhàm chán trong cuộc sống thường nhật Tất nhiên, truyện kinh dị không đơn thuần là những tác phẩm gây sự tò mò, đáp ứng tâm lý hiếu kỳ của người đọc mà nó cũng có những giá trị khác như thẩm

mỹ, giáo dục…

Bình Nguyên Lộc có rất nhiều tác phẩm viết về đề tài kinh dị: “C i âm nơi quán cây dương”, “Mấy vụ quật mồ bí ấn”, “Quật mồ người đẹp”, “Quỷ ban trưa”,

“Ma ném đá”, “Bà mọi hú” Không gian huyễn hoặc, tình huống gay cấn, lối kể

chuyện đậm chất dân gian… tất cả được trình bày bằng thứ ngôn ngữ mang tính

“đời thường”, chân thực làm cho truyện kinh dị của ông có một sức hút đặc biệt đối với người đọc Tuy nhiên, có một điều đáng lưu ý là, viết các truyện này, Bình Nguyên Lộc không đi theo lối mòn cũ của các tác giả trước, nghĩa là không đơn thuần kể chuyện ma Ông gởi gắm vào đó tư tưởng của mình, đưa ra những bài học

về đạo lý, luân lí cho con người, gởi gắm thông điệp về tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc Bình Nguyên Lộc còn muốn dùng những câu chuyện ma để chứng minh điều ngược lại, rằng trên đời này thật sự không có ma Các truyện ngắn khai thác chủ đề quái lạ, dị thường này một mặt làm phong phú di sản văn xuôi của ông, mặt khác, còn là sự bổ sung quan trọng cho diện mạo văn xuôi vùng Nam Bộ thế

kỷ XX

Đóng góp của Bình Nguyên Lộc đối với lịch sử văn học dân tộc còn thể hiện

ở một phương diện quan trọng khác, đó là quan niệm sáng tác, tư tưởng nghệ thuật Chính những yếu tố thuộc về nhận thức, tư duy, tư tưởng này đã góp phần làm cho Bình Nguyên Lộc trở thành một tên tuổi lớn Nó cũng là một chỉ dấu quan trọng vềquá trình phát triển của văn học Nam Bộ nói riêng, văn học Việt Nam hiện đại nói chung

Bình Nguyên Lộc đến với văn chương từ cái duyên của nghề làm báo Cũng như phần lớn cây bút đương thời, ông dùng ngòi bút của mình để mưu sinh Và khi chính thức bước vào làng văn, Bình Nguyên Lộc trở thành cây bút rất sung sức lúc bấy giờ Có những thời điểm, Bình Nguyên Lộc làm cộng tác cho cả bốn, năm tờ

nhật báo như Sáng Tạo, Vui Sống, Bách Khoa, Hương Quê…Ông kết hợp việc làm báo với viết văn Hầu hết những truyện ngắn trong các tập Ký thác, Mưa thu nhớ

tằm, Cuống rún chưa lìa… đều là những tác phẩm được xây dựng dựa trên chất

liệu từ các bài báo Cách thức sáng tạo của Bình Nguyên Lộc cho thấy “tính chuyên nghiệp” trong hoạt động viết lách, sáng tạo Nói cách khác, ông coi văn chương là một nghề nghiệp, viết văn là hành nghề

Bình Nguyên Lộc là nhà văn sống bằng ngòi bút, dựa vào ngòi bút Hoàn cảnh

và quan niệm sáng tác như vậy khiến ông phải tích cực viết để nuôi sống bản thân

và cả gia đình Một khi đã sống bằng nghề viết lách thì lẽ dĩ nhiên là viết càng nhiều, càng thêm được nhuận bút Thế nhưng không vì thế Bình Nguyên Lộc tỏ ra

lơ là, trái lại, ông rất cẩn trọng với công việc của mình Trong bài phỏng vấn của

Nguiễn Ngu Í, trên Tạp chí Bách Khoa, Bình Nguyên lộc đã thổ lộ “Khi mà ai cũng

vội vàng cả thì người ta sẽ đánh giá trên những gì còn lại của nhà văn trong không khí hấp tấp chung đó” [12] Bình Nguyên Lộc luôn ý thức về trách nhiệm của người cầm bút Ông biết rằng, “người đọc sẽ đánh giá trên những gì còn lại của nhà văn” cho nên không thể cẩu thả, dễ dãi với những gì mình viết ra Sự cẩu thả sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy, những thứ gọi là “tác phẩm văn chương” dễ dãi sẽ bị thời gian đào thải

Bình Nguyên Lộc không phải là nhà lý luận, ông là nhà văn Do vậy bàn về quan niệm nghệ thuật, kinh nghiệm nghề nghiệp của ông không thể tìm trong các công trình lý thuyết Tư tưởng của Bình Nguyên Lộc chủ yếu thể hiện qua tác phẩm, qua hình tượng nghệ thuật

Với Bình Nguyên Lộc, sáng tạo nghệ thuật là một quá trình lâu dài Nghề văn cần có thời gian rèn dũa thì mới có thể đạt độ chín mùi Vì thế người cầm bút

không thể nóng vội, phải biết chờ đợi, phải dụng công Ông cho rằng: “Nghệ thuật không thể hối thúc mà làm được Nó phải được hưởng một thời gian cần thiết để

mà chín mùi [19, tr.116] Khi sáng tác, nhà văn phải dồn “tất cả tâm lực đổ vào tác phẩm”, phải ý thức được thiên chức của người nghệ sĩ là để cống hiến, dâng hiến Cho nên phải chấp nhận đau khổ, đau khổ để sáng tạo ra cái đẹp cho đời

Quan niệm sáng tạo nghệ thuật của Bình Nguyên Lộc gợi liên tưởng tới tư tưởng của Nam Cao: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề nào đã là bất lương rồi Sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện” (Đời thừa) Không quyết liệt, gay gắt, Bình Nguyên Lộc chỉ bày tỏ những suy tư của mình liên quan chuyện sáng tác văn chương một cách thật nhẹ nhàng nhưng rất sâu sắc Mượn lời một nhân vật của mình bàn về công việc sáng tác, ông chỉ ra rằng viết văn là “một thứ kỹ thuật tương đối dễ học” Cái khó nhất là “cần phải có cái gì trong lòng để mà nói ra” Nếu không thì tốt nhất là nên giã từ nghiệp văn chương, đừng dấn thân vào chốn khổ ải

ấy Hơn nữa, theo Bình Nguyên Lộc thì không phải cứ tìm thấy cái muốn nói, có

cái để nói là xong việc Bởi vì “Lắm khi đã có cái ấy trong lòng rồi mà nó không

cắn rứt mình, không kêu gào đòi chun ra lắm, thì cũng không thể sáng tác ra được.” [19, tr.131] Mà dẫu cho có ý tưởng rồi cũng không hẳn sẽ cho ra đời tác phẩm, chưa nói đến tác phẩm hay Để có tác phẩm là cả một quá trình thai nghén, suy tư lâu dài, phải dồn vào đó biết bao tâm lực, trí lực thì mới có được Nói một cách hình ảnh thì “Không thích mang nặng đẻ đau, không chịu hoài thai cực khổ và không chịu chuyển bụng rên la” [19, tr.131], thì không hy vọng có được những sinh linh nghệ thuật có giá trị Từ kinh nghiệm bản thân, Bình Nguyên Lộc thấy việc

“viết văn nào phải để leo lên đâu đâu?” [19, tr.132]; mục tiêu của sáng tác đôi khi chẳng là gì, viết chỉ để viết Viết để thỏa mãn những trăn trở của mình với cuộc đời, viết để “trả nợ với Phù sa” [12]

Từ quan niệm như thế về thiên chức của nhà văn và về ý nghĩa của tác phẩm văn chương, Bình Nguyên Lộc đã phê phán loại nhà văn xu thời, bồi bút; đồng thời phủ nhận thứ văn chương chạy theo thị hiếu tầm thường, giật gân câu khách Ông lên án loại sách “trinh thám nhập cảng vì mục đích chuyển ngân lậu, và những loại sách xuất bản theo một quan niệm làm tiền kinh khủng” [20, tr.88] vì chúng gây nguy hại cho văn hóa dân tộc Ông gọi những loại sách ấy là “lai căng và trơ trẽn như me tây” [20, tr.89] Tâm hồn Bình Nguyên Lộc vốn nhạy cảm với những gì liên quan đến giá trị văn hóa tinh thần, những thứ thuộc về hồn cốt dân tộc nên thái

độ “dị ứng” của ông với loại sách “phản văn hóa” là điều dễ hiểu Bình Nguyên

Lộc là nhà văn rất hứng thú với loại sách “tân biên cố sự”, tức là những truyện cổ

tích được viết lại như: Mỵ Châu Trọng Thủy, Hòn vọng phu, Sự tích trầu cau Ông

gọi những người viết theo kiểu thơ lục bát là “phụng sự” [20, tr.92]; ca ngợi những tác phẩm dân gian bình dân làm cho tâm hồn và trí não con người “trở nên phong phú kì lạ” [20, tr.93] Phê phán lối văn nghệ thực dụng, trân trọng, ca ngợi tâm huyết của tiền nhân qua các tác phẩm dân gian, Bình Nguyên Lộc đã thể hiện một cách rõ ràng quan niệm văn chương của mình

Bình Nguyên Lộc là người đã có công rất lớn trong việc mở mang, phát triển

“văn mạch phương Nam” nói chung, văn học Nam Bộ nói riêng, đặc biệt là văn chương miền “lục tỉnh” Qua đó, góp phần đắc lực cho sự phát triển của văn học dân tộc Với những gì đã làm được trong sự nghiệp cầm bút của mình, ông đã tạo dựng được vị thế quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam

Do hoàn cảnh lịch sử của dân tộc, kể từ năm 1954, khi đất nước bị chia cắt hai miền Nam – Bắc, văn học Việt Nam cũng phát triển thành hai nền văn học khác nhau Văn học miền Nam, vừa kế thừa nguồn mạch văn xuôi quốc ngữ trước đó, vừa chịu ảnh hưởng của văn hóa, văn học Phương Tây, vận hành theo một đường hướng khác so với văn học miền Bắc Sự đa dạng, đa diện, đa chiều của văn học Nam Bộ sau 1954 là điều rất dễ nhận thấy Nhiều nhà văn chủ trương đổi mới, cách

tân văn học theo các trào lưu, các chủ nghĩa hiện đại, hậu hiện đại, tân hình thức

Một bộ phận khác lại sử dụng văn học như một phương tiện để phục vụ cho mục đích chính trị… Trong bối cảnh như vậy, Bình Nguyên Lộc tìm cho mình một lối đi riêng Ông lặng lẽ tránh xa các tổ chức, các khuynh hướng ồn ào, từ chối các phong trào sáng tác mang tính thử nghiệm để tìm về với nguồn cội của dân tộc Giữa những ồn ã, xô bồ của đời sống chính trị, văn nghệ đương thời, Bình Nguyên Lộc kiên trì con đường đi của riêng mình Ông tìm đến những giá trị văn hóa của vùng đất Nam Bộ, đi sâu vào đời sống, lối sinh hoạt của con người lục tỉnh Ông tập trung vào việc khám phá những nét đẹp ân tình, thủy chung trong lối sống, trong lời

ăn tiếng nói, trong cách sinh hoạt của con người nơi đây, để rồi tạo nên một bức tranh đậm đà chất Nam Bộ Ông cố công tìm kiếm, phát hiện ra những nét đẹp, những giá trị văn hóa đặc sắc không nơi nào có của vùng Đông Nam Bộ và đưa nó vào trang viết của mình với một tình cảm trân quý, một tình yêu tha thiết

Ngày trước, vùng đất miền Nam trong văn học vẫn còn khá lạ lẫm Phải đến những năm đầu của thế kỉ XX, xứ Nam Kỳ lục tỉnh mới được nhắc đến nhiều; hình tượng con người, cảnh quan Nam Bộ, những tập tục, lối sống, cùng nết ăn lối ở của

người dân nơi đây mới được thể hiện một cách đầy đủ, rõ nét Có một “văn mạch Nam Bộ”, vốn được khơi nguồn từ các nhà văn tiên phong như Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký, Nguyễn Trọng Quản (thế kỷ XIX), đến lớp người kế tiếp như Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Chánh Sắt, Phạm Minh Kiên, Phi Vân… và thế hệ sau như Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam, Đoàn Giỏi… Tất cả đã tạo nên một vùng văn học với diện nạo, tính chất riêng Trong đó, đậm đặc “chất Nam Bộ” nhất là hai cái tên Bình Nguyên Lộc và Sơn Nam

So với Sơn Nam thì Bình Nguyên Lộc xuất hiện trên văn đàn sớm hơn nhiều Mãi tới đầu những năm 1960, Sơn Nam mới bước chân vào làng văn thì khi đó Bình Nguyên Lộc đã có chỗ đứng vững chãi trong lòng độc giả Cái thú vị ở đây là Sơn Nam chủ yếu tập trung viết về vùng Tây Nam Bộ, còn Bình Nguyên Lộc lại chuyên vùng Đông Nam Bộ Cả hai bổ khuyết cho nhau để làm nên bức tranh trọn vẹn về vùng đất phương Nam màu mỡ, thuần hậu

Bình Nguyên Lộc đã tạo ra những văn phẩm tuyệt hay về đời sống Nam Bộ

mà chỉ có những nhà văn có tài, những nhà văn sinh ra và lớn lên ở nơi đây, tâm hồn thấm đẫm phong vị xứ sở đặc biệt ở đây mới có thể viết được Với những trang viết về con người và vùng đất này, Bình Nguyên Lộc đã làm cho mảng văn học địa phương phát triển rực rỡ và có sức lan tỏa rất xa Tâm huyết và bút lực sung mãn, Bình Nguyên Lộc đã thể hiện một cách trọn vẹn vẻ đẹp của con người và cảnh sắc miền Đông Nam Bộ Và cũng qua đó, ông đã có những đóng góp tích cực cho nền văn học dân tộc nói chung Những sáng tác của Bình Nguyên Lộc đã trở thành nền tảng vững chắc để sau ông, hàng loạt các cây bút khác tiếp tục khai thác, khám phá

về văn hóa, về nguồn cội mảnh đất hấp dẫn này

xứ sở Tác phẩm của ông, từ nghiên cứu, khảo luận cho đến sáng tác, hư cấu… tất

cả đều hướng đến những giá trị văn hóa của vùng đất Nam Bộ Bình Nguyên lộc là nhà văn, nhà nghiên cứu có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, học thuật nước nhà

Chương 2 CON NGƯỜI VÀ QUÊ CẢNH ĐÔNG NAM BỘ TRONG TRUYỆN NGẮN BÌNH NGUYÊN LỘC 2.1 Hình tượng con người Đông Nam Bộ trong truyện ngắn Bình Nguyên Lộc

Văn học phản ánh hiện thực đời sống bằng hình tượng nghệ thuật, trong đó yếu tố quan trọng nhất làhình tượng nhân vật Tất nhiên nhân vật trong văn học không phải là bản sao nguyên mẫu con người thực tế Nhân vật trong tác phẩm văn chương vừa mang đặc điểm của con người thật lại vừa là kết quả của hư cấu, tưởng tượng của tác giả Mỗi nhà văn có cái nhìn về cuộc sống khác nhau, có cách thức sáng tạo khác nhau, do đó mà hệ thống nhân trong tác phẩm cũng không ai giống

ai Đều là hình tượng người nông dân nhưng nhân vật của Nam Cao khác với nhân vật của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Kim Lân… Hoặc cũng đều viết về người trí thức Việt Nam trước cách mạng tháng Tám nhưng nhân vật của Nguyễn Tuân, Nam Cao, Tô Hoài, Thạch Lam… lại rất khác nhau Điều này do nhiều nguyên nhân; nó chịu sự chi phối của quan niệm, tư duy nghệ thuật, vốn sống, văn hóa… của nhà văn

Nhân vật trong truyện của Bình Nguyên Lộc khá đa dạng Có cảm tưởng như ông không tập trung vào một kiểu nhân vật nhất định nào Vì thế hệ thống nhân vật trong truyện của ông đa dạng về nguồn gốc, vùng miền, sắc tộc, lối sống, thành phần… Ở đây có đủ kiểu người, từ người dân quê miệt vườn đến người dân chốn thành thị, rồi người Kinh, người thiểu số; nghèo có, giàu có, trí thức, lưu manh… đều có đủ Điểm chung nhất, quan trọng nhất ở nhân vật trong các tác phẩm của

Bình Nguyên Lộc là tình yêu với quê hương, đất nước

2.1.1 Những người dân với tình yêu quê sâu nặng

Bình Nguyên Lộc từng nói rằng, trong đời mình, món “nợ” nặng nhất mà ông phải gánh chịu là “nợ Phù sa” Đó là một cách nói mang tính ẩn dụ về những ân nghĩa mà quê hương Nam Bộ mang đến cho ông Vì món nợ đó mà ông phải cầm bút, phải viết để “trả nợ” đối với mảnh đất và con người đã nuôi dưỡng nhà văn Chính vì thế mà trong mọi trang viết của Bình Nguyên Lộc luôn xuất hiện hình tượng con người “thấm đẫm hương vị phù sa”, với tất cả những đặc tính, diện mạo, hành vi… độc đáo, không thể nhầm lẫn Đấy là những người đi tiên phong trong việc khai hoang, lập làng, lập ấp, những người “mở đất” nhưng luôn đau đáu niềm nhớ thương quê cũ; những người sống và chết nơi vùng đất mới nhưng vẫn tìm mọi cách để cất giữ, duy trì nền nếp sinh hoạt, phong tục mang theo từ quê cha đất tổ

Viết về mảng đề tài này, có thể xem truyện ngắn “Rừng mắm” (được in trong

tập Ký thác, 1960) là tác phẩm tiêu biểu nhất của Bình Nguyên Lộc Truyện kể về

một gia đình sống ở Ô Heo, một nơi vô cùng hẻo lánh, không hề có bóng người Chỉ một gia đình ba thế hệ, gồm bốn con người sống thui thủi với nhau Một ông già, hai vợ chồng người con và một đứa cháu mười lăm tuổi tên là Cộc Cuộc sống của họ hết sức lận đận, khó khăn Họ ở cái xứ heo hút đến nỗi, chỉ cần được tiếp xúc với con người thôi thì cũng đã là một niềm hạnh phúc rồi Đó là nơi mà theo

như thằng Cộc thì “tiếng chó sủa, tiếng gà gáy nó cũng không nghe từ lâu Con chó

săn và mấy con gà giống mang theo đã ngã lăn đùng ra mà chết trong tháng mới tới” [19, tr.13]; nơi mà khi trời “nóng ẩm, còn muỗi mòng quơ tay một cái là nắm được cả một nắm đầy” [19, tr.13]; muốn trồng rau, trồng ớt ăn cũng phải trồng trên

ba bốn cái nồi bể kê cao trên cái giá ba chân tréo như giá trống và đất trồng cũng phải lấy đất từ phương xa mang về bởi “Đất ở đây mặn chát, không dùng được” [19, tr.20] Họ phải nhịn đói, nhịn khát, thậm chí phải để thằng con chịu cảnh năm năm trời không biết đến chè, đến xoài là gì; năm năm rồi không biết ăn ngọt là gì Còn ông nội thằng Cộc, “Tóc râu ông đã trắng bông Nhớ ra ông cụ thường than mình chết ngày nào không biết chừng, thường than mình nhớ mồ mả ông bà quá.” [19, tr.20]

Những kẻ bị rơi vào hoàn cảnh khắc nghiệt như vậy không bị gục ngã bởi họ

có một khát vọng thiêng liêng làm điểm tựa Cả bốn thành viên của cái gia đình rất điển hình cho lớp người lưu dân này đã vượt qua được hết những khó khăn, vượt qua được cả những nỗi nhớ quê ngùi ngùi, tất cả cùng vì một mục đích chính là mở mang đất đai để sinh sống Họ tồn tại được là vì họ có niềm tin và nghị lực Điều này được đúc kết trong lời giải thích rất mộc mạc của người ông nói với đứa cháu:

“Ông với lại tía của con đây là cây mắm, chơn giẫm trong bùn Đời con là tràm, chơn vẫn còn lấm bùn chút ít, nhưng đất đã gần thuần rồi Con cháu của con sẽ là xoài, mít, dừa, cau Đời cây mắm tuy vô ích nhưng không uổng, như là lính ngoài mặt trận vậy mà Họ ngã gục cho kẻ khác là con cháu họ được hưởng.” [19, tr.28] Lời nói của người ông tuy đơn giản nhưng thấm đẫm đầy chất triết lí: Đời ông, đời cha hy sinh để đời con cháu được hưởng sung sướng, ấm no

Hình tượng người đi mở đất trong truyện của Bình Nguyên Lộc thật đáng

ngưỡng mộ Những con người ly hương, xa xứ này đã chấp nhận hy sinh cuộc đời mình vì thế hệ tương lai Họ nguyện làm hạt phù sa, nắm bùn đất nhão để gom góp, kiến tạo nên không gian sinh tồn mới cho con cháu của mình Họ ý thức sâu sắc

rằng “tổ tiên ta ngày xưa từ miền Trung tràn vào đây đều chịu số phận làm cây mắm cả, từ xứ Đông Nai nước ngọt tới đây, ở đâu cũng hoang vu cả Họ đã ngã rạp trong chốn ma thiêng nước độc này để lót đường cho con cháu họ đi tới, y như là đàn kiến xung phong, tốp đầu liều chết đuối, lội qua tô nước rọng hủ đường để làm cầu cho bọn đi sau vào đến nơi có chất ngọt Tất cả mấy lớp tiên phuông đầu đều đã ngã gục như rừng mắm, rồi ông sơ, ông cố con, ông nội đây là tràm mới kiếm được miếng ăn ” [19, tr.29] Có thể nói, truyện ngắn “Rừng mắm” thể hiện đầy đủ cái nhìn của Bình Nguyên Lộc về những con người có công trong công cuộc mở làng, lập ấp khi Nam Bộ còn là chốn hoang sơ, hẻo lánh

Khác với hai ông cháu trong truyện “Rừng mắm”, nhân vật “Con Tám Cù Lần” lại thể hiện một phẩm chất khác của người dân Nam Bộ Đó là sự gắn bó máu thịt của họ với “vùng đất phù sa” Một sự hòa quyện tự nhiên rất khó lý giải, khiến cho họ luôn mang tâm trạng hoài nhớ quê hương Bình Nguyên Lộc có nhiều trang viết cực hay về nỗi nhớ quê của những con người tha hương vì hoàn cảnh Con Tám Cù Lần khờ khạo, hiền lành, chậm chạp nhưng nhất quyết trở về quê, không chịu ở lại thành phố nữa Nó rời thành thị không phải công việc đi ở vất vả, cũng không phải nhà chủ cay nghiệt Tất cả mọi người đều đối xử tốt, đều thương yêu

nó Tiền tháng nó cũng khá Nhưng nó quyết định về, vì một nỗi rất bất ngờ là “nhớ

ốc gạo” [37, tr.134] Một lý do có vẻ ngớ ngẩn đối với một đứa bé nhà quê lần đầu

xa nhà Thật ra, cái mà nhân vật nhớ không phải chỉ là mùa ốc gạo Mà cái chính là

từ những ký ức rất đơn sơ về quê hương nhưvậy đã gợi lên trong lòng con Tám nỗi nhớ quê da diết Nó nhắc những kỉ niệm về quê với niềm hân hoan, như là đang được sống giữa lòng quê Mỗi hình ảnh quê hương là một niềm tự hào trong lòng đứa bé gái đi ở Với nó, quê thật đẹp, quê thật vui Vui vì có ốc gạo, có nhóm lửa nấu cơm, lửa ngủ rơm, có đi chợ tụm năm tụm mười, có cả con nước lên trước bực thềm, có hàng cây bần lúc chạng vạng đầy đom đóm Tất cả hiện về ào ạt trong tâm hồn đứa bé gái khờ khạo nhưng thật thà, chất phác một nỗi niềm tha thiết với quê hương Những hoài niệm về quê trở thành niềm ray rứt khôn nguôi trong lòng nhân vật

Trong truyện của Bình Nguyên Lộc, nỗi khắc khoải về nơi cố quận thường hiện hữu ở rất nhiều nhân vật, hoàn cảnh Nếu như con Tám Cù Lần nằng nặc đòi

về quê cho bằng được vì chính cái mùa ốc gạo làm dâng trong lòng nó nỗi nhớ quê

da diết thì người mẹ vợ và chàng rể Minh trong “Lửa tết” cũng có hoàn cảnh tương

tự Những con người này đã bị “bứt” ra khỏi quê hương cho nên sống trong nỗi nhớ