Dàn ý phân tích tác phẩm Bàn về phép học 1 Mở bài Giới thiệu vài nét về tác giả Nguyễn Thiếp một viên quan dưới triều nhà Lê, có nhiều đóng góp cho xây dựng đất nước về chính trị Bàn luận về phép[.]
Trang 1Dàn ý phân tích tác phẩm Bàn về phép học
1 Mở bài
Giới thiệu vài nét về tác giả Nguyễn Thiếp - một viên quan dưới triều nhà Lê,
có nhiều đóng góp cho xây dựng đất nước về chính trị
Bàn luận về phép học là một bài tấu đã khát quát và đưa ra một cách khách quan nhất về mục đích của việc học và cách học sao cho đúng đắn đạt hiệu quả
2 Thân bài
a Bàn luận về mục đích của việc học
Khái quát mục đích của việc học: “Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo” => chân lí học tập đúng đắn từ lâu đời
Chỉ bằng con đường học tập thì con người mới trưởng thành, là người có đạo đức
Học là một quá trình tất yếu, quy luật muôn đời
Phê phán lối học hình thức
Nêu lên hậu quả khôn lường của những lối học tiêu cực ấy
⇒ Những lời bàn luận sâu sắc, nghiêm túc, xác đáng với tầm nhìn cao rộng, đầy tâm huyết với nước nhà
b Bàn luận về cách học
Phê phán những cách học sai lầm và nêu rõ mục đích tai hại của nó
Tác giả cũng đã trình bày quan điểm tích cực của mình về chủ trương phát triển sự học cho thật hiệu quả
Bên cạnh đó tác giả còn nêu lên chủ trương phát triển sự học sâu rộng khắp
cả nước
⇒ Về nội dung học, tác giả vẫn đi theo truyền thống cũ, không đưa ra điều gì mới
mẻ mà chủ yếu là cải cách về phương pháp học
Trang 2 Khẳng định lại giá trị nội dung, nghệ thuật: Là bản tâu của Nguyễn Thiếp về việc học để phần nào củng cố, kiến thiết xây dựng nước nhà phát triển theo hướng chú trọng giáo dục
Liên hệ: Bản thân mỗi người nhất là học sinh cần chú trọng việc học tập, tu dưỡng để đưa đất nước ngày càng giàu đẹp bằng con đường học tập chân chính
Phân tích tác phẩm Bàn về phép học - Mẫu 1
"Bàn luận về phép học” là đoạn văn trích từ hài tấu của Nguyễn Thiếp gửi vua Quang Trung vào tháng 8-1791 Lúc bấy giờ Nguyễn Thiếp đang làm Viện trưởng viện Sùng chính, phụ trách việc biên soạn sách và xây dựng Trung đô Phượng Hoàng (Nghệ An), một công việc vô cùng to lớn và hết sức nặng nề
Bài tấu này thể hiện cái tâm của Nguyễn Thiếp đối việc chấn hưng nền quốc học, nền giáo dục nước nhà, nhằm mở mang dân trí, đào tạo nhân tài cho đất nước Các vấn đề như mục đích việc học, nội dung học tập và phương pháp học tập đã được Nguyễn Thiếp trình bày một cách ngắn gọn và tường tận
Mở đầu, ông nhắc lại câu cổ ngữ: "Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo” Vậy mục đích học là biết “lẽ đối xử hàng ngày giữa mọi người” Nói cách khác, học để mở mang trí tuệ và bồi bổ đạo đức Đạo mà Nguyễn Thiếp nói đến là đạo làm người Ông than phiền “nền chính học đã bị thất truyền”, Có biết bao tệ lậu đáng chê trách như “đua nhau lối học hình thức hòng cầu danh lợi”, coi thường đạo lí "không còn biết đến tam cương, ngũ thường” Nhà dột từ nóc: “Chúa trọng nịnh thần” Ví dụ, cuối thời Lê - Trịnh, tệ nạn buôn quan bán tước hoành hành Sử sách cho biết vào năm 750, đời vua Lê Hiển Tông, vì Nhà nước thiếu tiền, đã đặt ra lệ thu tiền thông kinh: hễ ai nộp ba quan thì được đi thi hương, không phải khảo hạch Thành ra những người làm ruộng, đi buôn, ai cũng nộp quyển vào thi; rồi người thì dùng sách, kẻ thì thuê người làm bài; kẻ thuê học mười người khống được một (theo Dương Quảng Hàm) Sống trong thời kì đen tối, loạn lạc ấy, Nguyễn Thiếp vô cùng đau buồn, thở than: “Nước mất nhà tan đều do những điều tệ hại ấy” Nguyễn Thiếp đã có một cách nói trầm tĩnh, ôn hòa mà sâu sắc
Trang 3Phần thứ hai, Tiên sinh nói đến nội dung và phương pháp học tập Học ở đâu? - Trường học của phủ, huyện, các trường tư, con cháu các nhà văn võ, thuộc lại “đều tùy đãi tiện đấy mà đi học” Học cái gì? Tác giả bài tấu cho hay: “Nhất định theo Chu Từ” (1130 - 1200) Một học giả đời Nam Tống Nội dung học tập: “Lúc đầu học tiểu học để bồi lấy gốc Tuần tự tiến lên học đến Tứ thư, Ngũ kinh, Chư sử” Điều đó cho thấy, nội dung học tập mà Nguyễn Thiếp nêu lên không có gì mới, ông chưa vượt qua được những hạn chế của lịch sử và của thời đại Sách Tàu đi mấy nghìn năm vẫn được tôn thờ! vẫn coi trọng thơ văn, chưa hướng tới khoa học
Về phương pháp học, ý kiến của Nguyễn Thiếp rất xác đáng và tiến bộ Coi trọng vấn đề thiết yếu cơ bản: “Học rộng rồi tóm lược cho gọn” Học phải đi đôi với hành “theo điều học mà làm” Niềm mong ước của ông rất đẹp và chân thành:
“Họa may kẻ nhân tài mới lập được công, Nhà nước nhờ thế mà vững yên Đó mới thực là cái đạo ngày nay có quan hệ tới lòng người Xin chớ bỏ qua”
Đạo học, ý nghĩa to lớn của đạo học: “Đạo học thành thì người tốt nhiều, người tốt nhiều thì triều đình ngay ngắn mà thiên hạ thịnh trị” Đúng là việc học góp phần đào tạo nhân tài, mở mang dân trí, góp phần xây dựng đất nước thịnh trị Chiến lược "trồng người” được Tiên sinh nói lên thật sáng tỏ
Phần cuối, Nguyền Thiếp giãi bày lòng mình Bài tấu nói về phép học là những lời
“thành thật”, chứ không phải “lời nói vu vơ”, ông khiêm tốn và cung kính “cúi mong Hoàng thượng soi xét”
Nguyễn Thiếp đức trọng tài cao, được người đương thời kính ái gọi là La Sơn phu
tử Tài năng của ông chưa kịp thi thố, thì vua Quang Trung băng hà Ông đã từ chức và lui về núi cũ rừng xưa, ở ẩn Ông đã qua đời năm 81 tuổi, thanh bạch và thanh cao Bài tấu “Bàn luận về phép học” với những ý kiến của Tiên sinh về mục đích học tập, phương pháp học tập rất đúng đắn tiến hộ về nội dung học tập, ý kiến của Tiên sinh chưa vượt qua được hạn chế của lịch sử và thời đại Có điều, nhiệt tâm của La Sơn phu tử đối với nước với dân, đối với sự nghiệp trồng người đã để lại biết bao sự tôn kính, ngưỡng mộ cho hậu thế
Phân tích tác phẩm Bàn về phép học - Mẫu 2
Trang 4Đối với mỗi con người chúng ta việc học vô cùng quan trọng Học giúp chúng ta tiếp thu thêm kiến thức và tương lai trở nên rộng mở hơn Bàn về vấn về ta không thể không nhắc đến bài luận về phép học của Nguyễn Thép Trong bài này ông nêu
rõ quan niệm của mình về mục đích học thực sự là đạo đức là tri thức, để góp phần hưng thịnh cho đất nước
Đây là một phần trong bản tấu của Nguyễn thiếp gửi lên vua Quang Trung để nói lên quan điểm của mình Đầu tiên chúng ta cần hiểu tấu là gì? Tấu là một loại văn bản của quan lại hoặc thần dân để trình bày một ý kiến về chính sách cai trị hoặc vấn đề quan trọng của quốc gia Mở đầu đoạn trích tác giả dùng câu châm ngôn để thấy mục đích chân chính của việc học “ Ngọc không mài không thành đồ vật, người không học không biết rõ đạo” Thông qua câu nói này tác giả muốn nói lên mục đích học tập Một viên ngọc không được mài giũa, không được trải qua quá trình tạo lắn thì mãi vẫn chỉ là một viên ngọc không có công dụng, chỉ làm đồ trang trí và giá trị của nó không được cao Cũng giống như con người không được trải qua quá trình rèn luyện học tập để trở thành người có đạo đức có tri thức giúp ích cho xã hội được Học ở đây không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn học cách làm người, học cách đối nhân xử thế, học để sống tốt
Bởi con người quan trọng nhất là phải có đạo đức, người có tài mà không có đức thì sẽ không dùng được Dưới thời phong kiến xưa theo Nho giáo, học hành thi cử chính là con đường dẫn đến chốn quan trường, là cơ hội để đấng nam nhi góp sức mình cho đất nước.học tập là quy luật trong cuộc sống Đạo học ngày xưa lấy đạo đức làm chính, đó là những cư xử trong tam cương ngũ thường ngày xưa Tác giả dùng mục đích cao cả của việc học để soi vào thực tế, từ đó phê phán những biểu hiện lệch lạc sai trái trong xã hội đương thời gây tác hại to lớn cho quốc gia dân tộc Ông nêu lên nền học chính truyền của ta đã bị mất thay vào đó và lối học, hòng mau danh lợi Như vậy chúa tầm thường mà thần nịnh hót thì việc nước mất nhà tan là đương nhiên
Học mà không hiểu nội dung là gì chỉ chăm chăm chú ý đến việc nhận được bổng lộc sau khi làm quan Không tiếp thu được kiến thức lại còn đạo đức cũng không được Vậy những con người như vậy làm quan thì đất nước ngày càng đi xuống chúng trở thành những con sâu mọt đi đục khoét của cải để hưởng vinh hoa phú quý Ngày nay chúng ta gọi đó là học vẹt, học chỉ để đi thi chứ không nhớ gì Thật lãng phí thời gian và tiền bạc Một đất nước mà mà toàn những con người học như
Trang 5vậy thì sẽ ngày càng đi xuống và trì trệ, không có bước phát triển Chúng ta cần phải thay đổi cách học Tiếp theo Nguyễn Thiếp bàn về phương pháp và nội dung học tập Ông xin vua Quang Trung mở rộng việc học trở nên rộng rãi, mở thêm trường lớp dạy học Làm thế nào mà mọi việc đều có ý thức học và học ở bất cứ đâu “Thầy trò của các phủ huyện, trường tư, con cháu các nhà văn võ, thuộc lại ở các trấn cựu triều, đều tùy đâu tiện đấy mà học”
Nguyễn Thiếp quả là người có tầm nhìn xa trông rộng, quan điểm của ông được nêu ra sau hai thế kỉ nhưng nó rất gắn liền chủ trương xã hội hóa giáo dục của Đảng và nhà nước ta hiện nay Chúng ta đang áp dụng ý tưởng của ông vào thực tế
Về trình tự học thì theo ông ta phải học từ thấp đến cao từ nhỏ đến lớn, phải biết được những chữ cái trong bảng thì mới mong ghép lại được với nhau “ lúc đầu học tiểu học để bồi làm gốc Tuần tự rồi học đến tứ thư, ngũ kinh, chư sử Học rộng rồi tóm lược cho gọn, theo điều học mà làm.” Có thể nói muốn học rộng biết sâu trước tiên chúng ta cần phải học cái căn bản làm gốc rễ thì sau này mới có thể ở mang tầm kiến thức của mình một cách tốt nhất, giúp ích được cho đất nước Còn nếu như không cái căn bản làm nền tảng mà muốn mở rộng kiến thức thì rất khó và nó
sẽ sai lệch đi rất nhiều bởi nó không có gốc thì làm sao mà có ngọn
Qua đây ta có thể thấy được tầm hiểu biết của ông vô cùng rộng lớn, bởi ông có những cái nhìn và quan niệm vô cùng đúng đắn về việc học Bác hồ cũng đã dạy: học để hành, học với hành phải phải đi đôi: học mà không hành thì vô ích, hành mà không học thì hành không trôi Vậy học là gì, hành là gì Học là quá trình tiếp thu kiến thức được đúc kết từ hàng ngàn năm trước Chúng ta ở trường được học qua thầy cô, bạn bè học qua sách vở, đài, báo internet Học còn làm giàu kiến thức mở mang tầm hiểu biết giúp chúng ta biết nhiều hơn về mọi mặt của cuộc sống giúp công việc trở nên thuận lợi và tốt đẹp hơn Hành là quá trình trình vận dụng kiến thức vào thực tế Giống như người bác sỹ trải qua quá trình học tập tiếp thu kiến thức 6, 7 năm để sau khi ra trường dùng kiến thức của mình chữa bệnh cho bệnh nhân, hay như người công nhân vận dụng kiến thức và kinh nghiệm của mình để tạo ra sản phẩm tốt hơn,…
Rất nhiều những con người đang ngày ngày vận dụng kiến thức của mình vào thực
tế Nguyễn Thiếp khẳng định “ học để hành, nghĩa là học để hành tốt hơn Trên thực tế thì học rất quan trọng tuy nhiên thì nếu ta học những kiến thức quá cao siêu
mà không biết đem ra vận dụng thì việc học ấy trở nên tốn thời gian, tốn tiền của
Trang 6mà không có kết quả thì Ngược lại hành mà không học thì cũng rất khó Nếu ta chỉ làm theo thói quen và dựa vào kinh nghiệm của mình thì sẽ không đem lại hiệu quả cao và chậm Và nó chỉ phù hợp với những công việc đơn giản nhẹ nhàng không cần dùng đến đầu óc trí tuệ, còn những công việc khoa học kỹ thuật cần những kiến thức chuyên môn thì kinh nghiệm không thì không đủ cần phải được học kiến thức
Nguyễn Thiếp khi bày tỏ kiến của mình với vua luôn chân thành, khiêm tốn dùng những từ như: cầu xin, xin chớ bỏ qua,…” đồng thời thể hiện ông cũng thể hiện niềm tin của mình vào những điều được tấu Cuối cùng tác giả khẳng định vai trò
to lớn và lâu dài của việc học Họa may kể nhân tài mới lập được công, nhờ thế nhà nước mới vững yên Đó là mới thực là cái đạo ngày nay có quan hệ tới lòng người Xin chớ bỏ qua Đạo học thành thì người tốt nhiều, mà người tốt nhiều thì đạo học chân chính sẽ có sức mạnh Nếu nói theo cách hiểu hôm nay của chúng ta thì đạo học chân chính sẽ có thể thay đổi được con người, xã hội và giúp ích được đất nước
Thông qua bài tấu của tác giả chúng ta đã học được nhiều điều về phương pháp học đúng đắn, học sao cho đúng cho phù hợp đừng lãng phí thời gian và tiền bạc của mình Đừng học theo kiểu học vẹt, học đối phó, học là để cho mình chứ đừng lười biếng xem nhẹ việc học
Phân tích tác phẩm Bàn về phép học - Mẫu 3
Trong lịch sử nước ta, giới học thuật có đủ căn cứ để xếp bốn nhân vật vào hàng Phu tử, đó là Chu Văn An (1292-1370), Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), Võ Trường Toản (1720-1792) và Nguyễn Thiếp (1723-1804) Trong bốn bậc phu tử
đó, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp, sống thời Quang Trung - Nguyễn Huệ bách chiến bách thắng La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp sinh ngày 24-9-1723, mất ngày 6-2-1804, quê làng Nguyệt Ao, huyện La Sơn (nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) Ông đỗ Hương giải (1743) ra làm quan huấn đạo, tri phủ ít lâu thì cáo về, ở ẩn trên núi Thiên Nhẫn, đọc sách, nghiên cứu lý học Ông nổi tiếng là người đạo hạnh thanh cao, có trình độ uyên bác Cả nước hâm mộ tôn ông là bậc thầy Ông cũng là con người cao sĩ, sống ẩn dật Chúa Trịnh nhiều lần mời ông ra làm quan, nhưng ông từ chối Chỉ đến khi vua Quang Trung kiên nhẫn cầu hiền đến ba bốn lần, ông mới nhận lời giúp Chúa Trịnh nhiều lần mời ông ra làm quan, nhưng ông từ chối
Trang 7Chỉ đến khi vua Quang Trung kiên nhẫn cầu hiền đến ba bốn lần, ông mới nhận lời giúp
Bàn luận về phép học là đoạn văn trích từ bài tấu của Nguyễn Thiếp gửi vua
Quang Trung vào tháng 8 - 1791 Vua Quang Trung từng mời Nguyễn Thiếp ra hợp tác với triệu Tây Sơn nhưng vì nhiều lý do nên ông chưa nhận lời Ngày
10/7/1791, vua lại viết chiếu thư mời Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân hội kiến vì có nhiều điều bài nghị Lần này ông lòng vào Phú Xuân và dựa bàn quốc sự Nhân lúc này, ông làm bài tấu bàn về 3 việc mà bậc quân vương nên biết Một là về quân đức: Mong bậc đế vương một lòng tu đức, lấy sự học vấn mà tăng thêm tài sản, bởi
sự học mà có đức, hai là bài về dân tộc (lòng dân) Khẳng định "Dân là gốc nước, gốc vững nước mới mạnh", Ba là bàn về học pháp (phép học) Văn bản Bàn luận
về phép học chính là nội dung thứ ba của bài tấu
Đoạn trích Bàn luận về phép học có bố cục ba phần chặt chẽ: Bàn về mục đích của việc học, bàn về cách học, tác dụng của phép học
Phần mở đầu, Nguyễn Thiếp nêu mục đích chân chính của việc học Tác giả sử dụng câu châm ngôn vừa dễ hiểu vừa tăng thêm sức mạnh thuyết phục: 'Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo" Nhưng đạo
ấy là gì? Ấy là cái đích của sự học vậy Theo tác giả thì "Đạo là lẽ đối xử hằng ngày giữa mọi người" Đạo dạy người ta về những mối quan hệ: hẹp thì với bản thân, trong gia đình, rộng ra là ngoài xã hội Mối quan hệ ấy trong khuôn khổ của
xã hội phong kiến không nằm ngoài khái niệm "tam cương", "ngũ thường" quen thuộc Tóm lại, học trước hết là học đạo làm người, học để "lập đức" cho mình, để
"lập công" nghĩa là phải cống hiến tài năng cho xã hội Đó là nền tảng của "chính học", là cơ sở của một quốc gia nước mạnh dân giàu, xã hội thái bình, thịnh trị Cách nhìn của tác giả đoạn văn có tầm chiến lược dài lâu vì nó đụng đến sự an nguy của xã tắc (tức đất nước)
Sau khi xác định mục đích của việc học, tác giả soi vào thực tế đương thời để phê phán những biểu hiện lệch lạc, sai trái trong việc học Đó là "lối học hình thức hòng cầu danh lợi, không còn biết đến tam cương, ngũ thường" Vậy thế nào là lối học hình thức hòng cầu danh lợi? Đó là lối học theo kiểu tầm chương trích cú,
Trang 8thuộc lòng từng câu từng chữ mà không hiểu kĩ về nội dung, học theo kiểu hữu danh vô thực Học chỉ để đi thi, để ra làm quan, được trọng vọng, nhàn nhã và thu nhiều bổng lộc
Tác hại của lối học lệch lạc, sai trái đó là làm cho "chúa trọng nịnh thần", người trên, kẻ dưới đếu thích sự chạy chọt, luồn cúi, không có thực chất, dẫn đến cảnh
"nước mất, nhà tan"
Ngày nay, chúng ta gọi lối học đó là học vẹt, học để đối phó, thực chất chẳng tiếp thu được bao nhiêu Kiến thức Thuộc bài là yếu tố rất cần trong học tập nhưng điều cốt yếu là phải hiểu nội dung, bản chất của vấn đề, từ đó có cách suy nghĩ, cách cảm nhận, sáng tạo riêng
Sau khi phê phán những biểu hiện tiêu cực trong nhận thức về việc học, Nguyễn Thiếp đã nêu ra quan điểm và phương pháp học tập đúng đắn
Việc học phải được phổ biến rộng khắp: mở thêm trường, mở rộng thành phần người học, tạo điều kiện thuận lợi cho người đi học: "Cúi xin từ nay ban chiếu thư cho thầy trò trường học của phủ, huyện, các trường tư, con cháu các nhà văn võ, thuộc lại ở các trấn cựu triều, đều tùy đâu tiện đấy mà đi học" Nguyễn Thiếp quả
là một bậc hiền tài có tầm nhìn xa trông rộng Quan điểm hết sức tiến bộ của ông tuy nêu ra cách đây đã hai thế kỉ nhưng nó rất gần gũi với chủ trương xã hội hóa giáo dục của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Chúng ta đang áp dụng ý tưởng sáng suốt của ông vào thực tế giáo dục
Theo Nguyễn Thiếp, việc học phải được bắt đầu từ những kiến thức có tính chất nền tảng Và ông đưa ra các phương pháp học cụ thể
Phương pháp thứ nhất, học tuần tự tiến lên, từ thấp đến cao: "Phép dạy, nhất định theo Chu Tử Lúc đầu học tiểu học để bồi lấy gốc Tuần tự tiến lên học đến tứ thư, ngũ kinh, chư sử"
Phương pháp thứ hai, đó là học rộng, nghĩ sâu biết tóm lược những điều cơ bản, cốt yếu nhất Với phương pháp này, Nguyễn Thiếp hướng dẫn người học một cách học đúng đắn, dễ nhớ kiến thức Chúng ta thường mắc bệnh học nhiều, học tràn
Trang 9lan, nhưng cuối cùng lại không ghi nhớ được gì cả vì không biết nghĩ cho sâu, tóm cho gọn Có như thế này thì người học mới có thể ghi nhớ được kiến thức của mình lâu và khoa học
Phương pháp thứ ba học phải biết kết hợp với hành Nói theo quan điểm của Phu
Tử đó là "theo điều học mà làm" Học không chỉ để biết mà còn để làm Học đi đôi với hành là cách để hiểu và ứng dụng điều học có hiệu quả, điều đó khác với việc học chay, học vẹt, học lý thuyết suông, học một cách máy móc, sáo rỗng, có thể đọc nghìn cuốn sách "chữ chứa đầy bụng" nhưng khi bước vào đời thì ngu ngơ, rỗng tuếch, trở thành "thầy dở, thợ dốt" Vì không "học đi đôi với hành", vì không biết "theo điều học mà làm" nên nhiều người "đua học hình thức cầu danh lợi" như
La Sơn Phu Tử chê trách Cho nên học tập phải thu nhận được kết quả thiết thực và hữu ích Sau này, Bác Hồ trong "Thư trung thu" - 1952, cũng khẳng định:
"Mong các cháu cố gắng Thi đua học và hành Tuổi nhỏ làm việc nhỏ Tùy theo sức của mình
Để tham gia kháng chiến
Để gìn giữ hòa bình"
Ở phần cuối văn bản tiên sinh đã khẳng định tầm quan trọng của đạo học, ý nghĩa
to lớn của đạo học: "Đạo học thành thì người tốt nhiều; người tốt nhiều thì triều đình ngay ngắn mà thiên hạ thịnh trị" Đúng là việc học góp phần đào tạo nhân tài,
mở mang dân trí, góp phần xây dựng đất nước thịnh trị Chiến lược "trồng người" được tiên sinh nói lên thật sáng tỏ
Tóm lại, bằng lời tấu rất thẳng thắn và chân thành, La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp
đã nêu lên mục đích chân chính của việc học và thực trạng tiêu cực của việc học đang hiện hành cùng các phương pháp học tập đúng đắn Những bài học mà
Nguyễn Thiếp mang lại không chỉ có giá trị đối với đất nước trong xã hội phong kiến mà còn bổ ích đối với tất cả chúng ta trong mọi thời đại
Phân tích tác phẩm Bàn về phép học - Mẫu 4
Trang 10Nguyễn Thiếp (1723 - 1804) tên chữ là Khải Xuyên, hiệu là Lạp Phong Cư Sĩ, được người đương thời gọi một cách kính trọng là La Sơn Phu Tử, quê ở làng Mật Thôn, xã Nguyệt Ao, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, ông là người "thiên tư sáng suốt, học rộng hiểu sâu", từng đỗ đạt và ra làm quan dưới triều Lê, nhưng sau đó vì bất bình nên cáo quan về nhà dạy học
Sau khi lên ngôi vua, Nguyễn Huệ mấy lần viết thư, tha thiết mời Nguyễn Thiếp ra hợp tác với triều Tây Sơn nhưng vì nhiều lý do, ông chưa nhận lời Ngày 10 tháng
7 niên hiệu Quang Trung năm thứ tư (1791), nhà vua lại viết chiếu thư mời
Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân hội kiến vì quốc sự có nhiều điều cần bàn nghị Lần này, La Sơn Phu Tử bằng lòng, ông làm bài tấu nêu ý kiến của mình về ba việc lớn
mà bậc quân vương nên làm Một là bàn về Quân đức (đạo đức của vua): Mong bậc đế vương một lòng tu đức lấy sự học vấn mà tăng thêm tài, bởi sự học mà có đức Hai là bàn về Dân tâm (lòng dân) : Dân là gốc, gốc vững, nước mới yên Ba là bàn về Học pháp (phép học) Đoạn trích này là phần thứ ba của bài tấu, nội dung bàn luận về phương pháp học tập Qua bài tấu dâng lên vua Quang Trung, Nguyễn Thiếp bày tỏ sự quan tâm và chủ kiến của mình về việc chấn chỉnh sự nghiệp giáo dục của quốc gia
Trước hết, chúng ta nên hiểu sơ qua về thể loại tấu Tấu là một loại văn bản của quan lại hoặc của thần dân trình lên vua chúa để trình bày một ý kiến, đề nghị nào
đó có liên quan đến chính sách cai trị hoặc các vấn đề quan trọng của triều đình, quốc gia Gần Giống với loại văn bản này còn có nghị, biểu, khải, sớ Tấu có thể được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, theo hình thức văn xuôi hay văn biền ngẫu
Ở bài tấu này, Nguyễn Thiếp trình bày quan điểm về phép học qua hai luận cứ: Bàn về mục đích của việc học và tác dụng của phép học
Trong phần mở đầu, La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp nêu mục đích quan trọng của việc học bằng cách so sánh việc dạy người cũng giống như việc mài đá thành ngọc: Ngọc không mài, không thành đồ vật; người không học, không biết rõ đạo Ông khẳng định chỉ có học tập thì con người mới trở nên hoàn thiện, tốt đẹp Học tập là một quy luật tất yếu trong cuộc sống Kẻ đi học là học luân thường đạo lý để làm
Trang 11người Vậy đạo là gì? Tác giả giải thích: Đạo là lẽ đối xử hằng ngày giữa mọi người Kẻ đi học là học điều ấy Đạo học ngày trước lấy mục đích rèn luyện đạo đức nhân cách là chính Đó là đạo tam cương (tức là học để hiểu và giữ đúng quan
hệ vua tôi, cha con, vợ chồng); đạo ngũ thường (tức là học để hiểu và để sống theo năm đức tính của con người: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) Nói cụ thể ra thì lẽ đối xử chính là mối quan hệ giao tiếp giữa người với người, giữa cá nhân với cộng đồng Chính vì thế, Nguyễn Thiếp nhấn mạnh rằng tất cả những điều cần thiết trong cuộc sống đều phải học Con người không được giáo dục cũng giống như ngọc không mài không sáng: Ngọc bất trắc, bất thành khí
Tác giả đã dùng câu châm ngôn dễ hiểu để tăng thêm sức mạnh thuyết phục của lí
lẽ Khái niệm đạo vốn trừu tượng, khó hiểu được tác giả giải thích thật ngắn gọn,
rõ ràng Như vậy, mục đích tối thượng của việc học là để làm người
Quan điểm ấy đề cao mục đích giáo dục đạo đức của việc học Khẩu hiệu Tiên học
lễ, hậu học văn trong nhà trường hôm nay cũng là sự tiếp nối và phát huy mục đích
ấy Điểm cần bổ sung thêm là việc học không chỉ rèn luyện đạo đức mà còn rèn luyện năng lực trí tuệ để con người có sức mạnh xây dựng, cải tạo xã hội trên mọi lĩnh vực văn hóa, kinh tế, khoa học kĩ thuật
Tác giả lấy mục đích cao cả của việc học để soi chiếu vào thực tế; từ đó phê phán những biểu hiện lệch lạc, sai trái trong đường lối giáo dục đương thời đã gây ra những tác hại to lớn cho quốc gia, dân tộc:
Nước Việt ta, từ khi lập quốc đến giờ, nền chính học đã bị thất truyền Người ta đua nhau lối học hình thức hòng cầu danh lợi, không còn biết đến tam cương, ngũ thường Chúa tầm thường, thần nịnh hót Nước mất, nhà tan đều do những điều tệ hại ấy
Vậy thế nào là lối học hình thức hòng cầu danh lợi ? Đó là lối học theo kiểu tầm chương trích cú, thuộc lòng từng câu từng chữ mà không hiểu kĩ về nội dung, học theo kiểu hữu danh vô thực Học chỉ để đi thi, để ra làm quan, được trọng vọng, nhàn nhã và thu nhiều bổng lộc
Trang 12Những kẻ học hành như vậy, nếu có ra làm quan thì cũng chỉ là những viên quan dốt nát, hỏi làm sao có thể lo đời giúp nước? Tác hại của lối học lệch lạc, sai trái
đó gây tác hại nghiêm trọng và lâu dài vì những kẻ bất tài thường hay xu nịnh, luồn lọt để được thăng quan tiến chức, dần dần trở thành lũ sâu mọt, chỉ biết vinh thân phì gia mà quên đi lợi ích chung của đất nước, dân tộc
Ngày nay, chúng ta gọi lối học đó là học vẹt, học để đối phó, thực chất chẳng tiếp thu được bao nhiêu Kiến thức Thuộc bài là yếu tố rất cần trong học tập nhưng điều cốt yếu là phải hiểu nội dung, bản chất của vấn đề, từ đó có cách suy nghĩ, cách cảm nhận, sáng tạo riêng
Sau khi phê phán những biểu hiện tiêu cực trong nhận thức về việc học, Nguyễn Thiếp đã nêu ra quan điểm và phương pháp học tập đúng đắn
Theo ông, trước tiên việc học phải được phổ biến rộng rãi Triều đình nên cho dựng thêm trường lớp ở khắp nơi, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người học tập:
Cúi xin từ nay ban chiếu thư cho thầy trò trường học của phủ, huyện, các trường
tư, con cháu các nhà văn võ, thuộc lại ở các trấn cựu triều, đều tùy đâu tiện đấy mà
đi học
Nguyễn Thiếp quả là một bậc hiền tài có tầm nhìn xa trông rộng Quan điểm hết sức tiến bộ của ông tuy nêu ra cách đây đã hai thế kỉ nhưng nó rất gần gũi với chủ trương xã hội hóa giáo dục của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Chúng ta đang áp dụng ý tưởng sáng suốt của ông vào thực tế giáo dục
Theo Nguyễn Thiếp, việc học phải được bắt đầu từ những kiến thức có tính chất nền tảng Học từ dễ đến khó Khi học bài, người học phải biết tóm tắt nội dung để
dễ nhớ, dễ thuộc, bây giờ ta gọi là làm dàn bài và củng cố kiến thức:
Phép dạy, nhất định theo Chu Tử Lúc đầu học tiểu học để bồi lấy gốc Tuần tự tiến lên học đến tứ thư, ngũ kinh, chư sử Học rộng rồi tóm lược cho gọn, theo điều học
mà làm
Trang 13Mục đích của việc học là để trở thành người có đức, có tài, góp phần hữu ích vào
sự nghiệp hưng thịnh đất nước Muốn học tốt thì phải có phương pháp Sự học cần phải nâng cao, mở rộng không ngừng, cho nên người học phải biết cách học sao cho có hiệu quả; đặc biệt là học phải đi đôi với hành
Phương pháp học tập đúng đắn là tuần tự học từ thấp đến cao Học rộng, nghĩ sâu, rồi tóm lược gọn những điều cơ bản, cốt yếu nhất, rồi ghi nhớ và theo điều học mà làm Như vậy học không chỉ để cho biết mà chủ yếu là để làm theo cho tốt
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: Học để hành, học với hành phải đi đôi: Học mà không hành thì học vô ích, hành mà không học thì hành không trôi chảy
Vậy học là gì? Hành là gì?
Học là hoạt động tiếp thu tri thức của nhân loại đã được đúc kết qua mấy ngàn năm lịch sử Chúng ta học ở trường qua sự truyền thụ của thầy cô; học ở bạn bè; tự học qua sách vở và thực tế đời sống Học để làm giàu tri thức, nâng cao trình độ hiểu biết về nhiều mặt để có thể làm chủ bản thân, làm chủ công việc, góp phần hữu ích vào việc xây dựng sự nghiệp riêng và sự nghiệp chung
Hành là quá trình vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế công việc hằng ngày Ví dụ như người thầy thuốc đem những kiến thức tiếp thu được trong suốt quá trình học tập sáu, bảy năm trời ở trường Đại học để chữa bệnh cho nhân dân Những kiến trúc sư, kỹ sư xây dựng thiết kế và thi công bao công trình như nhà máy, bệnh viện, trường học, công viên để phục vụ đời sống con người Người công nhân trong xưởng máy vận dụng lý thuyết và kinh nghiệm để cải tiến kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm Người nông dân áp dụng hiểu biết khoa học vào trồng trọt chăn nuôi để có được những vụ mùa bội thu trên đồng ruộng Đó là hành
Nguyễn Thiếp khẳng định : Học để hành, có nghĩa là học để làm cho tốt Thực tế cho thấy có học có hơn Ông cha chúng ta ngày xưa đã dạy: Bất học, bất tri lý (Không học thì không biết đâu là lẽ phải) Có học mọi công việc sẽ đạt hiệu quả cao hơn, tốt hơn Nếu được học những lý thuyết cao siêu mà không biết đem ra vận