MỞ ĐẦU 1. Lí do lựa chọn đề tài: NHANH, NÓNG, TƯƠNG TÁC CAO. Đó là các tính từ nổi bật khi nói tới mạng xã hội. Không thể phủ nhận những ưu điểm đó của mạng xã hội hiện nay. Với báo chí, cũng không nằm ngoài dòng chảy đó, báo chí đã sử dụng mạng xã hội như một cây cầu, để tăng lượng người xem, tăng tiếp cận với trang báo điện tử của mình thông qua hình thức fanpage. Đồng thời, tính trực tiếp thông tin của mạng xã hội trở thành “kho đề tài” phong phú cho nhà báo, phong phú khai thác, thu thập thông tin. Nhưng cũng chính tính tiện lợi, nhanh gọn này khiến mạng xã hội trở thành một “con dao hai lưỡi” với báo chí. Do đó, tiểu luận muốn đóng góp những dẫn chứng nhằm khẳng định vai trò quan trọng của mạng xã hội với báo chí, đồng thời chỉ ra những hạn chế của mạng xã hội mà báo chí cần lưu ý để tận dụng tối đa công cụ này, đảm bảo chất lượng nguồn tin cho báo chí. 2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những tác động (tích cực và tiêu cực) của mạng xã hội đến báo chí. Nhằm trả lời các câu hỏi: Những ảnh hưởng của mạng xã hội với công việc tiếp cận, khai thác, biên tập thông tin và sử dụng các nguồn tin trên mạng xã hội vào tác phẩm của báo chí? Báo chí có thể tận dụng mạng xã hội thành công cụ đắc lực cho báo chí thế nào? Trong tiểu luận sẽ tập trung vào khảo sát mạng xã hội chính là facebook, một kênh xã hội chiếm phần trăm sử dụng lớn nhất ở Việt Nam. Facebook là mạng xã hội đang ở thời kì phát triển đỉnh cao, hiện tại Facebook có số lượng thành viên đứng đầu trong tất cả các trang mạng xã hội với hơn 800 triệu. Theo báo cáo vừa được công bố của hãng nghiên cứu thị trường internet Global Web Index (Anh) Cụ thể, tính đến hết tháng 122012, Facebook có 693 triệu người dùng thường xuyên và trở thành mạng xã hội lớn nhất toàn cầu. Tại Việt Nam, Theo báo cáo nghiên cứu của Facebook về lượng người dùng ở các quốc gia cho thấy, Việt Nam là nước có lượng người dùng tăng cao nhất Châu Á trong năm 2012. Tổng số thành viên Việt Nam tham gia mạng xã hội lớn nhất thế giới này đạt gần 5,5 triệu, tăng mạnh 55,6% so với quý trước đó.
Trang 1Đề tài:
VAI TRÒ CỦA MẠNG XÃ HỘI VỚI BÁO CHÍ HIỆN NAY
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 3
CHƯƠNG 1 MẠNG XÃ HỘI LÀ GÌ? MỐI LIÊN HỆ CHÍNH GIỮA 3
MẠNG XÃ HỘI VÀ BÁO CHÍ 3
1 Mạng xã hội là gì? 3
2 Mối liên hệ chính giữa mạng xã hội và báo chí 3
CHƯƠNG 2 NHỮNG BIỂU HIỆN TÍCH CỰC VÀ TIÊU CỰC 6
1 Tích cực 6
2 Hạn chế 8
CHƯƠNG 3 CÁCH BÁO CHÍ TẬN DỤNG CÁC KÊNH MẠNG XÃ HỘI PHỔ BIẾN 14
1 Minh bạch thông tin 14
2 Nhà báo phải luôn xác minh nguồn tin 15
3 Một số khảo sát từ nghiên cứu của phó giáo sư Sue Burzynski Bullard - Trường cao đẳng báo chí và truyền thông đại chúng, Đại học Nebraska-Lincoln tại Mỹ về mức độ sử dụng MXH trong sản xuất báo chí 15
4 Inforgraphic: Theo ghi chú của Nghiên cứu Báo chí Xã hội Toàn cầu năm 2016 của Cision, mối quan hệ của Báo chí và Mạng xã hội ngày càng phát triển chặt chẽ hơn 17
KẾT LUẬN 22
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lí do lựa chọn đề tài:
NHANH, NÓNG, TƯƠNG TÁC CAO Đó là các tính từ nổi bật khi nói tớimạng xã hội Không thể phủ nhận những ưu điểm đó của mạng xã hội hiện nay Vớibáo chí, cũng không nằm ngoài dòng chảy đó, báo chí đã sử dụng mạng xã hội nhưmột cây cầu, để tăng lượng người xem, tăng tiếp cận với trang báo điện tử của mìnhthông qua hình thức fanpage Đồng thời, tính trực tiếp thông tin của mạng xã hội trởthành “kho đề tài” phong phú cho nhà báo, phong phú khai thác, thu thập thông tin
Nhưng cũng chính tính tiện lợi, nhanh gọn này khiến mạng xã hội trở thànhmột “con dao hai lưỡi” với báo chí
Do đó, tiểu luận muốn đóng góp những dẫn chứng nhằm khẳng định vai tròquan trọng của mạng xã hội với báo chí, đồng thời chỉ ra những hạn chế của mạng
xã hội mà báo chí cần lưu ý để tận dụng tối đa công cụ này, đảm bảo chất lượngnguồn tin cho báo chí
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những tác động (tích cực và tiêu cực) của mạng xã hội đến báo chí Nhằm trả lời các câu hỏi: Những ảnh hưởng củamạng xã hội với công việc tiếp cận, khai thác, biên tập thông tin và sử dụng cácnguồn tin trên mạng xã hội vào tác phẩm của báo chí? Báo chí có thể tận dụngmạng xã hội thành công cụ đắc lực cho báo chí thế nào?
Trong tiểu luận sẽ tập trung vào khảo sát mạng xã hội chính là facebook, mộtkênh xã hội chiếm phần trăm sử dụng lớn nhất ở Việt Nam
Facebook là mạng xã hội đang ở thời kì phát triển đỉnh cao, hiện tại Facebook có số lượng thành viên đứng đầu trong tất cả các trang mạng xã hội với hơn 800 triệu Theo báo cáo vừa được công bố của hãng nghiên cứu thị trường internet Global Web Index (Anh) Cụ thể, tính đến hết tháng 12/2012, Facebook có 693 triệu người dùng thường xuyên và trở thành mạng xã hội lớn nhất toàn cầu Tại Việt Nam, Theo báo cáo nghiên cứu của Facebook về lượng người dùng ở các quốc gia cho thấy, Việt Nam là nước có lượng người dùng tăng cao nhất Châu Á trong năm 2012 Tổng số thành viên Việt Nam tham gia mạng
xã hội lớn nhất thế giới này đạt gần 5,5 triệu, tăng mạnh 55,6% so với quý trước đó.
Trang 43 Phương pháp nghiên cứu
Về phương pháp luận, luận văn sử dụng khung lý thuyết là những lý luận
về truyền thông, về báo chí để làm cơ sở nền tảng vững chắc. Sử dụng phương phápnghiên cứu lý thuyết: Đọc và tra cứu các tài liệu, sách báo, văn bản…có liên quanđến đề tài Phương pháp tra cứu, đối chiếu từ chính sản phẩm trên báo mạng điện tử,trên mạng xã hội facebook
- Chương 2: Những biểu hiện tích cực và tiêu cực
- Chương 3: Cách báo chí tận dụng các kênh mạng xã hội phổ biến
Trang 5NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MẠNG XÃ HỘI LÀ GÌ? MỐI LIÊN HỆ CHÍNH GIỮA
MẠNG XÃ HỘI VÀ BÁO CHÍ.
1 Mạng xã hội là gì?
Từ điển Bách khoa Wikipedia định nghĩa về mạng xã hội như sau: “Mạng
xã hội hay gọi là mạng xã hội ảo (tiếng Anh: social network) là dịch vụ nối kết cácthành viên cùng sở thích trên Internet lại với nhau với nhiều mục đích khác nhaukhông phân biệt không gian và thời gian” Như vậy mạng xã hội có thể ngầm hiểu
là một thế giới ảo (xã hội ảo) với các thành viên là các cư dân mạng Cách để các cưdân mạng liên kết với nhau có thể dựa trên các nhóm (group), dựa trên các thông tin
cá nhân, dựa trên sở thích cá nhân hoặc lĩnh vực quan tâm Khái niệm này gây ra rấtnhiều tranh luận vì khái niệm tập trung vào vấn đề coi mạng xã hội là sự kết nốinhững người có chung sở thích, mục tiêu và họ là những kiến tạo nội dung củamạng xã hội.
Quan điểm đó khiến có ý kiến cho rằng nên đổi thành thuật ngữ là “mạnggiao lưu” cho đúng với ý nghĩa và mục đích của social network.
Theo nhà xã hội học Laura Garton, nhà nghiên cứu chiến lược trường đại học Toronto thì “khi một mạng máy tính kết nối mọi người hoặc các cá nhân tổ chức lại với nhau thì đó chính là mạng xã hội”.
Theo cách định nghĩa đơn giản này, mạng xã hội là một tập hợp người hoặc các tổ chức hoặc các thực thể xã hội khác nhau được kết nối với nhau thôngqua một nền tảng kênh trung gian, điển hình trong số đó là kênh xã hội facebook
2 Mối liên hệ chính giữa mạng xã hội và báo chí
Sự phát triển của khoa học công nghệ đã đem đến cho xã hội loài ngườinhững thay đổi vượt bậc Mỗi một đột phá trong lĩnh vực công nghệ lại tạo tiền đềphát triển một loại hình truyền thông mới Công nghệ mới đã dẫn đến những phongcách và kiểu mẫu truyền thông mới Trong khi Internet đang có một thời đại pháttriển bùng nổ, các hình thức truyền thông mới đang ngày càng thu hút được đôngđảo người xem Những người dùng Internet – đặc biệt là giới trẻ, bắt đầu tìm kiếm
Trang 6một nơi thỏa mãn mọi nhu cầu về thông tin, giải trí, kết nối… và mạng xã hội rađời, đáp ứng một cách gần như hoàn hảo những nhu cầu đó
Hiện nay thế giới có hàng trăm mạng xã hội khác nhau như Facebook,Youtube, Twitter, MySpace, Instagram, Wechat… Mỗi mạng xã hội có một sựthành công nhất định dựa trên sự phù hợp với những yếu tố về địa lý, văn hóa…MySpace và Facebook nổi tiếng nhất trong thị trường Bắc Mỹ và Tây Âu; Orkut vàHi5 tại Nam Mỹ; Friendster tại Châu Á và các đảo quốc Thái Bình Dương Nhữngmạng xã hội khác gặt hái được thành công đáng kể theo vùng miền như Bebo tạiAnh Quốc, CyWorld tại Hàn Quốc, Mixi tại Nhật Bản và tại Việt Nam xuất hiện rấtnhiều các mạng xã hội như: Zing Me, YuMe, Tamtay Trong thời đại được gọi là
“Thế giới phẳng”, không ai có thể phủ nhận lợi ích từ mạng xã hội, đặc biệt là giớitrẻ
Có rất nhiều tiện ích mà mạng xã hội mang lại cho người dùng: thông tinnhanh, khối lượng thông tin phong phú được cập nhật liên tục, có nhiều tiện ích vềgiải trí…còn có một khía cạnh khá quan trọng làm thay đổi mạnh mẽ hình thức giaotiếp giữa những cá nhân, các nhóm, và các quốc gia với nhau, đó chính là khả năngkết nối Có thể nói, đây là một không gian giao tiếp công cộng phi vật thể tạo liênkết dễ dàng, thuận tiện, nhanh nhất giữa con người với nhau thông qua nhiều hìnhthức, liên kết rộng khắp chứ không bị giới hạn bởi chiều không gian Vì vậy, lượngthông tin chia sẻ là hết sức lớn và vô cùng phong phú, đa dạng Chính vì vậy sốlượng người sử dụng mạng xã hội ngày càng đông đảo
Rất nhiều người trẻ đã biết cách sử dụng mạng xã hội một cách hiệu quảnhất Họ sử dụng mạng xã hội là nơi để cung cấp thêm cho mình nguồn tri thức,nâng cao giá trị bản thân, là nơi để gắn kết cộng đồng, là nơi để sẻ chia những bấthạnh, niềm vui của những người có cùng trái tim biết thông cảm và giúp đỡ nhữngngười có hoàn cảnh đáng thương, cần sự trợ giúp của xã hội Trên cơ sở đó nhiềubạn trẻ đã lập ra các trang web là nơi để kêu gọi đóng góp tiền, gạo, v.v… và cảhiến máu nhân đạo giúp cho người nghèo, người bệnh… Có rất nhiều bạn trẻ cũng
sử dụng mạng xã hội là nơi quảng cáo, kinh doanh và các hoạt động buôn bán khácrất hiệu quả đem lại nguồn thu nhập cao Bên cạnh những thuận tiện, hữu ích mạng
xã hội còn đưa đến những hiện tượng tiêu cực, đó chính là hiện tượng “khủng hoảng
Trang 7thông tin”, gây rối dư luận, gây “nghiện online” đặc biệt là đối với giới trẻ Một lượng lớn những thông tin không có nguồn gốc chính thống, chưa được kiểm duyệt, nhằm mục đích nói xấu, bôi nhọ người khác, hoặc kích động, phản động… Sự phát
tán thông tin từ mạng xã hội rất nhanh và dễ dàng, tạo môi trường để những kẻ xấulợi dụng, gây nguy hại đến tư tưởng, tinh thần của người dùng mạng xã hội
Các phương tiện truyền thông hiện nay đã và đang có những tác động mạnh
mẽ đến tâm lý con người Mạng xã hội là một phần của thế giới đa truyền thông,nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin, kết nối và chia sẻ của giới trẻ Từ việc tác độngđến công chúng về những thay đổi trong việc thu thập, tiếp nhận, kết nối, chia sẻ vàtruyền phát thông tin, truyền thông xã hội cũng tác động mạnh mẽ đến báo chítruyền thống Việt Nam Cũng giống như báo chí quốc tế, báo chí truyền thống ViệtNam đang đối mặt với những thách thức lớn từ truyền thông xã hội Theo báo cáotình hình Internet tại khu vực Đông Nam Á tính đến cuối tháng 7.2013 của hãngnghiên cứu thị trường comScore, hiện mạng xã hội được người Việt Nam dùngnhiều nhất là Facebook với khoảng 13 triệu người Zing Me, mạng xã hội dành chogiới trẻ đứng ở vị trí thứ 2 Những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí đang tácnghiệp trong thời điểm bùng nổ mạng xã hội
Có 2 luồng ý kiến khi truyền thông xã hội vươn lên tỏ rõ ưu thế hiện nay là:
Thứ nhất, mạng xã hội sẽ thay thế báo chí nhờ sự nhanh nhạy và đa dạng
của thông tin, báo chí sẽ mất đi lượng công chúng lớn đặc biệt là giới trẻ khi nhómcông chúng này chuyển sang sử dụng mạng xã hội làm nguồn cung cấp thông tinchính;
Thứ hai, báo chí sẽ vẫn tồn tại song song với mạng xã hội nếu vẫn duy trì và
phát huy những giá trị cốt lõi của nền báo chí có chất lượng (như chính xác, kháchquan, cân bằng, giúp độc giả có kiến thức, đủ thông tin và nhờ đó đưa ra nhữngquyết định đúng đắn, có lợi cho bản thân mình và xã hội), song song với việc linhhoạt sử dụng mạng xã hội quảng bá, chia sẻ, thu hút sự quan tâm và thảo luận, thamgia từ bạn đọc Trong bối cảnh các phương tiện để truyền tải thông tin đến côngchúng đang nhanh chóng thay đổi, các nhà báo có thể làm gì để có lợi nhiều nhất,lôi kéo công chúng trở lại với sự xuất hiện của truyền thông xã hội?
Trang 8CHƯƠNG 2 NHỮNG BIỂU HIỆN TÍCH CỰC VÀ TIÊU CỰC.
Trong thời đại công nghệ số, không thể phủ nhận những lợi ích mà mạng xãhội (MXH) đem lại cho báo chí Tuy nhiên, chính sự phát triển của MXH cũng gâykhông ít khó khăn và cả sự cạnh tranh, thách thức cho vai trò của báo chí chínhthống
Bởi vậy, khi MXH xuất hiện và phát triển mạnh mẽ, nhiều tờ báo đã chủđộng tiếp cận với các dạng thức chuyển tải mới của thế giới internet nhằm giúp “sảnphẩm” của mình đến với công chúng nhanh hơn, “nóng” hơn và lượng độc giả cũngnhiều hơn Trên thực tế, có rất nhiều nguồn tin mà các nhà báo, phóng viên có đượckhông phải từ những cuộc họp hay thông cáo báo chí…mà chính từ các trang MXH.Trong số đó có khá nhiều thông tin tương đối đầy đủ, ngôn ngữ bài viết khá chuyênnghiệp - đúng như nhận xét của nhiều người là “ai cũng có thể trở thành phóng viênhay nhà bình luận trên MXH”
Trang 9Cách đây chưa lâu, khi câu chuyện Hà Nội chặt hàng loạt cây xanh ở cáctuyến phố, hay sự cố môi trường do Fomorsa gây ra cho các tỉnh miền Trung hãycòn trong vòng “hạn chế thông tin” thì tại các trang MXH, nội dung này đã đượckhai thác trên nhiều góc độ Rồi rất nhiều video clip về bạo lực học đường, haynhững vụ bạo hành trong các cơ sở nuôi dạy trẻ mầm non… mà báo chí đăng tải -
để sau đó buộc các cơ quan chức năng vào cuộc - đã được lấy lại từ các trang MXH.Bởi vậy, không phải không có lý do khi nhiều ý kiến cho rằng, ngày nay báo chíchính thống không còn là nguồn thông tin duy nhất nữa, thay vào đó MXH đang trởthành nguồn thông tin ngày càng được quan tâm, tác động không nhỏ đến đời sống
xã hội và là “đối thủ” rất khó lường của báo chí, truyền thông
Trang 10Vụ án Formosa gây xôn xao dư luận một thời
2 Hạn chế
2.2 Tin độc, tin giả
Nhưng, trong môi trường phát triển số hóa mạnh mẽ như ngày nay, MXHcũng như “con dao hai lưỡi” Nhiều người rất khó để phân biệt được đâu là thực tế(tin thật), đâu là màn kịch được dựng lên (tin giả) Vì thế, thời gian qua đã có không
ít thông tin trên MXH hoàn toàn bịa đặt, dễ bị lợi dụng và trở thành những tin tứcgiả mạo, gây hoang mang và bất bình trong dư luận Cảnh báo về vấn đề này, Thứtrưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Hoàng Vĩnh Bảo nhấn mạnh: “Sự cạnh tranhthông tin giữa các báo điện tử, MXH sẽ dễ kéo theo tình trạng nhiễu loạn thông tin,
có thể gây ra những tác động tiêu cực trong đời sống xã hội”
Trước đây, một số MXH tung tin đồn thất thiệt về việc Ngân hàng Nhà nướcsắp đổi tiền, hay trước đó không lâu cũng có trang MXH cho rằng một đập thủyđiện ở Nam Trung bộ sắp vỡ khiến dân chúng địa phương vô cùng hoang mang, lolắng….Trong những trường hợp này, để trấn an dư luận thì không ai khác ngoài các
cơ quan báo chí phải vào cuộc để bác bỏ những tin đồn thất thiệt kia “Báo chí chắc
Trang 11chắn không thể chạy đua với MXH về tốc độ truyền tin, nhưng hiện nay các độc giảsau khi đọc tin trên MXH họ sẽ quay trở lại với các trang báo chính thống để kiểmchứng lại thông tin Chính vì vậy báo chí chính thống vẫn có một chỗ đứng, vai tròquan trọng trong môi trường truyền thông hiện đại” - ông Lê Quốc Minh, TổngBiên tập Báo điện tử VietnamPlus khẳng định.
Báo điện tử Pháp Luật có bài chia sẻ rõ về quan điểm này: “Để nâng cao vai trò của báo chí trong giai đoạn hiện nay, nhiều nhà quản lý cho rằng đã đến lúc cần thay đổi tư duy báo chí theo hướng tôn trọng công chúng Nghĩa là bên cạnh việc tạo ra nhiều “món ăn” thông tin phù hợp nhu cầu của xã hội thì báo chí cũng nâng cao tính trách nhiệm, đặc biệt là tăng cường sự minh bạch và kiểm chứng thông tin trên MXH: “Khác với MXH, báo chí phải đưa tin trung thực, khách quan Những tin tức được báo chí đăng tải trước hết phải là tin tức có thật Trên MXH, một người đưa tin có thể ẩn danh, tuy nhiên báo chí thì không thể ẩn danh được MXH chia sẻ các tin tức của báo chí mà không cần phải kiểm chứng, đối chứng, nhưng báo chí khi đăng tải một thông tin từ các MXH đều phải có sự kiểm chứng, xác minh thông tin” - ông Nguyễn Bá, Phó Tổng Biên tập Báo điện tử Infonet nêu quan điểm.
Cũng theo ông Nguyễn Bá, do MXH tạo ra những thông tin không có thực, bởi vậy rất cần những hành động kịp thời của đội ngũ quản lý có trình độ cao và những người làm báo chân chính nhằm phân định đúng sai trong hoạt động của các MXH Tính chuyên nghiệp và trách nhiệm của người làm báo là lên tiếng phê phán, định hướng dư luận, thay vì có những bài viết hùa theo MXH chỉ để câu “view” Ở một khía cạnh khác, tính nhanh nhạy, lan tỏa và tương tác cao của MXH cũng tạo nên áp lực đối với báo chí, bắt buộc báo chí phải nhanh hơn, nhân văn hơn và chính xác hơn
Cho rằng quá trình toàn cầu hóa sẽ tạo nên những thách thức với báo chí và truyền thông, bởi vậy Thứ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Hoàng Vĩnh Bảo lưu ý: “Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, việc quản trị thông tin (như cách thu thập thông tin; sử dụng thông tin đó như thế nào; có nhằm tới mục đích đem lại những thông tin chân thực, nhiều chiều tới độc giả, khán giả hay không ) đặt ra yêu cầu phải có được đội ngũ những nhà báo có đạo đức và bản
Trang 12lĩnh nghề nghiệp Các nhà báo luôn phải học hỏi, nâng cao những kỹ năng trong hoạt động báo chí truyền thông hiện đại, đồng thời cũng phải luôn ý thức được sứ mệnh cao cả của một nhà báo chân chính”.
Và điều quan trọng không kém là mỗi một công dân với tư cách là độc giả phải biết lựa chọn và tỉnh táo trước các thông tin lĩnh hội được “Chúng ta có khái niệm ăn kiêng, biết lựa chọn thực phẩm nào hợp với mình Tương tự, chúng ta cũng cần có chế độ “ăn kiêng” về truyền thông, tức là không chỉ đọc và xem cái gì thấy trên truyền thông, mà cần biết chắt lọc để chỉ “tiêu thụ” những thông tin bổ ích, tốt cho sức khỏe và nâng cao chất lượng của thông tin đó” - bà Annette Novak, Cao ủy phụ trách báo chí của Chính phủ Thụy Điển nhận xét.
-Ông Dương Trung Quốc, Đại biểu Quốc hội khóa XIV:“Việc sử dụng thông tin trên MXH phụ thuộc vào năng lực của báo chí: “Theo tôi, thế giới mạng là hiện thực mà chúng ta đang sống nên không thể coi thường và chúng ta phải tác động vào nó một cách tích cực Trên MXH ngày càng có nhiều thông tin có lợi nên báo chí cũng phải biết sử dụng các trang mạng này Hiện nay có nhiều tờ báo làm những trang mạng và dùng ảnh hưởng, chất lượng của mình để thu hút độc giả Tôi cho đấy là nhiệm vụ chứ không phải là sự cạnh tranh.