Skkn thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học phần 6 – tiến hóa

Điều quan trọng là thông qua các hình ảnh học sinh làm việc độc lập với phiếu học tập, qua đó huy tính tích cực của học sinh làm tăng hiệu quả dạy học Trong chương trình sinh học 12, ph

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU: Trang 1 I.1 Lí do chọn đề tài Trang 1 I.2 Mục đích nghiên cứu Trang 2 I.3 Đối tượng nghiên cứu Trang 2 I.4 Phương pháp nghiên cứu Trang 2 I.5 Những đóng góp của đề tài Trang 2

II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU: Trang 3 II.1 Thực trạng nghiên cứu Trang 3 II.2 Cơ sở lý luận của đề tài Trang 3 II.3 Các giải pháp Trang 5 II.3.1 Hệ thống các hoạt động sử dụng hình ảnh để phiếu học tập để phát huy tính

tích cực của học sinh trong phần 6 - Tiến hóa …… ……… Trang 5

II.3.2 Thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập để phát huy tính tích cực của

học sinh trong khâu dạy bài mới Trang 6

II.3.3 Thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập để phát huy tính tích cực của

học sinh trong khâu củng cố Trang 13

II.4 Thực nghiệm xác định tính khả thi và hiệu quả của bộ phiếu học tập

Trang 16

II.4.1 Thiết kế giáo án giảng dạy thực nghiệm Trang 16 II.4.2 Đánh giá hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm ……… Trang 25 III KẾT LUẬN Trang 28

1 Kết luận Trang 28

2 Hướng phổ biến và áp dụng Trang 28

3 Đề xuất, kiến nghị Trang 29 TÀI LIỆU THAM KHẢO Trang 30

I - MỞ ĐẦU I.1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, đất nước ta đang hướng tới phát triển toàn diện về mọi mặt, đặc biệt là nền giáo dục Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, mục tiêu chính

là hình thành và phát triển ở học sinh những kiến thức, kỹ năng cơ bản về các môn học nói chung và môn Sinh học nói riêng Đối với mỗi môn học thì người giáo viên cần có sự lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp nhằm nâng cao hiểu quả bài giảng Hơn nữa, việc lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp với từng nội dung, từng hoàn cảnh cụ thể, nó góp phần rất lớn cho sự thành công của bài giảng, là khâu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy học Lựa chọn phượng pháp như thế nào để phát huy tính tích cực của người học đó là một vấn đề được đặt ra cho mỗi giáo viên chúng ta

Phương pháp sử dụng phiếu học tập là một trong những phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập suy nghĩ tìm tòi của học sinh Đây là phương pháp mà giáo viên chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn còn người học làm việc là chủ yếu

Sử dụng kênh hình để thiết kế phiếu học tập buộc học sinh phải quan sát, nhận xét, so sánh các kiến thức trong hình ảnh, giúp rèn luyện cho các em kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh Điều quan trọng là thông qua các hình ảnh học sinh làm việc độc lập với phiếu học tập, qua đó huy tính tích cực của học sinh làm tăng hiệu quả dạy học

Trong chương trình sinh học 12, phần tiến hóa là một trong những phần khó

và khá trừu tượng đối với học sinh nên đa phần vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc học tập phần này Do đó việc thiết kế các phiếu học để tổ chức dạy học cho học sinh là một vấn đề cần thiết, cũng nhằm mục đính rèn luyện, nâng cao kỹ năng so sánh của học sinh trong quá trình học tập, giúp học sinh học tập tốt hơn, nâng cao chất lượng dạy học, giúp các em đạt được kết quả tốt trong quá trình học tập, ôn tập và hệ thống hóa lại kiến thức đã học

Từ những lí do trên, tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm: Thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học phần 6 - Tiến hóa (Sinh học 12 cơ bản)

I 2 Mục đích nghiên cứu

Xây được hệ thống kênh hình và bộ phiếu học tập bước đầu sử dụng để hướng dẫn học sinh học phần 6 - Tiến hóa (Sinh học 12 cơ bản), nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phần này

I.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Hệ thống kênh hình

- Bộ phiếu học tập

I.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan là cơ sở lý luận cho đề tài

- Nghiên cứu lý luận về dạy học sinh học

- Nghiên cứu tài liệu liên quan đến dạy học bằng sử dụng phiếu học tập

- Nghiên cứu nội dung phần Tiến hóa

- Nghiên cứu tài liệu bồi dưỡng chuyên môn và các công trình nghiên cứu trước

đó

- Phương pháp thực nghiệm Sư phạm

- Phương pháp xử lý số liệu:

I.5 Những đóng góp của đề tài

- Xây dựng được các hình ảnh và bộ phiếu học tập để dạy phần 6 - Tiến hóa (Sinh học 12 cơ bản)

- Qua thực nghiệm xác định được giá trị của bộ phiếu học tập đã xây dựng

- Quy trình sử dụng phiếu học tập trong các khâu của quá trình dạy học đặc biệt là hướng dẫn cho học sinh kỷ năng làm việc độc lập bằng phiếu học tập

II - NỘI DUNG NGHIÊN CỨU I.1 THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU

Trong dạy học Sinh học quan sát hình ảnh để hình thành kiến thức là một khâu rất quan trọng giúp phát huy tính độc lập, tích cực hơn, hoạt động nhóm linh hoạt hơn để lĩnh hội tri thức

Tuy nhiên, trong quá trình dạy các tiết của phần tiến hóa còn một số tồn tại cần được khắc phục:

- Các hình ảnh trong SGK còn ít hoặc một số phần không có

- Thỉnh thoảng giáo viên chiếu các hình ảnh hoặc khai thác các hình ảnh trong SGK nhưng chưa thực sự khai thác hết tác dụng của các hình ảnh Đó là mới chiếu các hình ảnh trên lớp một cách hình thức mà không chú trọng tới việc khai thác một cách tối đa hiệu quả của hình ảnh, ít khi rút ra kết luận hoặc mở rộng vấn đề

- Giáo viên ngại chuẩn bị các hình ảnh và phiếu học tập vì mất thời gian và kinh phí

- Thiếu màn hình, máy chiếu ( hư hỏng ) nên chất lượng các tiết dạy chưa tốt

II.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

II.2.1 Khái niệm phiếu học tập

Phiếu học tập là những tờ giẩy rời, in sẵn những công tác độc lập hay nhóm nhỏ, được phát cho học sinh yêu cầu tự lực hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học

Mỗi phiếu học tập có thể giao cho học sinh một hoặc vài nhiệm vụ nhận thức cụ thể nhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập dượt một kĩ năng, rèn luyện một thác tư duy hay thăm dò thái độ trước một vấn đề Điều quan trọng là qua công tác độc lập với phiếu học tập, học sinh được phát triển các kĩ năng tư duy, làm tăng hiệu quả của các phương pháp dạy học tích cực

II.2.2 Phân loại phiếu học tập

Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại phiếu học tập

- Căn cứ vào mục đích lý luận dạy học

+ Phiếu học tập hình thành trong quá trình hình thành kiến thức mới

+ Phiếu học tập dùng để củng cố, hoàn thiện kiến thức

+ Phiếu học tập dùng để kiểm tra đánh giá

- Căn cứ vào nguồn thông tin sử dụng để hoàn thành phiếu học tập

+ Phiếu học tập khai thác kênh chữ

+ Phiếu học tập khai thác kênh hình

+ Phiếu học tập khai thác cả kênh chữ và kênh hình

II.2.3 Thiết kế phiếu học tập

* Yêu cầu sư phạm của phiếu học tập

Để thiết kế được một phiếu hoạt động học tập tốt, phản ánh đúng một trong sáu kĩ năng trên cần tuân thủ 10 quy tắc sau đây:

- Có khoảng trống thích hợp để học sinh điền kết quả của công việc đã làm

- Có hình thức trình bày gây hào hứng làm việc

- Có chỗ đề tên học sinh để khi cần giáo viên đánh giá trình độ học sinh

* Cấu trúc của phiếu học tập

- Phần chung: tên trường, lớp, nhóm học sinh, đề bài, số thứ tự

+ Có khoảng trống để học sinh điền kết quả của công việc đã làm

II.2.4 Vai trò của phiếu học tập trong dạy học

- Phiếu hoạc tập là một phương tiện truyền tải nội dung dạy học

- Phiếu học tập là một phương tiện hữu ích trong việc rèn luyện các kỹ năng cho học sinh

- Phiếu học tập phát huy tích cực, chủ động, sáng tạo, rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu cho học sinh

- Phiếu học tập là kế hoạch nhỏ để tổ chức dạy học

- Phiếu học tập đảm bảo thông tin hai chiều giữa dạy và học, làm cơ sở cho việc uốn nắn, chỉnh sửa những lệch lạc trong hoạt động nhận thức của người học

- Phiếu học tập là một biện pháp hữu hiệu tong việc hướng dẫn học sinh tự học Tiến hành tự học bằng sử dụng phiếu học tập dưới định hướng của giáo viên có thể được thực hiện bằng một số hình thức qua sơ đồ sau:

Tự học khi kết thúc phần

Tự học khi kết thúc môn học

Tự học khi kết thúc chương

Hình thành

kiến thức mới

Củng cố, ôn tập,

hệ thống hóa kiến thức

Mục II – Học thuyết của Đacuyn

So sánh chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo

Bài 26: Thuyết tiến

hóa hiện đại

nguyên liệu tiến hóa

So sánh những đặc điểm khác nhau giữa tiến hóa lớn và tiến hóa nhỏ

Bài 30: Quá trình

hình thành loài (tt)

địa lí Khai thác kiến thức: hình thành loài bằng cách li tập tính; lai xa và đa bội hóa

Bài 32: Nguồn gốc

sự sống

Củng cố và hệ thống hóa kiến thức đã học

Vận dụng kiến thức đã học để so sánh những đặc điểm khác nhau giữa các giai đoạn phát sinh sự sống trên Trái đất

Bài 34: Sự phát

sinh loài người Giảng bài mới Mục I – Những giai đoạn chính trong quá trình phát sinh loài người

Tìm hiểu, so sánh đặc điểm cấu tạo, lối sống của từng dạng người

II.3.2 Thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập để phát huy tính tích cực của học sinh trong khâu dạy bài mới

Ví dụ 1: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy mục I - Bằng chứng

giải phẫu so sánh - Bài 24: Bằng chứng tiến hóa

- Các hình ảnh sử dụng

Hình 1: Cơ quan tương đồng Hình 2: Cơ quan tương tự

Hình 3: Cơ quan thoái hóa

- Phiếu học tập

Em hãy quan sát hình ảnh trên và nghiên cứu thông tin mục I – SGK trang

104 Hãy phân biệt cơ quan tương đồng, cơ quan tương tự, cơ quan thoái hóa: Vấn đề phân

Ví dụ

- Tuyến nọc độc của rắn với tuyến nước bọt của các động vật khác

- Gai xương rồng và

lá ở các cây khác

- Cánh sâu bọ và cánh dơi

- Gai hoàng liên (biến dị từ lá) và

(biến dị từ biểu bì thân)

- Xương cùng, ruột

được xem là cơ quan thoái hóa

- Hoa đu đủ được có

10 nhị và ở giữa vẫn còn di tích của nhụy

Khái niệm

là những cơ quan có cùng nguồn gốc, có thể thực hiện những chức năm khác nhau

là những cơ quan

năng, khác nguồn gốc

được bắt nguồn từ một cơ quan từ loài

tổ tiên nhưng nay

năng hoặc chức năng bị tiêu giảm

Ý nghĩa

phản ánh sự tiến hóa đồng quy

phản ánh sự tiến hóa phân li

chứng tỏ nguồn gốc của các sinh vật và

sự thoái hóa do thích nghi với môi trường sống

Ví dụ 2: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy mục I.1- Tiến hóa nhỏ

và tiến hóa lớn - Bài 26: Học thuyết tiến hóa tổng hợp hiện đại

Hình 4: Tiến hóa lớn – tiến hóa nhỏ

- Phiếu học tập

Em hãy quan sát hình ảnh trên và nghiên cứu thông tin mục I.1 – SGK trang

113 để phân biệt tiến hóa lớn và tiến hóa nhỏ

Nội dung

Quy mô và thời gian

Phương pháp nghiên cứu

Là quá trình hình thành các đơn vị trên loài như: chi, họ, bộ, lớp, ngành

Quy mô và thời gian

Phạm vi phân bố tương đối hẹp và thời gian lịch

Thường được nghiên cứu gián tiếp qua các bằng chứng tiến hóa

Ví dụ 3: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy mục I.1 – Hình thành

loài bằng cách li tập tính - Bài 30: Quá trình hình thành loài (tt)

- Hình ảnh sử dụng:

Hình 5: Hình thành loài các mới bằng cách li tập tính

- Phiếu học tâp:

Quan sát hình ảnh và nghiên cứu SGK để trả lời các câu hỏi sau:

1 Mô tả nội dung của thí nghiệm trên?

3 Nêu cơ chế hình thành loài mới bằng con đương đó?

………

………

- Đáp án phiếu học tập:

1 Mô tả nội dung của thí nghiệm trên?

+ Trong 1 hồ tự nhiên: 2 loài cá giống nhau về hình thái nhưng 1 loài màu đỏ, 1 loài màu xám Chúng không giao phối với nhau

+ Nuôi các cá thể thuộc 2 loài trên trong 1 bể cá chiếu ánh sáng đơn sắc làm chúng trông cùng màu → Chúng giao phối với nhau và sinh con

2 Thí nghiệm trên mô tả quá trình hình thành loài mới theo con đường nào, giải thích?

+ Hình thành loài mới theo con đường cách li tập tính

+ Giải thích: 1 loài cá ban đầu, đột biến về màu sắc → giao phối có lựa chọn: cá thể cùng màu thích giao phối với nhau hơn → Cách li tập tính giao phối, lâu dần

→ Khác biệt về vốn gen với quần thể gốc và cùng với các NTTH khác → Cách li sinh sản

3 Nêu cơ chế hình thành loài mới bằng con đương đó?

Các cá thể của một quần thể do đột biến có được những kiểu gen nhất định → thay đổi tập tính giao phối → cách li sinh sản với quần thể gốc Lâu dần, do giao phối không ngẫu nhiên + các NTST khác → cách li sinh sản → Hình thành loài mới

Ví dụ 4: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy mục I.2– Hình thành

loài nhờ cơ chế lai xa và đa bội hóa - Bài 30: Quá trình hình thành loài (tt)

- Hình ảnh sử dụng:

Hình 6: Hình thành loài nhờ cơ chế lai xa và đa bội hóa

- Phiếu học tâp:

Quan sát hình ảnh và nghiên cứu SGK để trả lời các câu hỏi sau:

1 Hình thành loài nhờ cơ chế lai xa và đa bội hóa thường xảy ra đối với những sinh vật nào? Tại sao không xảy ra ở ở động vật?

3 Lai xa – Đột biến đa bội hóa

Ví dụ 5: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy mục I.2 – Các dạng

vượn người hóa thạch và quá trình hình thành loài người - Bài 34: Sự phát sinh loài người

- Các hình ảnh sử dụng

Hình 7: Homo habilis (người khéo léo)

Hình 8: Homo erectus (người đứng thẳng)

Hình 9: Homo sapiens (người thông minh – người hiện đại)

Hình 10: Homo neanderthanlensis

- Phiếu học tập

Em hãy quan sát hình ảnh về quá trình hình thành loài người để hoàn thành phiếu học tập:

cụ lao động bằng đá, … đã có văn hoá

Người hiện đại

Homo sapiens

Không thay đổi mấy, não >

Tổ chức xã hội phức tạp, tiếng nói phát triển, văn hoá khoa học

kĩ thuật phát triển cao Công cụ lao động đa dạng, phức tạp… Homo

II.3.3 Thông qua kênh hình thiết kế phiếu học tập để phát huy tính tích cực của học sinh trong khâu củng cố

Ví dụ 6: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi dạy dạy phần II - Học

thuyết của Đacuyn - Bài 25: Học thuyết tiến hóa Đacuyn

- Các hình ảnh sử dụng:

Hình 11: Quá trình phân li tính trạng trong chọn lọc tự nhiên

Hình 12: Quá trình phân li tính trạng trong chọn lọc nhân tạo ở loài cải

- Phiếu học tập

Em hãy quan sát hình ảnh trên và nghiên cứu thông tin mục II – SGK trang

109,110,111 để phân biệt đặc điểm của chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo

Nguyên liệu Tính biến dị và tính di

truyền của sinh vật

Tính biến dị và di truyền của sinh vật

Nội dung

Đào thải các biến dị bất lợi, tích lũy những biến

dị có lợi phù hợp với mục tiêu của con người

Đào thải các biến dị bất lợi, tích lúy các biến dị có lợi phù hợp với điều kiện sống

Động lực Nhu cầu kinh tế và thị hiếu của con người

Đấu tranh sinh tồn của sinh vật

Kết quả

Vật nuôi, cây trồng phát triển theo hướng có lợi cho con người

Phân hóa khả năng sống sót của các cá thể trong quần thể

chiều hướng và tốc độ biến đổi của các giống vật nuôi, cây trồng

- Giải thích vì sao mỗi giống vật nuôi, cây trồng đều thích nghi cao độ với nhu cầu của con người

Nhân tố chính quy định chiều hướng và tốc độ biến đổi của sinh vật trên quy mô rộng lớn

và lịch sử lâu dài, tạo ra sự phân li tính trạng dẫn đến hình thành nhiều loài mới qua nhiều dạng trung gian từ một loài ban đầu

Ví dụ 7: Sử dụng hình ảnh để thiết kế phiếu học tập khi củng cố bài 32: Nguồn

gốc sự sống

- Hình ảnh sử dụng

Hình 13: Nguồn gốc sự sống

- Phiếu học tập