PHẦN 1 MỞ ĐẦU Chính sách công là chuyên ngành mới ở Việt Nam và nhiều quốc gia đang phát triển khác Là một lĩnh vực khoa học xã hội, chính sách công dựa trên những nguyên tắc kinh tế học, xã hội học,[.]
Trang 1PHẦN 1: MỞ ĐẦU
Chính sách công là chuyên ngành mới ở Việt Nam và nhiều quốc gia đang phát triển khác Là một lĩnh vực khoa học xã hội, chính sách công dựa trên những nguyên tắc kinh tế học, xã hội học, luật và những chuyên ngành hàn lâm đã được hình thành từ lâu Tuy nhiên, khác với những môn học này, hoạt động nghiên cứu chính sách công định hướng đề ra những giải pháp cụ thể cho các vấn đề thực tế Chúng ta không nghiên cứu chính sách công chỉ để trăn trở với những vấn đề lý thuyết mơ hồ, mà nhằm vận dụng lý thuyết và bằng chứng thực tiễn để thiết kế, triển khai và đánh giá chính sách, từ đó cải thiện điều kiện sống của người dân trong nước và trên thế giới Theo nguyên
lý triết học xung quanh chúng ta là các dạng vật chất tồn tại khách quan với các chức năng nhất định Chức năng là tập hợp những hoạt động có mục đích gắn với sự tồn tại và phát triển của thực thể theo yêu cầu của đời sống xã hội, hay nói một cách văn tắt: chức năng là lý do tồn tại của các dạng vật chất nhất định Chính sách là một dạng thức vật đặc biệt nên nó cũng cần thực hiện các chức năng đề tồn tại Song muốn thực hiện được chức năng, chính sách phải tham gia vào quá trình vận động như các dạng vật chất khác Nghĩ là sau khi ban hành chính sách phải được triển khai thực hiện trong đời sống xã hội Cùng với hoạch định và triển khai thực hiện, thì đánh giá chính sách là một khâu không thể thiếu của quy trình chính sách Vì nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau, mà khâu đánh giá chính sách chưa được thực sự
coi trọng trong thực tiễn Việt Nam Với lý do này em chọn đề tài: “Chính sách công và yêu cầu đối với chính sách công Liên hệ đánh giá chính sách công ở Việt Nam” để viết tiểu luận môn chính sách công
Trang 2PHẦN II: NỘI DUNG
1 Chính sách công
1.1 Quan niệm về Chính sách công
Chính sách công được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau:
Paul Samuelson cho rằng: Chính sách công là sự thỏa hiệp của Chính phủ đối với nền kinh tế ngay cả khi không ban hành chính sách
James E Anderson: Chính sách công là những hành động nên hay không nên làm do Nhà nước quyết định lựa chọn
Chính sách công trước hết là phải hướng tới phục vụ số đông trong xã hội dù là trực tiếp hay gián tiếp, chứ không thể hướng tới một cá nhân nào
Nhưng cũng có ý kiến thiên về tính kinh tế của các hoạt động Nhà nước nên họ cho rằng Chính sách công là kết quả hành động mà Nhà nước hướng tới, chứ không phải là những dự kiến, là những lời nói không đi đôi với việc làm, không đi vào cuộc sống
Dù tiếp cận theo cách nào thì những tác động của Nhà nước được coi là chính sách công đều phải có những nét đặc trưng chung: tác động phải mang tính cộng đồng; là những tác động có mục tiêu; những hoạt động đó phải mang tính hế thống, ổn định và phù hợp với quan điểm chính trị của nhà hoạch định chính sách
1.2 Khái niệm Chính sách công
Đúc rút kết quả phân tích các mặt lý luận và thực tiễn, có thể đi đến
khái niệm tổng quát về chính sách như sau: Chính sách là những hành động
ứng xử của chủ thể với các hiện tượng tồn tại trong quá trình vận động phát triển nhằm đạt mục tiêu nhất định.
Từ khái niệm chung về chính sách chúng ta có thể đi đến khái niệm về
chính sách công như sau: Chính sách công là những hành động ứng xử của
Nhà nước với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, nhằm thúc đẩy xã hội phát triển.
Trang 3Khái niệm trên vừa bao hàm những đặc trưng của chính sách công là do Nhà nước ban hành để tác động đến các đối tượng thuộc cộng đồng một cách
ổn định Vừa thể hiện được bản chất của chinh sách là công cụ định hướng của Nhà nước cho mọi hành vi xã hội đối với các quá trình phát triển Định hướng đó được thể hiện qua thái độ đối xử với những vấn đề đã, đang và sẽ nảy sịnh trong đời sống cộng đồng Để đạt được mục tiêu phát triển, trước hết chính sách phải tồn tại trong thực tế, nghĩa là Nhà nước phải hành động thật
sự bằng chính sách Điều kiện tồn tại của một chính sách là tổng hòa những hành động tích cực theo định hướng chính trị của Nhà nước nhằm tác động, giải quyết những vấn đề nảy sinh trong từng giai đoạn phát triển Điều kiện tồn tại đó được thể hiện bằng cách ứng xử của chủ thể quản lý Nhà nước 1.3 Phân loại chính sách công
Nhà nước không những ban hành các chính sách đối nội để định hướng, tạo động lực, phối hợp, điều chỉnh các hoạt động kinh tế, quan hệ lao động –
xã hội, mà còn phải tạo lập moi trường và ban hành các chính sách đối ngoại
để ứng phó với những biến cố xảy ra từ phía bên ngoài Không những thế các hoạt động kinh tế - xã hội, môi trường lại đan kết vào nhau hết sức phức tạp,
do vậy các chính sách tồn tại trong điều kiện trên có thể thúc đẩy nhưng cũng
có thể kìm hãm lẫn nhau Nếu không nắm chắc các loại chính sách trong hệ thống, chủ thể có thể bỏ sót những lĩnh vực cần điều chỉnh bằng chính sách hoặc gây ra sự chồng chéo giữa các chính sách làm hạn chế tác dụng của chúng Vì thế phải tiến hành phân loại chính sách trong một hệ thống
Sờ đồ về hệ thống chính sách công
Các tác
động của
môi
trường
bên
ngoài (
khu vực
và quốc
tế)
Các hoạt động kinh tế Chính sách kinh tế Các hoạt động lao động – xã hội Những chính sách lao động xã hội
Các hoạt động môi trường Chính sách môi trường
Lợi ích tổng hợp
Trang 4Việc phân loại chính sách không nhất thiết phải cứng nhắc, máy móc theo một cách cụ thể nào mà tùy theo mục đích, yêu cầu cảu chủ thể quản
lý để lựa chọn độc lập hay kết hợp giữa các cách phân loại sau đây:
Phân loại chính sách theo lĩnh vực hoạt động gồm có chính sách kinh tế, văn hóa – khoa học – xã hội, an ninh quốc phòng, giáo dục, y tế, môi trường…cách phân loại này giúp chúng ta nắm được chính sách khá cụ thể, song số lượng chính sách nhiều và tản mạn nên khó kiểm soát
Phân lọai theo chủ thể ban hành gồm có chính sách của Nhà nước, chính sách của các tổ chức phi Nhà nước khác
Phân loại theo thời gian tồn tại của chính sách gồm chính sách dài hạn, trung hạn và ngắn hạn
2 Yêu cầu đối với Chính sách công
2.1 Chính sách tốt phải hướng tới mục tiêu phát triển chung
Mục tiêu phát triển mà nhân dân ta đang nỗ lực thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước cũng phù hợp với xu thế chung của thời đại Dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh là mục tiêu chung, xuyên suốt cả thời kỳ đi lên Chủ nghĩa xã hội ở nước ta Trong mỗi thời kỳ, Đảng ta lại đề ra những mục tiêu cụ thể cho phù hợp với nhu cầu thực tế của đất nước trong từng điều kiện, hoàn cảnh nhất định Để đạt được những mục tiêu cụ thể, Nhà nước phải sử dụng các công cụ quản lý một cách hữu hiệu để điều hành hoạt động xã hội theo định hướng, vì thế mục tiêu của chính sách không thể tách rời mục tiêu chung Mục tiêu chính sách phản ánh mong muốn của Nhà nước về những giá trị kinh tế, xã hội cần đạt được trong tương lai phù hợp với mục tiêu chính sách luôn có sự gắn bó mật thiết với nhau, nhưng giữa chúng có sự khác nhau cơ bản là mục tiêu chính sách phải
cụ thể, rõ ràng và hướng tới mục tiêu chung Nếu một chính sách ban hành có mục tiêu không sát thực hoặc đi ngược lại mục tiêu chung thì không được dân chúng tin tưởng thực hiện hoặc không được thừa nhận Một chính sách như vậy không được coi là chính sách tốt
Trang 52.2 Chính sách tốt phải tạo động lực mạnh
Sau khi ban hành, chính sách đi vào cuộc sống ra sao, tác động như thế nào đến quá trình vận động của các yếu tố để đạt mục tiêu dự kiến là vấn đề cực kỳ quan trọng Mục tiêu của chính sách đề ra là đúng đắn, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân nhưng thực hiện được hay không còn tùy thuộc vào hệ thống biện pháp của chính sách Ngay trong một chính sách mục tiêu
và biện pháp đã là một thể thống nhất mang tính đồng bộ, tương thích và vận động Một mục tiêu được thực hiện bằng một hệ thống biện pháp trong đó có những biện pháp trực tiếp, biện pháp gián tiếp; biện pháp chính, trọng tâm, biện pháp bổ trợ… Biện pháp là để thực hiện mục tiêu, nhưng với mục tiêu ở mức độ khác nhau cần phải có những biện pháp khác nhau Ví dụ: để đạt những mục tiêu về lượng trong một thời kỳ ngắn thì cần có những biện pháp huy động nguồn lực trực tiếp mang tính kinh tế là chủ yếu; để đạt mục tiêu lớn về kinh tế, xã hội trong dài hạn lại cần có những cơ chế khuyến khích tổng hợp, trong đó thiên về giáo dục thuyết phục giúp cho mọi người tự giác thực hiện Như vậy, có thể thấy mục tiêu là yếu tố quyết định lựa chọn biện pháp và ngược lại biện pháp là điều kiện, là yếu tố thúc đẩy mục tiêu Nếu mục tiếu tạo ra được sức hấp dẫn với đời sống xã hội sẽ được nhân dân hưởng ứng thực hiện, biện pháp tích cực sẽ có tác động mạnh đến mục tiêu, nhanh chóng biến mục tiêu thành hiện thực Những biện pháp chính sách có tác động mạnh đến mục tiêu thường mang tính cơ chế cao như cơ chế tự chủ,
cơ chế lợi ích, cơ chế trách hiệm, cơ chế xã hội hóa… Trong thực tế có nhiều chính sách tạo ra động lực mạnh cho phát triển kinh tế quốc dân như chính sách kinh tế nhiều thành phần; chính sách lưu thông sản phẩm, hàng hóa tự do; chính sách giá thống nhất; chính sách kinh tế hộ, kinh tế trang trại trong nông nghiệp; chính sách dân số; lao động việc làm…
Tóm lại, một chính sách đề cập được những vấn đề bức xúc mà xã hội đang quan tâm giải quyết, tác động trực tiếp đến nguyên nhân của vấn đề, có
Trang 6mục tiêu cụ thể, rõ ràng với những biện pháp khoa học chứa đựng cơ chế tác động thích hợp sẽ có tác động mạnh đến hoạt động kinh tế - xã hội
2.3 Chính sách tốt phải phù hợp với tình hình thực tế
Một chính sách được ban hành phải xuất phát từ những vấn đề nảy sinh trong thực tế và lại trở về giải quyết chính những vấn đề đó, bởi vậy chính sách mới ban hành nhất thiết phải phù hợp với những điều kiện cụ thể của thực tế Trong quá trình quản lý xã hội, Nhà nước thường xuyên tác động đến các đối tượng theo những nội dung, phương pháp nhất định nhằm đạt mục tiêu định hướng Đối tượng quản lý của Nhà nước chủ yếu bao gồm các quan
hệ tồn tại trong xã hội về những yếu tố cấu thành trong hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội và môi trường, bởi vậy chúng cũng thường xuyên vận động Tính chất đặc biệt của đối tượng quản lý tạo nên những biến đổi đa dạng, phức tạp về các quan hệ xã hội trong quá trình tồn tại phát triển Nguyên nhân dẫn đến những biến đổi trong quan hệ về các yếu tố tham gia hoạt động kinh
tế - xã hội có nhiều, nhưng chủ yếu là do sự tác động lẫn nhau giữa các mối quan hệ và sự tác động của Nhà nước đến mỗi mối quan hệ đó Những biến cố xảy ra trong quá trình vận động có thể phù hợp với mong muốn của xã hội, nhưng cũng có không ít biến cố mâu thuẫn với mục tiêu định hướng, vì thế Nhà nước phải dùng chính sách để điều chỉnh các quan hệ nảy sinh theo yêu cầu quản lý Muốn vậy chính sách ban hành phải phù hợp với thực tế mới vừa đáp ứng được yêu cầu bức xúc của đời sống xã hội, vừa không làm phát sinh hoặc hạn chế được những mâu thuẫn với mục tiêu quản lý
2.4 Chính sách tốt phải có tính khả thi cao
Chính sách vừa là ý chí của Nhà nước, vừa là nguyện vọng của nhân dân, vì thế tính khả thi của chính sách là một yêu cầu hết sức quan trọng để biến những mong muốn của Nhà nước và nhân dân thành hiện thực Tính khả thi của một chính sách phải được xem xét trên nhiều phương diện từ việc xác định đúng các nguyên nhân làm xuất hiện vấn đề chính sách đến việc lựa chọn được thời điểm ban hành thích hợp Trong thực tế thường xuyên xuất
Trang 7hiện hay tiềm ẩn những mâu thuẫn có liên quan đến đời sống xã hội Mâu thuẫn xuất hiện có thể do sự vận động của những quy luật nội tại mang tính kinh tế, xã hội, có thế do những tác động từ phía bên ngoài
Có những mâu thuẫn nảy sinh sẽ được chuyển hóa phù hợp với quá trình vận động một cách khách quan, nhưng cũng có mâu thuẫn tồn tại trở thành vật cản việc thực hiện mục tiêu phát triển của toàn xã hội Để giải quyết những mâu thuẫn này, Nhà nước phải sử dụng nhiều loại công cụ, trong đó có chính sách Vì thế khi ban hành chính sách Nhà nước cần phân tích đầy đủ quá trình vận động của các yếu tố cấu thành hiện tượng kinh tế, xã hội để xác định đúng nguyên nhân dẫn đến hiện tượng mới có thể giải quyết vấn đề một cách khoa học Đồng thời để tránh cho vấn đề phát sinh phát triển và chuyển hóa thành vấn đề khá phức tạp hơn và cũng là tránh tốn kém về nhân lực, vật lực cho việc giải quyết vấn đề thì chủ thể quản lý phải ban hành chính sách kịp thời Chủ động thực hiện như vậy chắc chắn làm cho mục tiêu dự kiến của chính sách trở thành hiện thực
2.5 Chính sách tốt phải đảm bảo tính hợp lý
Muốn chính sách đi vào đời sống xã hội được thuận lợi thì ngoài những yêu cầu nêu trên, mục tiêu và biện pháp của chính sách còn phải hợp lý Tính hợp lý của chính sách cần được hiểu là sự cân đối, phải hài hòa giữa mục tiêu chính sách với nguyện vọng của đối tượng thụ hưởng trong hiện tại và tương lai Mục tiêu mà chính sách hướng tới chính là tập hợp những nhu cầu của một hay nhiều bộ phận dân cư xã hội, nên không thể cầu toàn rằng mọi nguyện vọng của cá nhân trong các bộ phận đó được đáp ứng một cách đầy
đủ Ví dụ: chính sách đối với người có công không thể đảm bảo được đầy đủ đời sống vật chất, tinh thần của mỗi đối tượng chính sách, mà chỉ thỏa mãn được yêu cầu của một số đối tượng đặc biệt, còn các đối tượng khác chỉ có thể quan tâm ở một mức độ nhất định vào những thời điểm nhất định Công lao của các đối tượng chính sách là hết sức to lớn, không thể lượng hóa định lượng bằng vật chất, nếu các biện pháp chính sách lại thiên về kinh tế là
Trang 8không hợp lý Nguyên lý sức mạnh vật chất không được coi là cơ sở chủ yếu cho việc tìm kiếm các biện pháp chính sách trong trường hợp này
2.6 Chính sách tốt phải mang lại hiệu quả cho đời sống xã hội
Hiệu quả của chính sách là cơ sở để duy trì sự tồn tại và phát triển của các quá trình kinh tế, xã hội theo định hướng Mục tiêu đề ra của chính sách được thực hiện mới chỉ đảm bảo tính khả thi của chính sách, nhưng nếu chi phí nguồn lực quá lớn cho mỗi mục tiêu thì chính sách lại được coi là không hiệu quả Các quá trình kinh tế xã hội luôn luôn cần tái hoạt động mở rộng để không ngừng thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng của đời sống xã hội về cả lượng và chất, vì thế chủ thể hoạch định chính sách cần phải đảm bảo hiệu quả thực thi của chính sách Để mang lại hiệu quả, cần có sự thống nhất cao
độ giữa mục tiêu chính sách với mục tiêu chung, giữa mục tiêu chính sách với nguyện vọng của đại đa số nhân dân, và đặc biệt là giữa mục tiêu và biện pháp chính sách Nếu mục tiêu chính sách phù hợp với mục tiêu chung sẽ cho phép rút ngắn thời gian đến với mục tiêu quản lý và tiết kiện được chi phí các nguồn lực trong quá trình đó Người thực hiện mục tiêu chính sách là nhân dân vì thế nếu mục tiêu quản lý và tiết kiệm được chi phí các nguồn lực trong quá trình đó Người thực hiện mục tiêu chính sách là nhân dân vì thế nếu mục tiêu chính sách thống nhất với ý nguyện của nhân dân sẽ thu hút được đông đảo quần chúng tham gia vào quá trình chính sách một cách tự giác, tạo nên một động lực mạnh để thực hiện tốt nhất các mục tiêu phát triển Sự tham gia
tự giác của nhân dân vào quá trình chính sách còn giúp cho việc tìm kiếm các biện pháp thực thi mục tiêu chính sách, để từ đó các nhà hoạch định chính sách sẽ lựa chọn được hệ thống biện pháp chính sách tối ưu nhất Cả lý luận
và thực tiễn đều cho thấy biện pháp mang lại hiệu quả cho chính sách thường mang tính cơ chế cao vì nó tác động đến các đối tượng thực thi chính sách theo quy luật, tạo ra những xu thế vận động có sức cuốn hút các yếu tố vào quá trình vận động phát triển kinh tế - xã hội
Trang 93 Liên hệ đánh giá chính sách công ở Việt Nam
3.1 Về đòi hỏi từ thực tiễn về đánh giá chính sách công
Đánh giá chính sách là xem xét, nhận định về giá trị các kết quả đạt được khi ban hành và thực thi một chính sách công Để có thể đi vào cuộc sống, chính sách công được thể chế hóa thành các quy định pháp luật Việc nhìn nhận và đánh giá chính sách do đó thường gắn với sự đánh giá những quy định pháp luật này có phù hợp với những yêu cầu của cuộc sống hay không và chúng được vận hành như thế nào trên thực tế Tuy nhiên, chính sách công không chỉ thể hiện trong các quy định pháp luật, chúng còn nằm trong các chương trình, kế hoạch, chủ trương hoạt động của nhà nước Do đó, đánh giá chính sách công sẽ bao quát việc xem xét về tổng thể các quyết định của nhà nước (chính phủ trung ương và chính quyền địa phương) trong việc giải quyết một vấn đề cấp thiết đặt ra trong thực tiễn quản lý nhà nước Đánh giá chính sách cho phép xem xét, nhận định không chỉ về nội dung chính sách, mà còn về quá trình thực thi chính sách, từ đó có biện pháp điều chỉnh phù hợp với đòi hỏi thực tế để đạt các mục tiêu mong đợi
3.2 Giải pháp tăng cường đánh giá chính sách công
- Chính sách công phản ánh mục tiêu của Đảng, Nhà nước và các giải pháp công cụ chính sách mà nhà nước sử dụng để đạt tới các mục tiêu đó Từ những đòi hỏi của thực tiễn việc đánh giá chính sách cần có những giải pháp sau:
- Nâng cao nhận thức về đánh giá chính sách công, làm thay đổi tư duy của đội ngũ lãnh đạo và cán bộ công chức về yêu cầu đánh giá chính sách công, nhằm hoạch định, xây dựng chính sách công tốt hơn Cần tăng cường đào tạo bồi dưỡng, cập nhật kiến thức kỹ năng, nhằm nâng cao năng lực đánh giá chính sách công
- Thể chế hóa nội dung xây dựng và đánh giá chính sách thành yêu cầu bắt buộc đối với tất cả các chính sách công Cụ thể cần có đề án chính và đánh giá việc thực hiện đề án chính sách Quy định việc đánh giá tác động
Trang 10văn bản quy phạm pháp luật là nội dung bắt buộc đối với tất cả các văn bản chính sách pháp luật cần đưa thêm nội dung “đánh giá sau” Bởi vì, đánh giá chính sách là đánh giá tập hợp các văn bản chính sách pháp luật có liên quan đến mục tiêu chính sách Cần nhận thức rõ, những chính sách quan trọng, liên quan đến những vấn đề cấp thiết nhất của đời sống và lợi ích của nhiều người thì việc đánh giá chính sách là rất cần thiết để hoàn thiệ chính sách hơn nữa tránh rủi ro hay lãng phí xảy ra Cần có kế hoạch đánh giá chính sách và xây dựng lịch trình đánh giá cụ thể đối với mỗi chính sách được ban hành Trong
kế hoạch đánh giá chính sách cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi, chủ thể tham gia, các đối tượng, nội dung, các phương pháp và tiêu chí đánh giá Cần tổng kết việc đánh giá chính sách và công bố công khai kết quả đánh giá ở phạm vi cần thiết Đồng thời tổ chức rút kinh nghiệm nghiêm túc đối với những sai sót
về nội dung chính sách và những hạn chế, vướng mắc trong thực thi chính sách
- Xây dựng bộ chỉ số đánh giá cho từng chính sách bao gồm: chỉ số mục tiêu, chỉ số nguyên nhân, chỉ số vấn đề chính sách Đồng thời thiết lập các tiêu chí đánh giá chính sách một cách đầy đủ trong giai đoạn xây dựng chính sách Tùy theo từng lĩnh vực mà chúng ta sẽ có bộ chỉ số và chỉ tiêu đánh giá chính sách khác nhau Cần chú trọng đánh giá chính sách đến các đối tượng hưởng lợi từ chính sách Tác động của chính sách phản ánh kết quả đầu ra hay kết quả cuối cùng của chính sách Đây là tiêu chí rất quan trọng đánh giá chính sách công Song việc đánh giá tác động của chính sách cũng là khâu khó khăn nhất trong đánh giá chính sách, bởi lẽ tác động này đôi khi rất khó lường
- Đánh giá chính sách cần bắt đầu ngay từ khâu xây dựng chính sách Mức độ giải quyết vấn đề chính sách là yêu cầu phải đánh giá Mỗi chính sách được xây dựng khởi nguồn từ việc xác định vấn đề chính sách – đó là nhu cầu của người dân, xã hội hay mâu thuẫn trong xã hội đòi hỏi nhà nước phải giải quyết nhằm đạt tới mục tiêu dân chủ, công bằng xã hội Mức độ giải quyết