Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo hướng dạy học tích cực

và đây cũng là một môn học có kiến thức rộng, việc nghiêncứu các kiến thức địa lí là rất trừu tợng với học sinh tiểu họcnên không có sự trợ giúp của các thiết bị dạy học thì khó cóthể đạ

Lời cảm ơn

Lời đầu tiên của luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc tới hai ngời thầy của tôi là: TS Nguyễn Tuyết Nga và TS Nguyễn Thị Vân Hơng, những ngời đã tận tình hớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và làm đề tài này.

Tôi xin tỏ lòng biết ơn chân thành trớc những sự đóng góp ý kiến quý báu của cô giáo TS Nguyễn Thị Thấn, các bạn trong tổ Tự nhiên xã hội và toàn thể các bạn đồng nghiệp cao học K14.

Tôi xin cảm ơn Dự án Phát triển giáo viên tiểu học-Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trờng Đại học S phạm Hà Nội, Khoa Giáo dục Tiểu học trờng Đại học S phạm Hà Nôi, Sở Giáo dục và Đào tạo Sơn La, Phòng Giáo dục huyện Sông Mã, các thầy cô giáo

và toàn thể các em học sinh trờng tiểu học Thị trấn Sông Mã, Tiểu học Hơng Nghựu, Tiểu học Mờng Cai đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong thời gian học tập.

Do điều kiện và thời gian còn hạn chế, đề tài nghiên cứu không tránh khỏi những sơ xuất và thiếu sót Rất mong nhận đợc sự đóng góp, bổ sung của thầy cô và các bạn để công trình thêm hoàn thiện.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2006

Ngời thực hiện

Vò Th¸i NghÜa

Môc lôc

Trang

1.1 Khái niệm thiết bị dạy

2.1 Chơng trình,sách giáo khoa địa lí ở tiểu

Chơng II: Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo

hớng dạy học tích

cực 36

1 Nguyên tắc sử dụng thiết bị dạy học theo hớng dạy học tích cực 36

2 Cách sử dụng một số thiết bị dạy học địa lí ở Tiểu học theo

hớng dạy học tích

cực .362.1 Sử dụng bản đồ địa

công nghệ thông

tin 61

3 Quy trình sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo

3 KÕt luËn vÒ kÕt qu¶ thùc

nghiÖm 97

đã đề ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục Nghị

quyết TW lần thứ IV về "tiếp tục đổi mới giáo dục và đào tạo" đã chỉ rõ phải xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chơng

trình, kế hoạch, nội dung, phơng pháp giáo dục và đào tạo

Mục tiêu cơ bản của đổi mới giáo dục nớc ta trong giai

đoạn hiện nay là phát triển tối đa năng lực của ngời học trêncơ sở khơi dậy, rèn luyện và bồi dỡng khả năng suy nghĩ,tìm tòi, khả năng làm việc một cách tự chủ, năng động vàsáng tạo ngay trong hoạt động học tập ở nhà trờng Để thực

hiện mục tiêu nói trên trong dạy học, nhà trờng cần phát huytốt khả năng sở trờng của ngời học, khắc phục hạn chế, xâydựng niềm tin trong hoạt động học tập của ngời học sinh.Trong đó nội dung và phơng pháp học tập là một trongnhững yếu tố quan trọng quyết định đến kết quả thựchiện mục tiêu trên Chính vì vậy, Luật Giáo Dục (1998) chỉ

rõ: “nhà trờng cần phải đào tạo ra những con ngời lao động

tự chủ, năng động sáng tạo, có năng lực giải quyết vấn đề thiết thực góp phần xây dựng đất nớc” Đồng thời Luật Giáo Dục cũng chỉ ra “phơng pháp dạy học phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của ngời học, bồi dỡng năng lực tự học, lòng say mê tự học tập và ý chí vơn lên”.

Các thiết bị dạy học (TBDH) Địa lí ở tiểu học cũng đãgóp phần phần đổi mới phơng pháp, nâng cao chất lợngdạy học Các TBDH chứa đựng trong đó những nguồn trithức phong phú và đa dạng, giúp học sinh lĩnh hội tri thứcmột cách cụ thể, chính xác phát triển năng lực t duy, khảnăng tìm tòi, khám phá, vận dụng tri thức Đồng thời giúpgiáo viên tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức cho họcsinh một cách chủ động, sáng tạo đạt hiệu quả Ngày nay,những thành tựu của khoa học kĩ thuật và công nghệ ngàycàng thâm nhập vào lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó

có dạy học Các TBDH ngày càng có ý nghĩa đặc biệt quantrọng trong việc nâng cao chất lợng dạy học trong nhà trờng

Để phát huy đợc vai trò của TBDH trong việc nâng cao chấtlợng dạy học, hai khâu cơ bản nhất là trang bị và sử dụngthiết bị Trong đó, vấn đề sử dụng có hiệu quả TBDH có ýnghĩa quyết định Thực tế cho thấy, hiện nay ở các trờng

tiểu học đang tồn tại một mâu thuẫn cơ bản giữa việc sửdụng không hiệu quả các TBDH của giáo viên với yêu cầu giáodục ngày càng cao Việc giải quyết mâu thuẫn này là mộtyêu cầu cấp thiết hiện nay ở các trờng tiểu học nhằm gópphần nâng cao chất lợng dạy học.

Đối với môn Địa lí, học sinh khi học sẽ gặp nhiều sự vật,hiện tợng không phải lúc nào cũng xảy ra trớc mắt mình vìthế phải quan sát chúng trên ảnh, hình vẽ, bản đồ và

đây cũng là một môn học có kiến thức rộng, việc nghiêncứu các kiến thức địa lí là rất trừu tợng với học sinh tiểu họcnên không có sự trợ giúp của các thiết bị dạy học thì khó cóthể đạt đợc kết quả

Với lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Sử dụng thiết bịdạy học Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Trong các đề tài về đổi mới phơng pháp dạy học Địa lí

đều có đề cập một phần nào về cách thức sử dụng TBDH,

ví dụ nh: Đổi mới phơng pháp dạy địa lí theo hớng dạy học tích cực hoá hoạt động của ngời học (Đặng Văn Đức, Nguyễn Thị Thu Hằng), Phơng pháp dạy học địa lí (Nguyễn Dợc,

Đặng Văn Đức, Nguyễn Trọng Phúc, Nguyễn Thị Thu Hằng,

Trần Đức Tuấn), Đổi mới phơng pháp dạy học địa lí ở trung học phổ thông (Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen), và nhiều

báo cáo trong các tạp trí, tạp san khoa học của các trờng Đạihọc trong cả nớc đã nêu các kết quả nghiên cứu về đổi mớiphơng pháp dạy học nói chung và phơng pháp dạy học địa

lí theo hớng dạy học tích cực nói riêng và đặc biệt trong đó

có phần nào hớng dẫn cách thức sử dụng TBDH địa lí theohớng tích cực hoá hoạt động của ngời học

Về phơng pháp dạy học Địa lí ở tiểu học theo hớng tíchcực, có một số đề tài nghiên cứu của tiến sĩ Nguyễn Tuyết

Nga nh: Phơng pháp dạy học Địa lí ở trờng tiểu học Việt Nam theo hớng cho học sinh tự phát hiện tri thức Một số đề tài viết chung nh: Dạy học địa lí ở tiểu học (Nguyễn Tuyết Nga, Phạm Thị Sen), Dạy học tích cực và tơng tác trong môn

tự nhiên xã hội (Bùi phơng Nga, Nguyễn Tuyết Nga, Đào Thị

Hồng, Đào Thị My),

Đi cùng với phơng pháp dạy học địa lí, có nhiều đề tài

viết riêng về cách sử dụng TBDH địa lí nh: Sử dụng bản

đồ - Lâm Quang Dốc, Nhà xuất bản Giáo dục, 1996; Giáo trình Phơng pháp sử dụng các phơng tiện dạy học địa lí ở nhà trờng phổ thông - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Giáo dục năm 1997; Phơng tiện, thiết bị kĩ thuật trong dạy học địa lí - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2001; Sử dụng bản đồ và phơng tiện kĩ thuật trong dạy học địa lí - Nguyễn Trọng Phúc, Nhà xuất bản Đai học Quốc gia Hà Nội, 1997; Phơng pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lí lớp 11 trung học phổ thông theo hớng tích cực - Nguyễn Thị Dung, luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học S phạm Hà Nội, 2005; Sử dụng kênh hình để nâng cao chất lợng dạy học địa lí ở lớp 6 trung học cơ sở - Vũ Quốc Lịch, luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học S phạm Hà Nội, 2004; Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo tinh thần dạy học tích cực - Trần

Thị Hoàng Oanh, khoá luận tốt nghiệp đại học, Đại học Sphạm Hà Nội, 2003

Những tài liệu nêu trên đã góp phần vào hớng dẫn cáchthức sử dụng TBDH địa lí nói chung Nhng việc sử dụngTBDH Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực, cách thức

sử dụng chúng nh thế nào cho đạt hiệu quả cao thì còn rất

ít và cha đợc đề cập một cách cụ thể

3 Mục đích nghiên cứu vấn đề

Tìm hiểu những vấn đề cơ bản về dạy học tích cực

và hệ thống các TBDH địa lí đợc sử dụng trong nhà trờngtiểu học Từ đó nghiên cứu cách thức sử dụng một số TBDH

Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực

4 Khách thể và đối tợng nghiên cứu.

- Khách thể nghiên cứu: Việc sử dụng TBDH địa lí ở

tiểu học

- Đối tợng nghiên cứu: Sử dụng TBDH địa lí ở tiểu

học theo hớng dạy học tích cực

5 Giả thuyết khoa học.

Nếu vận dụng linh hoạt và hợp lí các TBDH Địa lí ở tiểuhọc theo hớng dạy học tích cực thì sẽ nâng cao chất lợng dạyhọc

6 Nhiệm vụ nghiên cứu.

- Tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn việc sử dụngTBDH Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực

- Đa ra nguyên tắc sử dụng các TBDH Địa lí ở tiểu họctheo hớng dạy học tích cực

- Nghiên cứu cách thức sử dụng các TBDH Địa lí ở tiểuhọc theo hớng dạy học tích cực.

- Thiết kế và tổ chức thực nghiệm một số bài dạy địa

lí ở tiểu học có sử dụng TBDH theo hớng dạy học tích cực

7 Phạm vi nghiên cứu.

Nội dung Địa lí ở tiểu học đợc đề cập đến từ lớp 1

đến lớp 5 Tuy nhiên trong thời gian hạn hẹp luận văn chỉnghiên cứu về cách sử dụng TBDH địa lí ở lớp 4 và lớp 5 theohớng dạy học tích cực

8 Phơng pháp nghiên cứu.

a Phơng pháp nghiên cứu lí luận.

Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài Kế thừa

và phát huy lí luận đề tài đi trớc

b Phơng pháp nghiên cứu thực tiễn.

- Về các trờng tiểu học điều tra, khảo sát thực tế việc

sử dụng các TBDH địa lí Thu thập các thông tin, các số liệuthống kê và các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tàinghiên cứu

- Tham khảo ý kiến giáo viên và các chuyên viên tiểu học

về hớng nghiên cứu của đề tài

- Tiến hành thực nghiệm để xem xét hiệu quả và tínhkhả thi của việc sử dụng TBDH địa lí ở tiểu học theo hớngdạy học tích cực

c Phơng pháp thống kê.

Dùng phơng pháp thống kê để phân tích và xử lí cáckết quả thu đợc qua điều tra và thực nghiệm

9 Những đóng góp của luận văn.

- Tìm hiểu và hệ thống cơ sở lí luận của việc sử dụngthiết bị dạy học Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực.Góp phần đánh giá thực trạng sử dụng TBDH Địa lí ở tiểuhọc

- Đa ra cách thức và quy trình sử dụng một số thiết bịdạy học Địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực

- Đề xuất phơng hớng xây dựng các thiết bị dạy học

Địa lí ở tiểu học

10 Cấu trúc luận văn.

Luận văn gồm các phần: mở đầu, chơng 1, chơng 2,chơng 3 và các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục Trong

đó:

Chơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng

thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tíchcực

Chơng 2: Sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học

theo hớng dạy học tích cực

Chơng 3: Thực nghiệm s phạm.

chơng I cơ sở lí luận và thực tiễn việc sử dụng thiết bị dạy học địa lí ở tiểu học theo hớng dạy học tích cực

1 Cơ sở lí luận.

1.1 Thiết bị dạy học.

1.1.1 Khái niệm thiết bị dạy học.

"Thiết bị dạy học là phơng tiện vật chất cần thiết giúpcho giáo viên và học sinh tổ chức quá trình giáo dục, giáo d-ỡng hợp lí, có hiệu quả các môn học ở nhà trờng" [22]

"Thiết bị dạy học là một tập hợp những đối tợng vậtchất đợc giáo viên sử dụng với t cách là một phơng tiện điềukhiển hoạt động nhận thức của học sinh Đối với học sinh, đó

là nguồn tri thức phong phú, sinh động, là các phơng tiệngiúp cho các em lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng, kĩxảo." [20]

"Thiết bị dạy học là công cụ lao động của giáo viên vàhọc sinh" [19]

Nh vậy có thể hiểu một cách tổng quát: TBDH lànhững công cụ mà giáo viên và học sinh sử dụng trong quátrình dạy học nhằm đạt đợc mục đích dạy học

1.1.2 Yêu cầu đối với thiết bị dạy học

Trong dạy học nói chung và dạy học địa lí ở tiểu họcnói riêng, TBDH là một trong những yếu tố quan trọng thúc

đẩy quá trình dạy học đạt đợc mục đích và kết quả cao.Vì thế, việc vận dụng và tiến hành các phơng pháp dạy họcluôn phải gắn liền với việc sử dụng TBDH Trong mỗi giờ học

địa lí, các TBDH đợc sử dụng thờng xuyên không những

điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh mà còn lànguồn tri thức phong phú để học sinh thu nhận và rèn luyệncác kĩ năng Để việc sử dụng đợc thuận lợi và hiệu quả, trongmỗi giờ học địa lí ở tiểu học các TBDH phải đáp ứng đợccác yêu cầu sau đây:

a Tính s phạm.

TBDH địa lí phải đảm bảo tính s phạm, phải giúp họcsinh tiếp thu đợc các kiến thức, kĩ năng, giúp học sinh cóthể tự học Đồng thời, TBDH còn giúp giáo viên truyền đạtnhững kiến thức cơ bản, phân tích các mối quan hệ trừu t-ợng, phát triển khả năng nhận thức và t duy cho học sinh.

b Tính trực quan.

Các TBDH phải đủ lớn để học sinh ngồi ở hàng ghếcuối lớp cũng nhìn rõ đợc Nhờ đó học sinh có thể làm việcvới TBDH theo hình thức cá nhân, làm việc theo nhóm, tổ

Do vậy, các TBDH yêu cầu không chỉ nhìn rõ mà còn phảigọn, dễ di chuyển và không chiếm nhiều diện tích trên bàncũng nh phải phù hợp với học sinh từng khối lớp

Mỗi loại TBDH địa lí tập hợp thành bộ phải có mối quan

hệ chặt chẽ với nhau về nội dung, bố cục, hình thức Trong

đó mỗi loại trong bộ có vai trò và vị trí riêng tạo thành mộtchỉnh thể thống nhất và khoa học

d Tính thẩm mĩ

Các TBDH địa lí phải đảm bảo tính thẩm mĩ cao, các

đờng nét, hình khối, màu sắc phải hài hoà, cân đốinhằm giáo dục tính thẩm mĩ cho học sinh Đồng thời, cácTBDH đảm bảo tính thẩm mĩ còn có tác dụng rất lớn là giúphọc sinh hứng thú, say mê học tập

e Tính tiện dụng

Do điều kiện học tập ở các trờng tiểu học cha đồng bộ

về cơ sở vật chất, các TBDH địa lí hiện nay giáo viên phảimang vác từ các th viện, phòng thí nghiệm, hoặc do giáoviên tự làm Sau mỗi buổi học giáo viên lại phải mang về thviện trả lại hoặc cất đi Do vậy, các TBDH phải đảm bảotính tiện dụng, không quá cồng kềnh để dễ di chuyển

1.1.3 Phân loại thiết bị dạy học.

Có nhiều cách phân loại TBDH nói chung và TBDH Địa

lí nói riêng

Trong các tác phẩm về lí luận dạy học đã trình bày,TBDH đồng nghĩa với thiết bị trực quan, đó là các vật thật,vật tợng trng và các vật tạo hình đợc sử dụng để dạy học

- Các vật thật (nh động vật, thực vật sống trong môi ờng tự nhiên, các loại khoáng vật, ) giúp cho học sinh tiếpthu tri thức, gây hứng thú tìm tòi học tập

tr Các vật tợng trng: Giúp cho học sinh thấy đợc một cáchtrực quan các sự vật, hiện tợng đợc biểu diễn dới dạng kháiquát hoặc giản đơn (các loại sơ đồ, lợc đồ, bản đồ giáokhoa)

- Các vật tạo hình kể cả thiết bị hiện đại: Tranh ảnh,mô hình, hình vẽ, video, phim, đèn chiếu, thay cho cácvật khó nhìn thấy trực tiếp (biển, đại dơng, ) các sự vật,hiện tợng không thể thấy (Trái Đất, )

Song cũng có tác giả coi TBDH là những đồ dùng dạyhọc trực quan đợc khái quát bằng mô hình vật chất đợcdựng lên một cách nhân tạo, tơng tự với đối gốc về một sốmặt nhất định nào đó Nó giúp ta nghiên cứu đối tợng gốckhi không có điều kiện tri giác trực tiếp đối tợng này

Một số tác giả khác lại phân TBDH theo 3 nộidung sau:

- Những tài liệu địa lí (ví dụ sách, tạp chí, báo, băngghi âm, video, đĩa từ, các loại bản đồ, ) Là kết quả của

sự khái quát các công trình của một hay một tập thể nhàkhoa học địa lí, các nhà S phạm - Tâm lí hay các cán bộkhoa học kĩ thuật Theo những mục đích riêng, với nhữngnội dung xác định có liên quan đến một hoặc nhiều vấn

đề của khoa học địa lí

- Những TBDH kĩ thuật gồm các máy móc và thiết bị(vô tuyến truyền hình, video, máy chiếu, máy vi tính, )giúp cho việc dạy học địa lí đạt hiệu quả cao (thời gian vàcờng độ) Chính vì vậy phải hiểu nếu không có tài liệukhoa học dùng để dạy học thì nó chỉ là thiết bị kĩ thuậtthuần tuý

- Các cơ sở vật chất dùng để dạy học (câu lạc bộ,phòng triển lãm địa lí, lớp học, phòng bộ môn, vờn địalí, ) Vì đây là điều kiện tiền đề để giáo viên và họcsinh làm việc Chính vì lí do trên các cơ sở vật chất phảituân thủ những yêu cầu riêng của lĩnh vực kiến trúc (diệntích, bài trí, ánh sáng, âm thanh, )

Trong cuốn "Phơng pháp giảng dạy địa lí kinh tế"

N.N.Branxki- nhà nghiên cứu và giảng dạy địa lí, Ông đa rakhái niệm TBDH Ông cho rằng TBDH là những phơng tiệntrực quan, nó là một nhân tố ảnh hởng lớn đến sự tổ chức

và kết quả của việc giảng dạy địa lí trong nhà trờng [18]

Các thiết bị đó bao gồm: các bản đồ giáo khoa, tranh,

ảnh, biểu đồ, đồ thị, quả địa cầu,

Kế thừa và phát triển những quan niệm trên Giáo

trình "Lý luận dạy học địa lí" do giáo s Nguyễn Dợc chủ

biên và một số tác giả khác xuất bản năm 1993 đã đa ra kháiniệm TBDH địa lí Các thiết bị này gồm một phần cơ sởvật chất tạo điều kiện cho việc giảng dạy bộ môn nh: phòng

bộ môn địa lí, vờn địa lí, tủ sách địa lí Toàn bộ các đồdùng trực quan: các bản đồ giáo khoa, tranh, ảnh, biểu đồ,

đồ thị, quả địa cầu, Và cuối cùng là các tài liệu cung cấpnhững tri thức cơ bản cho giáo viên và học sinh: sách giáokhoa địa lí, sách báo tham khảo, Ngoài ra trong sự pháttriển của khoa học kĩ thuật, các thiết bị hiện đại cũng thừanhận là những phơng tiện dạy học: video, máy chiếu, máy

vi tính, mạng internet,

Hiện nay nhiều tác giả thống nhất quan niệm, TBDH

địa lí bao gồm: các thiết bị mang tính truyền thống nhbản đồ, tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ, mô hình đếncác thiết bị kĩ thuật hiện đại nh video cùng băng hình, đènchiếu, các chơng trình phần mềm dạy học trên máy tính

1.1.3.1 Các thiết bị dạy học truyền thống:

a Bản đồ giáo khoa

Bản đồ giáo khoa là một loại hình bản đồ thuộc hệthống phân loại bản đồ địa lí mà mục đích sử dụng củachúng là dùng để dạy và học địa lí trong nhà trờng, bởi vậyngoài các tính chất đặc trng của bản đồ địa lí ra, bản đồgiáo khoa còn có tính chất riêng mà bản đồ địa lí kháckhông có Đó là tính s phạm Chính vì tính chất riêng này

mà ta có thể hiểu bản đồ giáo khoa là bản đồ địa lí dùng

để dạy và học địa lí trong nhà trờng theo những chơng

trình, cấp học, lớp học đã đợc quy định cụ thể Hay nói mộtcách khái quát hơn, những bản đồ nói chung đợc dùng vàoviệc dạy và học đợc gọi là bản đồ giáo khoa Từ khái niệmnày ta có thể phân biệt đợc bản đồ giáo khoa địa lí, bản

đồ giáo khoa lịch sử v.v [18]

Ta cần phân biệt rõ khái niêm bản đồ với khái niệm lợc

đồ: lợc đồ là những bản đồ nhng thiếu yếu tố toán học (tỉ

lệ bản đồ, hệ thống kinh tuyến, vĩ tuyến ) nên không sửdụng để đo, tính khoảng cách mà chỉ đợc dùng để nhậnbiết một vài đặc điểm của chúng

Các bản đồ giáo khoa có u điểm sau:

- Về nội dung kiến thức: Các bản đồ (lợc đồ) thể hiệnrất đầy đủ, rõ ràng các nội dung chính của bài học Chúngtập trung thể hiện những vấn đề chính của bài học màkhông có những yếu tố gây nhiễu

- Về phơng pháp trình bày: Trên bản đồ, các đối tợng

địa lí đợc khái quát cao Nhiều kí hiệu tợng trng, tợng hìnhnhiều màu sắc đẹp, gần gũi đối tợng đợc sử dụng, làm chobản đồ có tính trực quan cao, gây hứng thú cho việc họctập địa lí

Nhìn chung, nội dung kiến thức và phơng pháp trìnhbày trên bản đồ phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi và phù hợp vớitrình độ nhận thức của học sinh

b Tranh ảnh:

Tranh ảnh dùng trong dạy học địa lí có rất nhiều loại:các tranh ảnh treo tờng, các tranh ảnh trong sách giáo khoa,tranh ảnh do giáo viên su tầm,

Tranh ảnh địa lí vừa là phơng tiện trực quan dùng đểminh hoạ, vừa là nguồn tri thức địa lí quan trọng để họcsinh khai thác Tranh ảnh địa lí không chỉ giúp học sinhnhận thức đợc sự vật, hiện tợng địa lí một cách thuận lợi,sinh động mà còn còn là nguồn tri thức để học sinh khaithác, tìm tòi, phát hiện ra những kiến thức địa lí ẩn tàngtrong đó Những kiến thức này chỉ có đợc khi học sinh biếtkết hợp những hiểu biết về địa lí với những kĩ năng khaithác tranh ảnh.

Thông qua tranh ảnh, giáo viên hình thành cho họcsinh các biểu tơng, khái niệm địa lí một cách chính xác,khoa học và sâu sắc nội dung bài học, giúp học sinh giảmthiểu việc ghi nhớ máy móc Tuy nhiên, mức độ tiếp nhận trithức từ tranh ảnh thế nào còn tuỳ thuộc vào trình độ nhậnthức và kĩ năng khai thác của mỗi học sinh

c Bảng số liệu.

Mục đích của việc đa các số liệu vào bảng là muốn

đặt các số liệu có liên quan với nhau, ở vị trí gần nhau đểngời đọc dễ dàng nhận xét, so sánh, từ đó rút ra đợc kếtluận có căn cứ về các hiện tợng, quy trình địa lí kinh tế, xãhội

Bảng số liệu gồm hai loại chính:

+ Bảng số liệu đơn giản: là bảng gồm có nhiều sốliệu, nhng trong đó chỉ nói về một nội dung

+ Bảng số liệu phức tạp: là bảng gồm có nhiều số liệucùng nói về một nội dung nào đó song lại chia ra nhiều đềmục có quan hệ với nhau

d Biểu đồ.

Biểu đồ có nhiều loại:

Loại biểu đồ biểu hiện các số liệu thống kê về quátrình phát triển của hiện tợng: gồm biểu đồ hình cột vàbiểu đồ theo đờng

Loại biểu đồ biểu hiện cơ cấu của hiện tợng: gồm cóbiểu đồ hình tròn, biểu đồ hình chữ nhật, biểu đồ hìnhvuông và biểu đồ hình tam giác

e Mô hình.

Mô hình có hai loại chính là mô hình tĩnh và môhình động

- Mô hình tĩnh: là loại mô hình biểu hiện các đặc

điểm cấu trúc thành phần của sự vật, hiện tợng địa lí mà

nó đại diện

Hiện nay, ta thờng thấy một số mô hình tĩnh sau:

+ Mô hình biểu hiện các hình dạng mặt đất và thuỷvăn nh đồi, thung lũng, địa hình miền núi, đồng bằng, hồ,biển

+ Mô hình cảnh quan các lãnh thổ nh: mô hình mộtxã, mô hình thành phố, một quốc gia

+ Mô hình các loại cảnh quan điển hình nh mô hìnhcảnh quan rừng nhiệt đới ẩm với các động thực vật, môhình cảnh quan hoang mạc

+ Mô hình Trái đất (quả địa cầu)

Trong các loại mô hình trên, quả cầu địa lí là môhình đợc sử dụng rộng rãi nhất trong trờng học Nó đợc làmvới nhiều chất liệu khác nhau: giấy nến, chất dẻo hoạc khungkim loại Trên đó, ngời ta in bản đồ thế giới trên giấy theonhững múi rồi dán liền những múi đó lại với nhau thành quả

địa cầu có hình dạng các châu lục và đại dơng trên thếgiới.

- Mô hình động: là loại mô hình biểu hiện đợc sự vận

động của các sự vật và hiện tợng địa lí Nhờ các mô hìnhnày học sinh có thể hiểu rõ hơn các quá trình đang xảy ratrong thiên nhiên

Các mô hình động thờng thấy hiện nay là: mô hình

hệ thống Mặt Trời-Trái Đất-Mặt Trăng, mô hình biểu hiệncác giếng nớc phun, mô hình biểu hiện các hiện tợng sụt

đa diện và to lớn; mặt khác chúng góp phần vào việc đổimới phơng pháp dạy học của giáo viên địa lí hiện nay Mộtkhi học sinh có khả năng nhanh chóng thu nhận kiến thức từcác nguồn khác nhau, thì việc thuyết giảng của giáo viêntheo kiểu thông báo thu nhận trở nên ít cần thiết, phơngpháp dạy học phải dẫn tới việc tổ chức cho học sinh khai tháctri thức từ các nguồn tri thức khác nhau, chọn lọc, hệ thốnghoá và sử dụng chúng Nh vậy, TBDH địa lí hiện đại sẽ tạo

điều kiện rộng rãi cho việc dạy học theo hớng tích cực hoáhoạt động nhận thức của học sinh.

Các thiết bị hiện đại đợc sử dụng trong dạy học địa lí ởnhà trờng tiểu học hiện nay gồm có: phim video giáo khoa,máy chiếu Overhead, máy vi tính

a Video cùng băng hình.

Phim video giáo khoa là phơng tiện đợc sử dụng rộng rãitrong dạy học địa lí ở tiểu học hiện nay Nhờ vào phơngtiện này, học sinh không chỉ nhận thức bằng thính giác màcả thị giác, nên ấn tợng về nội dung học tập rõ nét và sâusắc hơn

Hiện nay, trong danh mục TBDH địa lí đã có nhữngphim video giáo khoa có nội dung phù hợp với các bài cụ thểtrong chơng trình Điều đó cho phép sử dụng phim videogiáo khoa nh một cuốn sách địa lí thứ hai của học sinh Nếu

nh với SGK học sinh phải đọc, sau đó tìm nội dung chính,chủ yếu hoặc các thông tin cần thiết để trả lời các câu hỏicủa giáo viên, thực hiện các bài tập ở lớp, ở nhà thì đối vớicác phim video giáo khoa, học sinh quan sát các nội dung bàihọc bằng hình ảnh và lắng nghe lời thuyết minh, sau đóthực hiện các nhiệm vụ nhận thức theo yêu cầu giáo viên

b Máy chiếu Overhead

Máy chiếu Overhead dùng để chiếu các nội dung địa lí

đợc in vào giấy bóng Đây là phơng tiện đợc sử dụng rộng rãingày nay, nhằm phóng to chữ, hình ảnh, bản đồ đểchiếu cho học sinh cùng thấy rõ Trong dạy học ngoài giáoviên sử dụng máy chiếu Overhead còn đợc học sinh sử dụng

để trình bày các kết quả làm việc theo nhóm, làm việc cánhân cho toàn lớp xem.

c Máy vi tính

Trong những năm gần đây, máy vi tính có thể giảiquyết đợc các nhiệm vụ cơ bản của quá trình dạy học nh:truyền thụ kiến thức, phát triển t duy, rèn luyện kĩ năngthực hành, ôn tập, củng cố, kiểm tra đánh giá máy tính có

đợc khả năng đó là nhờ vào các chức năng lu trữ, xử lí vàcung cấp thông tin; điều khiển, điều chỉnh, kiểm tra liênlạc; luyện tập các kĩ năng và thực hành; minh hoạ, trực quanhoá bằng mô phỏng Hiện nay, máy vi tính với hệ thống đaphơng tiện (multimedia) ra đời đã tăng cờng khả năng phổcập máy vi tính

Multimedia đợc hiểu là đa phơng tiện, đa môi trờng,

đa truyền thông: Một phơng pháp giới thiệu thông tin bằngmáy vi tính, sử dụng nhiều dạng truyền thông nh văn bản,

đồ hoạ và âm thanh cùng với sự gây ấn tợng bằng tơng tác(Interactive) Thông tin multimedia đợc thể hiện ở các dạng:dạng văn bản (Text); dạng hình họa (Graphics); dạng hoạt

ảnh (Animation); dạng ảnh chụp (Image); dạng Video vàAudio

Ngày nay, do sự phát triển nhanh chóng của cộng nghệphần cứng mà cấu hình của hệ Multimedia đã vợt xa tiêuchuẩn MPC, hàng loạt các thiết bị kĩ thuật số ra đời nh: máyquét, cắt ảnh; máy chụp ảnh, máy quay phim, thiết bị ghi

âm làm cho hệ thống Multimedia ngày càng trở nên hoànhảo, đáp ứng hầu hết các nhu cầu của đời sống xã hội.Trong hàng loạt thiết bị ấy, ổ đĩa CD-ROM đóng vai trò

hết sức quan trọng Thiết bị này cho phép ngời sử dụng truycập thông tin đợc lu trữ trên đĩa CD ở nhiều dạng(multifomat) khác nhau (văn bản, hình ảnh tĩnh, âm thanh,hoạt hình, phim ).

CD-ROM đợc sử dụng và tra cứu thông tin nh trong một

th viện nhỏ nhng có tốc độ tìm kiếm thông tin rất nhanh.Nhờ có khả năng lu trữ một lợng lớn thông tin theo nhiều dạngkhác nhau và tốc độ truy cập lớn mà đĩa CD-ROM đã đợc sửdụng cho nhiều mục đích Với kĩ thuật nén dữ liệu mới, cóthể xếp đợc 250.000 trang văn bản trong một đĩa CD-ROM.Trong giáo dục xuất hiện thêm một khái niệm mới: SGK điện

tử (E-book); CD-ROM gia s; học tập điện tử (E-learning); dạy học có máy tính trợ giúp (computer assisted instruction);

đĩa video tơng tác (interactive videodisk) Sự ra đời của hệ

thống đa phơng diện đã làm thay đổi diện mạo, vai tròcủa máy vi tính với t cách là một TBDH

1.1.4 Vai trò của thiết bị dạy học.

a Tổ chức các hoạt động nhận thức:

Nhận thức là sự phản ánh thực tiễn trong bộ não con

ng-ời Học sinh tiểu học, trớc khi đợc học về một đối tợng địa línào đó, các em đã tích luỹ đợc một số biểu tợng ban đầu

do quan sát thực tiễn hoặc do trao đổi, học tập mà có.Những biểu tợng dự trữ này không đồng đều giữa các em,mức độ chính xác và sâu sắc của các biểu tợng ở mỗi họcsinh cũng khác nhau Vì vậy, ngời giáo viên muốn học sinhhiểu bài một cách chính xác và sâu sắc thì phải hìnhthành các biểu tợng, khái niệm từ quan sát trực tiếp các sựvật, hiện tợng địa lí Tuy nhiên trong các môn học nói chung

và đặc biệt môn địa lí nói riêng, không phải lúc nào cũng

dễ dàng quan sát các hiện tợng trong thực tiễn Do đó, ngời

ta sử dụng các dụng cụ, máy móc để tạo nên các hình tợnggián tiếp của các sự vật, hiện tợng- tức là tạo nên các TBDH

nh tranh ảnh, mô hình, bản đồ, băng hình nhờ đó họcsinh có thể quan sát đợc thiên nhiên, con ngời trên khắp cácvùng miền của đất nớc và hoạt động sản xuất của họ Các

em còn có thể thấy đợc hình dạng, vị trí của đất nớc ViệtNam, các châu lục và đại dơng trên thế giới hay lớn hơn nữa

là hình ảnh của Trái Đất chúng ta trong hệ Mặt Trời CácTBDH giúp học sinh thu nhận đợc thông tin về sự vật, hiện t-ợng địa lí một cách sinh động tạo điều kiện hình thànhbiểu tợng, khái niệm địa lí cho học sinh Biểu tợng về các sựvật, hiện tợng càng rõ ràng càng đầy đủ thì chúng giúpcho việc nhận thức càng tốt hơn Nếu thiếu những TBDHnày hoạt động học tập của học sinh không thể diễn ra hoạcdiễn ra rất khó khăn Nói cách khác, trong quá trình dạy học

địa lí ở tiểu học, các TBDH có vai trò là những công cụ giúpgiáo viên tổ chức, hớng dẫn và điều khiển các hoạt độngnhận thức của học sinh

b Hình thành và rèn luyện các kĩ năng.

Mục đích dạy học Địa lí ở nhà trờng không những tạo

ra những con ngời nắm vững kiến thức địa lí, mà còn phảigiỏi thực hành, biết vận dụng những kiến thức đã học vàothực tiễn

Trong quá trình làm việc với các TBDH, để tìm ra cáckiến thức mới, học sinh phải tiến hành các thao tác quan sát,

so sánh, phân tích, tổng hợp để rút ra kết luận đáng tin

cậy Đây chính là các cơ hội giúp các em hình thành và rènluyện các kĩ năng địa lí nh: kĩ năng quan sát, kĩ năng sửdụng bản đồ, kĩ năng phân tích số liệu, kĩ năng phântích mối quan hệ nhân quả, Việc hình thành và rèn luyệncác kĩ năng, kĩ xảo không chỉ giúp cho các em hoàn thànhtốt nhiệm vụ học tập tốt phần Địa lí trong môn Lịch sử và

Địa lí ở tiểu học mà còn có ý nghĩa rất lớn trong các hoạt

động học tập nghiên cứu các cấp học trên và cả ở trong cuộcsống hàng ngày của các em

c Phát triển t duy cho học sinh.

Trong quá trình dạy học địa lí, các TBDH đều đợc sửdụng với hai chức năng là minh hoạ và làm nguồn tri thức Nh-

ng quan trọng và có ý nghĩa nhất vẫn là chức năng làmnguồn tri thức Học sinh vận dụng những kiến thức và kĩnăng đã biết để tìm tòi, phát hiện ra những tri thức mới ẩntàng trong các nguồn tri thức ấy Học sinh phải trải qua mộtquá trình t duy tích cực mới có thể nhận ra tri thức này Vídụ: Với một bức tranh địa lí về cảnh hoang mạc, một học

sinh chỉ nhận thức đợc quang cảnh hoang mạc "trong đó có các đụn cát, có lạc đà " một học sinh khác lại nhận thức đợc

thêm "hoang mạc là một nơi rất hiếm nớc" vì trong tranhkhông thấy các cây cối, sông ngòi, học sinh thứ ba thì suy

luận đợc: "hoang mạc là nơi có khí hậu khô nóng, hiếm ma Những nơi nh thế không thuận lợi cho cuộc sống của con ng-

ời nên dân c ở đây tha thớt ” Rõ ràng là cùng một nguồn

tri thức nhng mức độ nhận thức cuả các em lại khác nhau.Chỉ khi trải qua quá trình t duy tích cực, các em mới có thểthu đợc những khái niệm đầy đủ, chính xác nhất

Việc sử dụng TBDH một cách đúng phơng pháp, đúngmục đích sẽ có tác động hết sức quan trọng trong việc pháthuy tính tích cực t duy, phát triển trí tuệ của học sinh.

1.2 Quan niệm về dạy học tích cực.

1.2.1 Khái niệm về dạy học tích cực.

"Dạy học tích cực là hệ thống các phơng pháp dạy họcnhằm cụ thể hoá các hoạt động bên trong học sinh Ngời họckhông bị động tiếp thu những kiến thức có sẵn do thầytruyền đạt mà nỗ lực hợp tác với bạn học để tự tìm hiểu,khám phá ra những kiến thức mới dới sự hớng dẫn của thầy.Giáo viên là ngời định hớng và tổ chức các hoạt động của lớphọc, giúp cho kiến thức mà học sinh tìm ra mang tínhkhách quan." [8]

1.2.2 Bản chất của dạy học tích cực

Một cách khái quát, bản chất của dạy học tích cực là

ng-ời dạy phải tính đến nhu cầu, nguyện vọng của ngng-ời học,

đến những đặc điểm tâm sinh lí và cấu trúc t duy củatừng ngời, là chiến lợc, phơng pháp, thủ pháp dạy của thầygiáo sao cho phù hợp với chiến lợc, phơng pháp, thủ pháp củahọc trò, việc dạy phải xuất phát từ ngời học, vì ngời học,phải đáp ứng đợc những yêu cầu của ngời học cũng nh củaxã hội

Dạy học tích cực đợc xem xét ở phơng diện vĩ mô và

và Đào tạo Trần Hồng Quân đã nói: "một trong những quan

điểm quan trọng để xây dựng hệ thống giáo dục của chúng ta là phải coi yêu cầu của xã hội, nhân cách và năng lực mà xã hội đòi hỏi học trò phải có, là cơ sở cơ bản để xây dựng mục tiêu chơng trình, nội dung và phơng thức giảng dạy Học trò là nhân vật trung tâm, giáo viên là nhân vật quyết định chất lợng ” [8] Nói rộng hơn, thầy đại diện

cho nhà trờng, đại diện cho hệ thống giáo dục Mối quan hệgiữa nhà trờng với ngời học thực chất là mối quan hệ giữanhà trờng với mối quan hệ xã hội Do đó, mục tiêu, nội dung,phơng pháp đào tạo đều phải xem xét lại thích nghi với yêucầu của giai đoạn mới Sự thích nghi đó sẽ mở ra nhiều khảnăng phát triển mới cho hệ thống giáo dục quốc dân pháttriển Nói một cách cụ thể hơn: mục tiêu, nội dung, phơngpháp dạy học phải đợc thay đổi, một mặt đáp ứng yêu cầumới của xã hội, mặt khác đáp ứng yêu cầu đặc điểm củangời học, để học sinh thực sự là trung tâm, thực sự đợcphát triển Quá trình dạy học mới là phải tạo cơ hội cho ngờihọc phát huy đợc trí tuệ, sự thông minh của mình

Nh vậy, dạy học tích cực hay nói cho đúng và đầy đủhơn “đặt học sinh vào vị trí trung tâm của hệ thống giáodục”, về phơng diện vĩ mô (tức đứng về mặt quản lí củaNhà nớc, của Bộ giáo dục và đào tạo và của nhà trờng) làphải thoả mãn hai yêu cầu sau đây:

- Sản phẩm hệ thống giáo dục quốc dân và nhà trờng

đào tạo ra phải đáp ứng đầy đủ và kịp thời các yêu cầucủa nền kinh tế xã hội

- Đồng thời phải chú ý đầy đủ lợi ích của học sinh, tức

là phải quan tâm đến các đặc điểm tâm lí, sinh lí vàcác điều kiện kinh tế xã hội của học sinh, phải làm cho họcsinh đợc phát triển, từ đó có đợc niềm vui và hạnh phúctrong quá trình học tập

Nói một cách khác, nhà trờng một mặt phải căn cứ vàonhu cầu và lợi ích của sự phát triển xã hội, mặt khác phảitìm cách đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng học tập của ngờihọc Điều đó đợc thể hiện ở cách xác định mục tiêu đào tạo

mà ngời tốt nghiệp phải đạt đợc, cách tổ chức quá trình

đào tạo, cách kiểm tra và đánh giá, để ngời học có thể hoànhập và đáp ứng đợc đầy đủ, kịp thời các yêu cầu của nềnkinh tế xã hội, đặc biệt của thị trờng việc làm

Hai yêu cầu trên thờng thống nhất với nhau nhng cũng

có khi mâu thuẫn với nhau Vì vậy cần phải giải quyết mộtcách thoả đáng Do đó, mục tiêu, hệ thống giáo dục, nộidung giáo dục, phơng pháp giáo dục đều phải có nhữngthay đổi cần thiết cho phù hợp với những yêu cầu cơ bảntrên

b Về phơng diện vi mô (tức trong phạm vi quá trình dạy học)

Bản chất của dạy học tích cực là lấy ngời học làm trungtâm và đợc thể hiện qua các nội dung cơ bản sau:

- Việc dạy học phải xuất phát từ ngời học, tức là phải

xuất phát từ nhu cầu, động cơ, đặc điểm và điều kiệncủa ngời học Những nhu cầu học tập của học sinh có phản

ánh nhu cầu của xã hội Dạy học, lấy học sinh làm trung tâm

đầu tiên phải thấy trẻ em là trẻ em, học sinh là học sinh nh

nó đang tồn tại, với những u điểm, nhợc điểm, những điềucha biết và đã biết Nh vậy có nghĩa là phải tiến hành việchọc tập trên cơ sở có hiểu biết những năng lực đã có củahọc sinh Điều đó đòi hỏi:

+ Không dạy những cái học sinh đã nắm vững

+ Phải lấp những lỗ hổng kiến thức của học sinh (nếucó) trong việc học tập trớc đó

+ Phải đảm bảo cho việc dạy học có hiệu quả hơn, liêntục hơn để tránh việc lu ban

+ Phải chú ý đến sự khác nhau về độ trởng thành củahọc sinh trong cùng một lứa tuổi

- Phải để cho học sinh hoạt động cả về thể chất và

tinh thần chứ không để học sinh bị động tiếp thu và đòihỏi học phải tích cực suy nghĩ, tích cực hoạt động

- Phải chú ý đến cấu trúc t duy của từng học sinh.

Không gò cách suy nghĩ của học sinh theo một cách suynghĩ duy nhất đã định trớc của giáo viên, phải phân hoá vàcá thể hoá việc dạy học (đây là yêu cầu khá cao nhng chúng

ta sẽ cố gắng thực hiện dần từng bớc)

- Phải động viên khuyến khích và tạo điều kiện để

học sinh thờng xuyên tự kiểm tra, tự đánh giá quá trình họctập của mình, để không ngừng cải thiện phơng pháp tựhọc tập, dần dần tiến lên có đợc phơng pháp tự học, tự đàotạo, tự giải quyết các vấn đề trong lí luận và thực tiễn mộtcách độc lập, sáng tạo, qua đó mà có đợc ý trí và năng lực

tự học sáng tạo suốt đời

Tóm lại, về phơng diện vĩ mô, dạy học tích cực là phảichú ý đến đặc điểm quyền lợi của học sinh, phải tổ chức

cho học sinh hoạt động một cách tích cực và sáng tạo Cáchoạt động đó phải phù hợp với đặc điểm từng học sinhnhằm đa lại lợi ích cho các em, nhằm giúp cho các em pháttriển một cách lành mạnh, tự nhiên, đồng thời phải phù hợp vớinhững yêu cầu của xã hội và thời đại, nhằm đa lại niềm vui

và hạnh phúc cho các em trong quá trình học tập, nhằm đạt

đợc chất lợng và hiệu quả dạy học

Và cuối cùng, chúng tôi muốn nhấn mạnh mục đích cơbản nhất, có tính nhân văn cao nhất của dạy học tích cực là

đa lợi ích, niềm vui và hạnh phúc cho học sinh, nhằm đạt

đ-ợc chất lợng và hiệu quả dạy học cao hơn

1.2.3 So sánh dạy học tích cực và dạy học thụ động

- Chuẩn bị cho họcsinh thích ứng với xã

hội

Giáo viên cố gắngtruyền đạt hết nhữngkiến thức trong sáchgiáo khoa và kinhnghiệm của mình đểhoàn thành bài giảng

- Chú trọng nhiều đến

hệ thống lí thuyết, ítliên hệ thực tiễn

- Coi nhẹ kĩ năng

pháp

dạy

học

- Tổng hợp hài hoà cácphơng pháp

- Trong đó các phơngpháp: giải quyết vấn

đề, kiến tạo, thảoluận nhóm, thựchành, đợc sử dụngnhiều

- Chủ yếu là thuyếttrình giảng giải - Giáoviên chuyền thụ kiếnthức một chiều, họcsinh tiếp thu thụ động

Chủ yếu là dạy hoctheo lớp

Bản đồ, lợc đồ, tranh

ảnh, sử dụng đểminh hoạ

lời của bạn, tham gia

tự đánh giá kết quả

học tập

Giáo viên độc quyền

đánh giá và cho điểm

cố định, đánh giá theo

sự ghi nhớ thông tin cósẵn

Nh vậy, dạy học tích cực là phát huy tính tích cực củahọc sinh trong quá trình dạy học Nó đợc đặt ra do yêu cầu

đổi mới mục tiêu giáo dục và cần đợc tiến hành đồng bộ với

sự đổi mới tất cả các yếu tố của quá trình dạy học trong đó

đặc biệt chú ý đổi mới phơng pháp và thiết bị dạy học

1.3 Một số đặc điểm về quá trình nhận thức của học sinh tiểu học.

1.3.1 Tri giác

"Tri giác của học sinh những năm đầu của bậc tiểu họccòn mang tính đại thể, ít đi vào chi tiết và không chủ

định" [12] [14] Ngoài ra, "tri giác của các em còn rất nhạy

và đợm màu cảm xúc" [14] Điều này thể hiện ở chỗ cái gìcác em thích thì các em tri giác tốt hơn cái gì các emkhông thích, cái gì mới lạ đợc các em tri giác tốt hơn nhữngcái cũ kĩ quen thuộc, cái gì sống động cũng đợc các em trigiác tốt hơn những cái tĩnh lặng Thời kì này, các em th-ờng tri giác những sự vật hiện tợng bằng các hành động cụthể nh: sờ, nắn, bóp, ngửi, nếm, tháo gỡ

Tri giác của học sinh phát triển mạnh trong quá trìnhhọc ở tiểu học và khuynh hớng phát triển của nó là tri giácngày càng mang tính chủ định, đi sâu vào chi tiết của sựvật hiện tợng Học sinh lớp 4, lớp 5 đã nắm đợc mục đíchquan sát và trong quá trình quan sát các em đã biết chú ýquan sát các chi tiết của đối tợng và đi sâu vào chi tiếtriêng rẽ, các em đã có thể tổng hợp chúng để có đợc mộtbiểu tợng hoàn chỉnh về đối tợng

Những đặc điểm tri giác trên của học sinh tiểu họccho thấy, trong giờ dạy học địa lí, muốn hình thành mộtbiểu tợng hoặc khái niệm cho học sinh, giáo viên cần phải tổchức cho các em quan sát đối tợng một cách trực tiếp hoặc

gián tiếp thông qua các TBDH nh tranh ảnh, mô hình, bản

đồ

1.3.2 Khả năng chú ý

Tính không chủ định chiếm u thế trong chú ý của họcsinh tiểu học Các em chỉ chú ý vào những gì mình thích,những gì mới mẻ, sinh động, những gì gợi dậy đợc nhữngdung cảm Các em rất khó tập trung chú ý với những gìquen thuộc, nhàm chán, cũ kĩ, đơn điệu, tĩnh lặng

"Sức tập trung chú ý của học sinh phụ thuộc vào khối ợng vật thể đợc chú ý" [14] Cùng một lúc, các em không thểchú ý đến nhiều đối tợng hoặc nhiều chi tiết của đối tợng

l-Do vậy, trong quá trình sử dụng TBDH, giáo viên không nênyêu cầu học sinh quan sát nhiều đối tợng trong cùng một lúc

mà cho học quan sát từng đối tợng riêng rẽ với từng nhiệm vụ

cụ thể

"Độ bền vững và chú ý của các em phụ thuộc vào đối ợng chú ý và mức độ hoạt động với sự vật" [14].Vì thế, cácthiết bị nh bản đồ, lợc đồ, bảng số liệu, tranh ảnh phục

t-vụ việc dạy học địa lí phải rõ ràng, đơn giản và trong đóchủ yếu chỉ nên thể hiện các đối tợng địa lí cần thiếtnhất Giáo viên cũng cần phải tạo điều kiện tối đa cho các

em làm việc với chúng

Tính chủ định trong chú ý cũng đợc hình thành dầndần trong quá trình học ở tiểu học Để giúp học sinh rèn đợcchú ý có chủ định, thờng trớc khi yêu cầu các em tiến hànhmột hoạt động nào, giáo viên cần phải giúp các em xác định

rõ mục đích của hoạt động ấy

1.3.3 Trí nhớ

Trí nhớ hình tợng trực quan ở học sinh tiểu học lớn hơntrí nhớ từ ngữ lôgíc[12] Điều này biểu hiện ở chỗ, học sinh

sẽ nhớ những gì đợc nhìn, sờ, nắn hơn là những gì các

em đợc đọc, đợc nghe, đợc tả

Học sinh tiểu học có khả năng ghi nhớ máy móc rất tốt.Bởi vì, các em thờng không nắm đợc mục đích ghi nhớ, nộidung cần phải nhớ và cách thức ghi nhớ nên biện pháp tốtnhất là nhớ nguyên xi Ngoài ra, thời kì này ghi nhớ của các

em vẫn là ghi nhớ không chủ định Các em thờng không ghinhớ cái bản chất của đối tợng mà chỉ ghi nhớ những gìmình thích và không chủ định nhớ lại

Tình cảm cũng ảnh hởng rất lớn đến tốc độ cũng nh

sự bền vững của ghi nhớ Những gì các em thích thì các

em nhớ nhanh và nhớ rất lâu

Khả năng ghi nhớ có chủ định và ghi nhớ lôgíc cũng sẽhình thành và phát triển dần dần trong quá trình học tậpcủa các em

Những đặc điểm trên về trí nhớ của học sinh tiểu họccho ta thấy, để giúp các em nhớ nhanh và nhớ lâu những nộidung của bài học, giáo viên cần tổ chức cho các em trực tiếplàm việc với các TBDH để các em tự tìm ra kiến thức CácTBDH sử dụng phải đảm bảo tính thẩm mĩ tạo cho các emnhững ấn tợng, cảm xúc về đối tợng địa lí

1.3.4 Về tởng tợng

Học sinh đầu bậc tiểu học, những chi tiết trong cáchình ảnh tởng tợng của các em còn nghèo nàn, tản mạn, chahợp lí Đến các lớp cuối bậc tiểu học, các chi tiết trong hình

ảnh tởng tợng của các em giàu có hơn, đợc sắp xếp hợp lí

hơn Đặc biệt, đến thời kì này "các em đã bắt đầu có khảnăng tởng tợng dựa trên những tri giác đã có từ trớc và dựatrên ngôn ngữ"[14] Dựa vào đặc điểm này, giáo viênkhông những có thể sử dụng TBDH để hình thành các biểutợng kí ức mà còn có thể hình thành biểu tởng tợng cho cácem.

1.3.5 T duy

- Về khả năng phân tích khái niệm: Học sinh các

lớp đầu bậc tiểu học thờng tiến hành phân tích các kháiniệm dựa vào những đặc điểm bề ngoài, cụ thể, trựcquan Lên lớp 4, lớp 5 khả năng phân tích của các em pháttriển hơn Các em có thể phân tích một số khái niệm đơngiản Tuy nhiên, ở thời kì này các TBDH mang tính trựcquan vẫn tỏ ra rất hữu hiệu trong vai trò là điểm tựa đểcác em nhận biết những khái niệm

- Về khả năng khái quát hoá: "Hoạt động khái quát

hoá của học sinh lớp 1, 2, 3 hoàn toàn dựa vào những dấuhiệu mà các em dễ nhận thấy, dễ gây xúc động, còn họcsinh lớp 4, 5 đã biết dựa trên những dấu hiệu bên trong, bảnchất hơn".[12] [14] Lúc này, các em đã biết trừu xuấtnhững cái bản chất của sự vật hiện tợng ra khỏi những dấuhiệu không bản chất và đa vào nội dung khái niệm

- Về khả năng phán đoán: học sinh đầu bậc tiểu học

thờng chỉ phán đoán theo một chiều và dựa vào một dấuhiệu duy nhất nên phán đoán của các em thờng mang tínhkhẳng định Học sinh các lớp cuối đã biết hình dung ranhiều phơng pháp và tình huống khác nhau vì thế cácphán đoán của các em thờng mang tính giả định ở thời kì

này các em đã biết chứng minh và lập luận những phán

đoán của mình

- Về trình độ suy luận: Học sinh đầu bậc tiểu học

thờng dựa vào những dấu hiệu cảm tính, còn học sinh cuốibậc tiểu học đã biết suy luận dựa vào những dấu hiệu bêntrong Đặc biệt, các em có thể suy luận dựa trên những tàiliệu có tính trừu tợng hơn (ngôn ngữ) Dù vậy, quá trình suyluận của các em sẽ dễ dàng hơn nếu có sự trợ giúp của cáctài liệu trực quan

Những đặc điểm trên của t duy học sinh tiểu học còncho thấy, việc sử dụng TBDH vẫn rất cần thiết cho các emtiến hành các thao tác t duy trong học tập Qua việc phântích những khía cạnh tâm sinh lí và trình độ nhận thứccủa học sinh tiểu học, có thể thấy rằng các em hoàn toàn có

đủ khả năng tìm tòi, phát hiện tri thức từ các TBDH Điều

đó chứng tỏ, việc sử dụng các TBDH theo hớng dạy học tíchcực là rất cần thiết và có tính khả thi

2 Cơ sở thực tiễn.

2.1 Chơng trình, sách giáo khoa Địa lí ở tiểu học

2.1.1 Chơng trình môn Địa lí 4 và 5

a Mục tiêu dạy học Địa lí lớp 4, lớp 5

- Hình thành cho học sinh một số biểu tợng, khái niệm,mối quan hệ địa lí đơn giản thông qua những sự vật,hiện tợng địa lí cụ thể của đất nớc và thế giới (các châulục, khu vức đông Nam á và một số nớc tiêu biểu cho cácchâu lục)

- Bớc đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh một số

kĩ năng địa lí nh: kĩ năng quan sát các sự vật, hiện tợng

địa lí; kĩ năng quan sát bản đồ; kĩ năng nhận xét, sosánh, phân tích bảng số liệu, biểu đồ; kĩ năng phân tíchcác mối quan hệ địa lí đơn giản

- Góp phần bồi dỡng và phát triển ở học sinh thái độ vàthói quen ham hiểu biết, yêu đất nớc, thiên nhiên, con ngời,

có ý thức và hành động bảo vệ môi trờng

b Những nội dung chính của môn Địa lí lớp 4 và lớp 5

Môn Địa lí lớp 4 có những nội dung sau:

1 Bản đồ và cách sử dụng Bản đồ địa hình ViệtNam

2 Thiên nhiên và hoạt động của con ngời ở miền núi vàtrung du (dãy núi Hoàng Liên Sơn, Tây Nguyên, Trung duBắc Bộ)

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khíhậu, sông ngòi)

- C dân (mật độ dân số không lớn, ba dân tộc tiêubiểu với nét đặc trng về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất gắn với tài nguyên rừng, sức nớc,

đất, khoáng sản (khai thác chế biến gỗ, quặng; trồng trọt;chăn nuôi gia súc; thuỷ điện; ) Hoạt động dịch vụ (giaothông miền núi và chợ phiên)

- Hoạt động sản xuất gắn với tài nguyên đất, nớc, khíhậu và sinh vật (trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông, thuỷsản Hoạt động dịch vụ (giao thông đồng bằng, thơng mại)

- Thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phốCần Thơ

4 Thiên nhiên và hoạt động của con ngời ở miền duyênhải (dải đồng bằng duyên hải miền Trung)

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khíhậu, đất, nớc, sinh vật)

- C dân (dân c khá đông đúc, hai dân tộc tiêu biểu vớinét đặc trng về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất gắn với tài nguyên (trồng trọt,chăn nuôi, đánh bắt và chế biến hải sản)

- Thành phố: Huế, Đà Nẵng

5 Biển Đông, các đảo, quần đảo

- Sơ lợc về thiên nhiên, giá trị kinh tế của biển, đảo

- Khai thác dầu khí và đánh bắt, chế biến hải sản

Môn Địa lí lớp 5 có nội dung:

1.Địa lí Việt Nam

- Tự nhiên:

+ Sơ lợc về vị trí địa lí, diện tích, hình dạng nớc ta.+ Một số đặc điểm nổi bật về địa hình, khoángsản, khí hậu, sông, biển, các loại đất chính và động, thựcvật (sự phân bố và giá trị kinh tế)

- Dân c:

+ Sơ lợc về số dân, sự gia tăng dân số và hậu quả củanó

+ Một số đăc điểm nổi bật về các dân tộc Việt Nam,

sự phân bố dân c

- Kinh tế:

+ Một số đặc điểm nổi bật về tình hình phát triển

và sự phân bố nông nghiệp, lâm nghiệp, ng nghiệp

+ Một số đặc điểm nổi bất về tình hình phát triểnkinh tế và sự phát triển công nghiệp

+ Một số đặc điểm nổi bật về giao thông, thơng mại,

- Vị trí, thủ đô và một số đặc điểm nổi bật của một

số quốc gia tiêu biểu ở các châu lục: Trung Quốc, Lào, pu-chia, Liên bang Nga, Pháp, Ai Cập, Hoa Kì, Ô-xtrây-li-a

Cam-2.1.2 Sách giáo khoa

a Khổ sách

Sách đợc trình bày với khổ 17cm x 24cm, cách trìnhbày thoáng, cỡ chữ to, số lợng kênh hình nhiều và kích thớccác hình phù hợp với học sinh tiểu học Tạo điều kiện đểcho giáo viên tổ chức các hoạt động tìm tòi, phát hiện kiếnthức mới của học sinh thông qua làm việc với bản đồ (lợc đồ),bảng số liệu, tranh ảnh, hình vẽ đồng thời phát hiện các kĩnăng địa lí của học sinh

b Cách trình bày