Kiến thức và thực hành chế độ ăn dash ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại bệnh viện y học cổ truyền và phục hồi chức năng tỉnh bắc ninh năm 2022

Microsoft Word NGUYá»—N THá»− MAI BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH NGUYỄN THỊ MAI KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH CHẾ ĐỘ ĂN DASH Ở BỆNH NHÂN TĂNG HUYẾT ÁP ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN Y HỌC CỔ TR[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ MAI

KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH CHẾ ĐỘ ĂN DASH

Ở BỆNH NHÂN TĂNG HUYẾT ÁP ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG

TỈNH BẮC NINH NĂM 2022

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

NAM ĐỊNH – 2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ MAI

KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH CHẾ ĐỘ ĂN DASH

Ở BỆNH NHÂN TĂNG HUYẾT ÁP ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG

TỈNH BẮC NINH NĂM 2022

Chuyên ngành: Điều dưỡng Nội người lớn

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN:

THS NGUYỄN THỊ THÙY

NAM ĐỊNH – 2022

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Đảng ủy, Ban giám hiệu Trường Đại học Điều Dưỡng Nam Định, Phòng Đào tạo Sau đại học, các Phòng, Ban khác của Nhà trường

đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và hoàn thành chuyên đề này

Với lòng kính trọng sâu sắc: tôi xin chân thành cảm ơn ThS Nguyễn Thị Thùy – giảng viên Trung tâm Thực hành tiền lâm sàng, Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định đã trực tiếp hướng dẫn cho tôi hoàn thành chuyên đề này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền

và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh, Phòng kế hoạch tổng hợp, cán bộ nhân viên, bệnh nhân khoa Khám bệnh đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập

số liệu

Tôi xin cảm ơn: các thầy, cô trong hội đồng chấm thi đã dành thời gian đọc góp

ý cho chuyên đề của tôi được hoàn chỉnh hơn

Tôi xin cảm ơn: những điều dưỡng tham gia nghiên cứu đã hợp tác và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình nghiên cứu, hoàn thành chuyên đề

Cuối cùng với lòng biết ơn vô cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình

và những người thân đã tạo điều kiện và luôn bên tôi, chia sẻ những khó khăn và động viên tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành chuyên đề này

Nam Định, ngày tháng năm 2022

Tác giả

Nguyễn Thị Mai

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan chuyên đề này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân tôi, được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết, kiến thức và khảo sát thực tiễn tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh Các số liệu thu thập

và kết quả trong chuyên đề là trung thực, chưa từng được công bố trước khi trình, bảo

vệ và công nhận bởi hội đồng đánh giá chuyên đề Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định

Nam Định, ngày tháng năm 2022

Tác giả

Nguyễn Thị Mai

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ iv

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

MỤC TIÊU Error! Bookmark not defined Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 4

1.1 Cơ sở lý luận 4

1.1.1 Định nghĩa 4

1.1.2 Nguyên nhân 4

1.1.3 Chẩn đoán 4

1.1.4 Nguyên nhân gây tăng huyết áp thứ phát 6

1.1.5 Tiến triển 8

1.1.6 Phòng bệnh 8

1.1.7 Điều trị 9

1.1.8 Quy trình đo huyết áp đúng 10

1.1.9 Chế độ ăn DASH 11

1.2 Cơ sở thực tiễn 14

1.2.1 Thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn kiểm soát huyết áp trên thế giới 14

1.2.2 Thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn kiểm soát huyết áp tại Việt Nam 19

Chương 2: MÔ TẢ VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT Error! Bookmark not defined 2.1 Giới thiệu về địa bàn nghiên cứu 20

2.1.1 Tổng quan về bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh 20

2.1.2 Giới thiệu về Khoa khám bệnh nhiệm vụ Khoa Khám Bệnh: 21

2.1.3 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 22

2.2 Kết quả nghiên cứu 24

2.2.1 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu 24

2.2.2 Kiến thức của người bệnh về chế độ ăn DASH 26

2.2.3 Thực hành của người bệnh về chế độ ăn DASH 29

Chương 3: BÀN LUẬN 30

3.1 Thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH của người bệnh tăng huyết áp 30

3.1.1 Thông tin chung đối tượng nghiên cứu: 30

3.1.2 Kiến thức của người bệnh về chế độ ăn DASH 30

3.1.2 Thực hành của người bệnh về chế độ ăn DASH 31

3.2 Một số ưu điểm và tồn tại trong kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH của người bệnh 33

3.2.1 Ưu điểm 33

3.2.2 Tồn tại 33

3.2.3 Biện pháp khắc phục 33

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP 36 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phụ lục 1: CÁC THÔNG TIN CHUNG VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Phụ lục 2: KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH CHẾ ĐỘ ĂN DASH

YTNCTM Yếu tố nguy cơ tim mạch

HATT Huyết áp tâm thu

HATTr Huyết áp tâm trương

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1 Các ngưỡng chẩn đoán tăng huyết áp theo từng cách đo 4

Bảng 1.2 Phân độ huyết áp 5

Bảng 1.3 Phân tầng nguy cơ tim mạch 5

Bảng 2.1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 24

Bảng 2.2 Tiếp cận thông tin kiến thức về chế độ ăn DASH 25

Bảng 2.3 Kiến thức của người bệnh hiệu quả của chế độ ăn DASH 26

Bảng 2.4 Kiến thức của người bệnh về chế độ ăn DASH 26

Bảng 2.5 Kiến thức của người bệnh về các loại thực phẩm nên sử dụng trong chế độ ăn DASH 28

Bảng 2.6 Thực hành chế độ ăn DASH của người bệnh 29

Biều đồ 2.1: Thời gian điều trị tăng huyết áp 25

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tăng huyết áp đã và đang là căn bệnh có xu hướng tăng nhanh trên toàn cầu cũng như ở Việt Nam trong thời gian gần đây Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới tăng huyết áp hiện đang tác động đến gần 1 tỉ người trên khắp thế giới và có thể tăng lên mức 1,5 tỷ người vào năm 2025 [20] Hiện nay ở Châu Á cứ bốn người trưởng thành thì có một người bị tăng huyết áp [10] Tại Việt Nam nếu năm 1980 có khoảng 10% người bệnh tăng huyết áp, thì đến năm 2009 con số này đã tăng lên 25%, năm 2015 là 40% ở người trưởng thành [16] Đây cũng là căn bệnh có tỷ lệ gây ra các bệnh lý về tim mạch nhiều nhất, là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu hiện nay Tăng huyết áp được xem như là “kẻ giết người thầm lặng” vì bệnh thường không có triệu chứng, tiến triển theo thời gian và có thể gây ra những biến chứng nặng nề, nguy hiểm Tỷ lệ tử vong, tàn phế do tăng huyết áp là 20 - 30% và biến chứng của xuất huyết não lên tới 45 - 50% [8] Các biến chứng của tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trong các bệnh về tim mạch Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) năm 2013, có 17 triệu ca tử vong mỗi năm do bệnh lý tim mạch trong đó hơn 1/3 có nguyên nhân là do tăng huyết áp [10] Người cao tuổi có tỷ lệ tử vong do tăng huyết áp lên tới 81% [8]

Tại Việt Nam nhiều nghiên cứu về biến chứng của tăng huyết áp đã cho kết quả tương tự và cho thấy tăng huyết áp thực sự là một gánh nặng về kinh tế, tinh thần đối với mỗi cá nhân gia đình và xã hội [6] Tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu gây suy tim ở người lớn, 46% người bệnh nhồi máu cơ tim cấp điều trị tại Bệnh viện Tim mạch Việt Nam Nam có liên quan đến tăng huyết áp và hơn 1/3 số người bệnh tai biến mạch máu não điều trị tại khoa Thần kinh bệnh viện Bạch Mai có nguyên nhân là tăng huyết áp [26] Nhiều nghiên cứu đã cho thấy kiểm soát huyết áp hiệu quả giảm 40% nguy cơ đột quỵ và 15% nguy cơ nhồi máu cơ tim [11]

Kiểm soát bệnh tăng huyết áp đang là vấn đề của quốc gia Các nỗ lực để giảm huyết áp và kiểm soát tăng huyết áp phải bao gồm các biện pháp can thiệp vào lối sống (EJNC, 2014) Theo CDC (2017), chi phí bảo hiểm và yêu cầu y tế của nhân viên cao hơn bao giờ hết; chi phí 47,5 tỷ đô la hàng năm để trang trải chi phí y tế trực

tiếp Áp dụng chế độ ăn DASH, một chế độ ăn uống kết hợp trái cây, rau quả, các loại hạt, ngũ cốc nguyên hạt, cá nạc, thịt gia cầm và thực phẩm từ sữa ít béo, dẫn đến giảm huyết áp (NHLBI, 2015) Chế độ ăn kiêng yêu cầu giảm chất béo bão hòa, tổng chất béo và cholesterol Theo Walerian và cộng sự (1997), chế độ ăn uống làm giảm

HA trong một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên Những người tham gia theo chế độ

ăn kiêng DASH có huyết áp tâm thu giảm trung bình 7,7 mm Hg và huyết áp tâm trương giảm trung bình 3,6 mmHg (Blumenthal và cộng sự, 2010)[28]

Tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh, công tác quản lý và chăm sóc người bệnh THA điều trị ngoại trú luôn được quan tâm Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu, thống kê đầy đủ trong việc quản lý người bệnh THA điều trị ngoại trú đặc biệt là nghiên cứu về chế độ ăn DASH để kiểm soát huyết áp

Để nâng cao kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH của người bệnh THA điều trị ngoại trú, chúng tôi tiến hành thực hiện chuyên đề:

“Kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh năm 2022”

1 Mô tả thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh năm 2022

2 Đề xuất một số giải pháp nâng cao kiến thức và thực hành chế độ ăn DASH ở bệnh nhân tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng tỉnh Bắc Ninh năm 2022

1.1.3 Chẩn đoán [1]

1.1.3.1 Chẩn đoán xác định THA

Dựa vào trị số huyết áp đo được sau khi đo huyết áp đúng quy trình Ngưỡng chẩn đoán THA thay đổi tùy theo từng cách đo huyết áp (Bảng 1)

Bảng 1.1 Các ngưỡng chẩn đoán tăng huyết áp theo từng cách đo

Huyết áp tâm thu Huyết áp tâm trương

1 Cán bộ y tế đo theo đúng quy

Dựa vào trị số huyết áp do cán bộ y tế đo được (xem Bảng 2)

Tăng huyết áp tâm thu đơn độc ≥ 140 và < 90

Nếu huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương không cùng mức phân độ thì chọn mức cao hơn để xếp loại THA tâm thu đơn độc cũng được phân độ theo các mức biến động của huyết áp tâm thu

1.1.3.3 Phân tầng nguy cơ tim mạch

Dựa vào phân độ huyết áp, số lượng các yếu tố nguy cơ tim mạch (YTNCTM)

và biến cố tim mạch (xem Bảng 3 – Phân tầng nguy cơ tim mạch) để có chiến lược quản lý, theo dõi và điều trị lâu dài

Bảng 1.3 Phân tầng nguy cơ tim mạch Bệnh cảnh Huyết áp

Bình thường

Tiền Tăng huyết áp

Tăng huyết áp

Độ 1

Tăng huyết áp

Độ 2

Tăng huyết áp

Độ 3 Huyết áp

tâm thu 120-129 mmHg và Huyết áp tâm trương 80-84 mmHg

Huyết áp tâm thu 130-139 mmHg và/hoặc Huyết áp tâm trương 85-89 mmHg

Huyết áp tâm thu 140-159 mmHg và/hoặc Huyết áp tâm trương 90-99 mmHg

Huyết áp tâm thu 160-179 mmHg và/hoặc Huyết áp tâm trương 100-109 mmHg

Huyết áp tâm thu ≥

180 mmHg và/hoặc Huyết áp tâm trương

≥ 110 mmHg

Không có yếu Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ

tố nguy cơ tim

Nguy cơ thấp

Nguy cơ trung bình

Nguy cơ trung bình

Nguy cơ rất cao

Nguy cơ cao

Nguy cơ cao

Nguy cơ cao

Nguy cơ rất cao

Nguy cơ rất cao

Nguy cơ rất cao

Nguy cơ rất cao

Nguy cơ rất cao

1.1.4 Nguyên nhân gây tăng huyết áp thứ phát

(Cần chú ý tìm kiếm nguyên nhân trong các trường hợp như THA ở tuổi trẻ (dưới 30 tuổi); THA kháng trị; THA tiến triển hoặc ác tính) [1]

- Bệnh thận cấp hoặc mạn tính: viêm cầu thận cấp/mạn, viên thận kẽ, sỏi thận, thận đa nang, thận ứ nước, suy thận

- Hẹp động mạch thận

- U tủy thượng thận (Pheocromocytome)

- Cường Aldosterone tiên phát (Hội chứng Conn)

- Hội chứng Cushing’s

- Bệnh lý tuyến giáp/cận giáp, tuyến yên

- Do thuốc, liên quan đến thuốc (kháng viêm non-steroid, thuốc tránh thai, corticoid, cam thảo, hoạt chất giống giao cảm trong thuốc cảm/thuốc nhỏ mũi …)

- Rối loạn lipid máu

- Đái tháo đường

- Có microalbumin niệu hoặc mức lọc cầu thận ước tính < 60 ml/ph

- Tuổi (nam > 55 tuổi, nữ > 65 tuổi)

- Tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm (nam trước 55, nữ trước 65 tuổi)

- Thừa cân/béo phì; béo bụng

- Hút thuốc lá, thuốc lào

- Uống nhiều rượu, bia

- Ít hoạt động thể lực

- Stress và căng thẳng tâm lý

- Chế độ ăn quá nhiều muối (yếu tố nguy cơ đối với THA), ít rau quả … 1.1.4.2 Biến chứng của tăng huyết áp hoặc tổn thương cơ quan đích do THA

- Đột quị, thiếu máu não thoáng qua, sa sút trí tuệ, hẹp động mạch cảnh

- Phì đại thất trái (trên điện tâm đồ hay siêu âm tim), suy tim

- Nhồi máu cơ tim, cơn đau thắt ngực

- Bệnh mạch máu ngoại vi

- Xuất huyết hoặc xuất tiết võng mạc, phù gai thị

- Protein niệu, tăng creatinin huyết thanh, suy thận …

1.1.4.3 Các xét nghiệm tìm tổn thương cơ quan đích, nguyên nhân tăng huyết áp và yếu tố nguy cơ tim mạch

- Xét nghiệm thường quy:

o Sinh hóa máu: đường máu khi đói; thành phần lipid máu (Cholesterol toàn phần, HDL-

C, LDL-C, Triglycerid); điện giải máu (đặc biệt là kali); axít uric máu; creatinine máu

o Huyết học: Hemoglobin and hematocrit

o Phân tích nước tiểu (albumine niệu và soi vi thể)

o Điện tâm đồ

- Xét nghiệm nên làm (nếu có điều kiện):

o Siêu âm Doppler tim

o Siêu âm Doppler mạch cảnh

o Định lượng protein niệu (nếu que thử protein dương tính)

o Chỉ số huyết áp mắt cá chân/cánh tay (ABI: Ankle Brachial Index)

o Soi đáy mắt

o Nghiệm pháp dung nạp glucose

o Theo dõi huyết áp tự động 24 giờ (Holter huyết áp)

o Đo vận tốc lan truyền sóng mạch …

- Xét nghiệm khi đã có biến chứng hoặc để tìm nguyên nhân:

o Định lượng renin, aldosterone, corticosteroids, catecholamines máu/niệu

Các biện pháp tích cực thay đổi lối sống là những biện pháp để phòng ngừa tăng huyết áp ở người trưởng thành, phối hợp với việc giáo dục truyền thông nâng cao nhận thức và hiểu biết về bệnh tăng huyết áp cũng như các biến chứng của tăng huyết

áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch khác

1.1.7 Điều trị [1]

1.1.7.1 Nguyên tắc chung:

- Tăng huyết áp là bệnh mạn tính nên cần theo dõi đều, điều trị đúng và đủ hàng ngày, điều trị lâu dài

- Mục tiêu điều trị là đạt “huyết áp mục tiêu” và giảm tối đa “nguy cơ tim mạch”

- “Huyết áp mục tiêu” cần đạt là < 140/90 mmHg và thấp hơn nữa nếu người bệnh vẫn dung nạp được Nếu nguy cơ tim mạch từ cao đến rất cao thì huyết áp mục tiêu cần đạt là < 130/80 mmHg Khi điều trị đã đạt huyết áp mục tiêu, cần tiếp tục duy trì phác đồ điều trị lâu dài kèm theo việc theo dõi chặt chẽ, định kỳ để điều chỉnh kịp thời

- Điều trị cần hết sức tích cực ở bệnh nhân đã có tổn thương cơ quan đích Không nên hạ huyết áp quá nhanh để tránh biến chứng thiếu máu ở các cơ quan đích, trừ tình huống cấp cứu

1.1.7.2 Các biện pháp tích cực thay đổi lối sống

Áp dụng cho mọi bệnh nhân để ngăn ngừa tiến triển và giảm được huyết áp, giảm số thuốc cần dùng …

- Chế độ ăn hợp lý, đảm bảo đủ kali và các yếu tố vi lượng:

+ Giảm ăn mặn (< 6 gam muối hay 1 thìa cà phê muối mỗi ngày)

+ Tăng cường rau xanh, hoa quả tươi

+ Hạn chế thức ăn có nhiều cholesterol và axít béo no

- Tích cực giảm cân (nếu quá cân), duy trì cân nặng lý tưởng với chỉ số khối cơ thể (BMI: body mass index) từ 18,5 đến 22,9 kg/m2

- Cố gắng duy trì vòng bụng dưới 90cm ở nam và dưới 80cm ở nữ

- Hạn chế uống rượu, bia: số lượng ít hơn 3 cốc chuẩn/ngày (nam), ít hơn 2 cốc chuẩn/ngày (nữ) và tổng cộng ít hơn 14 cốc chuẩn/tuần (nam), ít hơn 9 cốc chuẩn/tuần (nữ) 1 cốc chuẩn chứa 10g ethanol tương đương với 330ml bia hoặc 120ml rượu

vang, hoặc 30ml rượu mạnh

- Ngừng hoàn toàn việc hút thuốc lá hoặc thuốc lào

- Tăng cường hoạt động thể lực ở mức thích hợp: tập thể dục, đi bộ hoặc vận động ở mức độ vừa phải, đều đặn khoảng 30-60 phút mỗi ngày

- Tránh lo âu, căng thẳng thần kinh; cần chú ý đến việc thư giãn, nghỉ ngơi hợp

lý

- Tránh bị lạnh đột ngột

1.1.8 Quy trình đo huyết áp đúng [1]

1 Nghỉ ngơi trong phòng yên tĩnh ít nhất 5 – 10 phút trước khi đo huyết áp

2 Không dùng chất kích thích (cà phê, hút thuốc, rượu bia) trước đó 2 giờ

3 Tư thế đo chuẩn: người được đo huyết áp ngồi ghế tựa, cánh tay duỗi thẳng trên bàn, nếp khuỷu ngang mức với tim Ngoài ra, có thể đo ở các tư thế nằm, đứng Đối với người cao tuổi hoặc có bệnh đái tháo đường, nên đo thêm huyết áp tư thế đứng nhằm xác định có hạ huyết áp tư thế hay không

4 Sử dụng huyết áp kế thủy ngân, huyết áp kế đồng hồ hoặc huyết áp kế điện

tử (loại đo ở cánh tay) Các thiết bị đo cần được kiểm chuẩn định kỳ Bề dài bao đo (nằm trong băng quấn) tối thiểu bằng 80% chu vi cánh tay, bề rộng tối thiểu bằng 40% chu vi cánh tay Quấn băng quấn đủ chặt, bờ dưới của bao đo ở trên nếp lằn khuỷu 2cm Đặt máy ở vị trí để đảm bảo máy hoặc mốc 0 của thang đo ngang mức với tim

5 Nếu không dùng thiết bị đo tự động, trước khi đo phải xác định vị trí động mạnh cánh tay để đặt ống nghe Bơm hơi thêm 30mmHg sau khi không còn thấy mạch đập Xả hơi với tốc độ 2-3mmHg/nhịp đập Huyết áp tâm thu tương ứng với lúc xuất hiện tiếng đập đầu tiên (pha I của Korotkoff) và huyết áp tâm trương tương ứng với khi mất hẳn tiếng đập (pha V của Korotkoff)

6 Không nói chuyện khi đang đo huyết áp

7 Lần đo đầu tiên, cần đo huyết áp ở cả hai cánh tay, tay nào có chỉ số huyết áp cao hơn sẽ dùng để theo dõi huyết áp về sau

8 Nên đo huyết áp ít nhất hai lần, mỗi lần cách nhau ít nhất 1-2 phút Nếu số đo huyết áp giữa 2 lần đo chênh nhau trên 10mmHg, cần đo lại một vài lần sau khi đã

nghỉ trên 5 phút Giá trị huyết áp ghi nhận là trung bình của hai lần đo cuối cùng

9 Trường hợp nghi ngờ, có thể theo dõi huyết áp bằng máy đo tự động tại nhà hoặc bằng máy đo huyết áp tự động 24 giờ (Holter huyết áp)

10 Ghi lại số đo theo đơn vị mmHg dưới dạng HA tâm thu/HA tâm trương (ví

dụ 126/82 mmHg) không làm tròn số quá hàng đơn vị và thông báo kết quả cho người được đo

1.1.9 Chế độ ăn DASH [15],[16]

DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) viết tắt của "Phương pháp

ăn kiêng để ngăn chặn tăng huyết áp." DASH là một chế độ ăn giúp phòng ngừa và điều trị cao huyết áp, hạ cholesterol máu

Chế độ ăn DASH tuân thủ một số nguyên tắc như hạn chế tối đa muối, đường chất béo bão hòa, cholesterol và một số loại chất béo khác trong ăn uống đồng thời bổ sung thực phẩm giàu canxi, kali, magie, protein và chất xơ

Năm thứ 8 liên tiếp, Tổ chức US News & World Report xếp hạng chế độ ăn DASH là chế độ ăn tổng thể tốt nhất trong 40 chế độ ăn được xem xét Thông báo này được đưa ra ngay khi các nghiên cứu mới cho thấy rằng kết hợp chế độ ăn DASH, hoặc sử dụng thức ăn để giảm tình trạng tăng huyết áp, với chế độ ăn ít natri có thể làm giảm huyết áp bằng hoặc tốt hơn nhiều loại thuốc chống cao huyết áp

Với việc tập trung vào rau xanh, trái cây, ngũ cốc, sữa ít chất béo và các protein nạc, DASH được cho là chế độ ăn uống "tốt nhất" và đứng thứ nhất trong danh mục

"ăn uống lành mạnh" và "ngừa bệnh tim"

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cao huyết áp là tình trạng mãn tính phổ biến nhất trên toàn thế giới Đây là một yếu tố nguy cơ chính cho bệnh tim, ảnh hưởng đến 1 tỷ người, và chiếm 1 trong 8 ca tử vong mỗi năm

Các nhà nghiên cứu được tài trợ bởi Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia của NIH (National Heart, Lung, and Blood Institute - NHLBI) đã phát triển DASH

để ngăn ngừa và điều trị bệnh huyết áp cao, chế độ ăn uống cũng đã chứng minh có hiệu quả cao trong việc làm giảm cholesterol máu

Thạc sĩ y khoa Janet de Jesus, chuyên gia dinh dưỡng và nhân viên chương trình tại Trung tâm Nghiên cứu Chuyển dịch và Triển khai Khoa học (Center for

Translation Research and Implementation Science) của NHLBI cho biết: "Bảng xếp hạng cao nhất của DASH trong những năm qua đã cho thấy cách thức chế độ ăn được nhận và thông qua, không chỉ bởi các chuyên gia y tế mà còn bởi công chúng nói chung Điều này đặc biệt đáng ghi nhận khi nghiên cứu mới nhấn mạnh đến hiệu quả giảm huyết áp đáng kể của việc giảm lượng natri kết hợp với chế độ ăn DASH."

Nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng những người theo chế độ ăn DASH có thể làm giảm huyết áp của họ một vài điểm chỉ trong hai tuần Theo thời gian, huyết

áp tâm thu của họ (số đầu trong việc đọc huyết áp) có thể giảm từ 8 đến 14 mmHg, làm giảm đáng kể nguy cơ bệnh tim mạch

Cải thiện sức khỏe tốt hơn nếu DASH kết hợp với chế độ ăn kiêng thấp Một nghiên cứu được tài trợ bởi NHLBI với hơn 400 người lớn bị tăng huyết áp, hoặc giai đoạn 1 cao huyết áp, cho thấy rằng sự kết hợp của chế độ ăn ít muối với DASH làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu Nhìn chung, những người tham gia bắt đầu với chỉ

số huyết áp cao nhất đã đạt được mức giảm lớn nhất

"Một khía cạnh thú vị của chế độ ăn DASH là tác dụng ở những người có huyết áp cao hoặc huyết áp cao hơn ở giai đoạn đầu, tương đương với thuốc chống tăng huyết áp", Bác sĩ Stephen Juraschek, trợ giảng tại Đại học Johns Hopkins, Baltimore, và một giảng viên y khoa tại Trường Y Harvard, Boston, và tác giả đầu tiên của nghiên cứu cho biết: "Kết quả của chúng tôi thêm vào bằng chứng rằng các can thiệp về chế độ ăn uống có thể hiệu quả như thuốc hạ huyết áp ở những người có nguy cơ cao đối với huyết áp cao và nên là một phương pháp điều trị hàng đầu thường

lệ cho những người như vậy"

Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng DASH không phải là chế độ ăn kiêng, mà là một kế hoạch ăn uống lành mạnh có hỗ trợ thay đổi lối sống lâu dài Nó có ít chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và cholesterol Nó nhấn mạnh các loại trái cây, rau cải

và các thực phẩm từ sữa ít béo, bao gồm ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá, thịt nạc, đậu và các loại hạt Nó giàu kali, canxi, và magiê, cũng như protein và chất xơ Tuy nhiên, chế độ ăn này đòi hỏi phải giảm lượng thịt đỏ có chất béo cao, đồ ngọt và

đồ uống ngọt

Chế độ ăn uống DASH là một trong 38 chế độ ăn uống được xem xét và ghi

bởi nhóm các chuyên gia y tế của Báo Hoa Kỳ và Báo cáo của Thế giới Để nhận được xếp hạng hàng đầu, chế độ ăn uống phải tương đối dễ thực hiện, bổ dưỡng, an toàn, hiệu quả để giảm cân và bảo vệ chống lại bệnh tiểu đường và bệnh tim

Các khuyến cáo của DASH được đưa ra trên tám nhóm thực phẩm

(chứa nhiều kali, magiê và

1 trái cây trung bình

¼ ly trái cây khô

½ ly trái cây tươi, trái cây đông lạnh hoặc đóng hộp

½ ly nước trái cây Sữa ít béo hoặc không béo

và các chế phẩm

(chứa nhiều chất canxi,

protein, kali và magiê)

2 - 3 1 ly sữa tươi hoặc sữa chua

1½ ly phô mai

Thịt nạc, thịt lợn và cá

(có chứa protein và magiê)

2 hoặc ít hơn 30g thịt nạc đã nấu chín, thịt lợn

2 thìa cà phê bơ đậu phộng

2 thìa cà phê hoặc 15g hạt

½ cốc đậu nấu chín (đậu khô và

đậu hà lan)

Nhóm thực phẩm Liều dùng hàng

ngày (2000 kcal) Đơn vị tính

Chất béo và dầu 2 – 3

1 muỗng cà phê bơ thực vật mềm

1 muỗng cà phê dầu thực vật ( trừ

dầu cọ, dầu dừa)

1 muỗng canh sốt mayonnaise

2 muỗng canh dầu trộn salad

Chất ngọt và đường 5 lần hoặc ít

hơn/tuần

1 muỗng canh đường

1 muỗng canh mứt hoặc thạch

½ ly kem

Một nghiên cứu chế độ ăn DASH thứ hai của NHLBI đã xem xét tác động lên huyết áp của việc giảm lượng natri trong chế độ ăn uống khi những người tham gia tuân theo kế hoạch ăn uống DASH hoặc kế hoạch ăn uống điển hình của những gì nhiều người Mỹ tiêu thụ Nghiên cứu thứ hai này có sự tham gia của 412 người tham gia Những người tham gia được chỉ định ngẫu nhiên vào một trong hai kế hoạch ăn uống và sau đó theo dõi trong một tháng ở mỗi mức natri trong ba mức Ba mức natri

là lượng tiêu thụ cao hơn khoảng 3.300 miligam mỗi ngày (mức tiêu thụ của nhiều người Mỹ), mức tiêu thụ trung bình khoảng 2.300 miligam mỗi ngày và lượng tiêu thụ thấp hơn khoảng 1.500 miligam mỗi ngày

Kết quả cho thấy rằng giảm natri trong chế độ ăn uống làm giảm huyết áp cho

cả hai kế hoạch ăn uống Ở mỗi mức natri, huyết áp trong kế hoạch ăn uống DASH thấp hơn so với kế hoạch ăn uống khác Mức giảm huyết áp lớn nhất là đối với kế hoạch ăn uống DASH với lượng natri là 1.500 miligam mỗi ngày Những người bị huyết áp cao có mức giảm nhiều nhất, nhưng những người bị tiền tăng huyết áp cũng giảm nhiều Do đó để giảm huyết áp hiệu quả hãy tuân theo kế hoạch ăn uống DASH

và giảm lượng muối và natri ăn vào

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn kiểm soát huyết áp trên thế giới

Tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ chính để phát triển bệnh tim mạch (CDC, 2017) Thay đổi lối sống có thể làm giảm huyết áp [14] Một trong những thay đổi lối sống như vậy là một khuyến nghị về chế độ ăn uống hiệu quả để ngăn ngừa và quản

lý huyết áp [17] Chế độ ăn DASH được phát triển bởi Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia (NHLBI) để kiểm soát tăng huyết áp (NHLBI, 2015) [20] Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến nghị chế độ ăn DASH để điều trị tăng huyết áp Theo Kim và Andrade (2016), tuân thủ chế độ ăn DASH làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp Cung cấp tư vấn và giáo dục bằng văn bản về chế độ ăn DASH có thể cải thiện kết quả tăng huyết áp tại các phòng khám sức khỏe và chăm sóc sức khỏe Chế độ ăn DASH làm giảm huyết áp và giảm nguy cơ biến chứng tim mạch [17] Chế độ ăn DASH đã được nghiên cứu trong thử nghiệm cho ăn ban đầu để giảm huyết

áp, nhưng việc tuân thủ chế độ ăn phải kiên trì để tối đa hóa lợi ích sức khỏe Kết quả thử nghiệm cho ăn đã chứng minh rằng nó làm giảm huyết áp tâm thu 5,5 mm Hg và huyết áp tâm trương xuống 3,0 mm Hg Giảm huyết áp xảy ra trong vòng hai tuần kể

từ khi bắt đầu chế độ ăn kiêng DASH Các tác giả kết luận rằng chế độ ăn kiêng DASH dẫn đến giảm HA và các tình trạng liên quan đến HA [12]

Shirani, Salehi-Abargouei, Azadbakht, (2013) đã thực hiện phân tích tổng hợp

17 nghiên cứu về chế độ ăn DASH Kết quả từ 17 nghiên cứu này so sánh các biến của kết quả HATT và HATTr và chọn chúng để phân tích thống kê nâng cao Kết quả của phân tích tổng hợp chỉ ra rằng DASH làm giảm HATT 6,74 mm Hg và HATTr 3,54 mm Hg (p <0,05.) [25]

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng chế độ ăn DASH làm giảm huyết áp Các thách thức đã được các học viên kết hợp giáo dục dinh dưỡng này Nhiều dịch vụ chăm sóc sức khỏe các nhà cung cấp không giáo dục bệnh nhân của họ về các hướng dẫn chế độ ăn uống được khuyến nghị vì giới hạn thời gian trong quá trình thăm khám bệnh nhân Thực hiện điều này dự án sẽ cung cấp tài liệu giáo dục và tư vấn dinh dưỡng cho bệnh nhân tại chỗ thiết lập phòng khám Nó cũng sẽ nâng cao kiến thức

và nhận thức của họ về DASH và sau đó cải thiện kết quả tăng huyết áp [26]

Một nghiên cứu tại bệnh viện tại Ấn Độ cho thấy: kiến thức có ít hơn 50% người bệnh biết lượng muối khuyến cáo cho bệnh nhân tăng huyết áp Rất ít bệnh

nhân coi bánh ngọt, samosas và sôcôla là những lựa chọn lành mạnh Tuy nhiên, 24,7% cho rằng thịt hun khói, đóng hộp (24,7%), khoai tây chiên (12,9%) là những lựa chọn lành mạnh.Về thực hành ăn kiêng: 92% người bệnh tham gia là người da đen và 77% người da màu và da trắng cho biết họ ăn thức ăn của họ được ướp muối nhẹ Hơn 60% cho biết rằng họ không thêm muối vào bàn ăn và ít hơn 10% cho biết

họ đã thêm muối vào thức ăn mà không nếm thử trước Người bệnh cho biết rằng: trái cây và rau quả được cho là có tác động tích cực đến bệnh tăng huyết áp là 74,1%

và việc sử dụng các loại thảo mộc được sử dụng để làm hương vị thực phẩm thay vì muối là 69,4% [21]

Nghiên cứu của Kenya James và cộng sự (2019) cho rằng: 63% người tham gia báo cáo rằng tăng huyết áp có liên quan đến việc ăn nhiều muối trong khi 32% người tham gia nói không, 85,1% người tham gia báo cáo rằng ăn nhiều trái cây và rau quả giúp cải thiện quản lý tăng huyết áp 14,9% ăn uống không thể giúp kiểm soát tăng huyết áp 60,9% người tham gia nói rằng ăn ít chất béo động vật giúp quản lý tăng huyết áp trong khi 39,1% nói không, 71,3% cho biết tránh uống rượu và thuốc

lá hút thuốc giúp kiểm soát tăng huyết áp trong khi 28,7% nói không và 15% nói rằng hút thuốc có thể làm giảm lượng muối trong chế độ ăn kiêng trong khi 85% nói rằng

nó không thể [30]

Theo Vanitha Durai1 và cộng sự (2015): Đa số những người tham gia , 93% đã

ăn rau hàng ngày ít nhất một lần và 4% dùng hai lần / tuần Trong nghiên cứu này, 48% những người THA không bao giờ ăn trái cây, 31% ăn trái cây một hoặc hai lần / tuần, 14% ăn một hoặc hai lần / tháng và 7 % đang dùng trái cây hơn 3 lần / tuần Trong này nghiên cứu, 69% đã ăn các món chiên nhiều hơn 3 ngày một tuần Trong

số người tham gia, 69,6% đã ăn đồ ăn nhẹ chiên 2 lần một ngày 10% người tham gia ngừng thực phẩm không ăn chay trong hơn 5 năm và 64% đã sử dụng thịt cừu / thịt

gà đỏ / thịt bò hàng tuần một lần và còn lại là uống 2 lần hoặc nhiều hơn / tuần 20% nam giới đã ngừng ăn trứng hoàn toàn Trong số 80 lần còn lại 50% trong số đó được lấy 2 quả trứng / lần Trong số 100 người tham gia, 28% bỏ hút thuốc và 32% bỏ rượu trong hơn 3 năm qua nhiều năm Những người hút thuốc hiện tại là 11%, trong đó 4 người đã hút 2 điếu thuốc / ngày và còn nhiều hơn hơn 2 điếu / ngày Người tiêu dùng

rượu hiện nay là 28%, trong số đó 50% đang tiêu thụ rượu hàng tháng một lần / thỉnh thoảng mỗi năm và còn lại mỗi tuần một lần, ngoại trừ một người đã tiêu thụ rượu hàng ngày Tỷ lệ nam giới trong độ tuổi trở xuống đáng kể hơn 50 năm hiện đang uống rượu; 47,1% so với nam ở nhóm tuổi ≥ 50 tuổi là 18,5% (p = 0,003) Khoảng 89% những người tham gia đã hoạt động thể chất trong hơn 30 phút/ngày trong 2 tuần qua bao gồm công việc các hoạt động liên quan và các hoạt động khác Không ai trong số những người tham gia đang ăn trái cây hàng ngày Trong số đó 85% không biết về cần tăng cường ăn hoa quả Trên 69% những người tham gia ăn các món chiên hàng ngày; 82,6% người tham gia không biết rằng chiên các mặt hàng làm tăng huyết

áp Thêm muối bổ sung vào thức ăn ở 25% người tham gia, hoặc họ 76% trong số họ không biết rằng lượng muối tăng lên tăng huyết áp, 26% người tham gia là ăn thịt cừu / thịt bò / thịt gà đỏ 2 hoặc 3 lần một tuần Trong số đó 30,8% người tham gia không

có kiến thức rằng các mặt hàng thực phẩm này phải được giảm bớt để kiểm soát tăng huyết áp Trong số 80 nam, 35% trong số họ không biết trứng phải bị hạn chế để kiểm soát tăng huyết áp Trong số 11 người hút thuốc hiện tại, 3 người 27,3% không biết rằng hút thuốc làm tăng huyết áp giữa 28 người tiêu dùng rượu hiện tại 14,3% trong

số họ không biết rằng cần kiêng rượu để kiểm soát tăng huyết áp Trong số người tham gia nghiên cứu có 11% người tham gia không hoạt động thể chất; 63,6% không nhận thức rằng ít nhất 30 phút hoạt động thể chất cần thiết để kiểm soát tăng huyết

áp [31]

Chế độ ăn kiêng Dash là một chiến lược cần thiết để giảm huyết áp ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ khuyến cáo rằng những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường có nguy cơ nên tiêu thụ lượng chất xơ, ngũ cốc nguyên hạt của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ và các chất dinh dưỡng đa lượng Hơn nữa, những bệnh nhân này nên hạn chế chất béo bão hòa ở mức <7% tổng lượng calo hàng ngày, giảm lượng chất béo chuyển hóa, giảm cholesterol xuống <200 mg / ngày và hạn chế

đồ uống có đường Vì chế độ ăn kiêng DASH đáp ứng các khuyến nghị này, nên khuyến khích việc tuân thủ ở bệnh nhân đái tháo đường để kiểm soát huyết áp đầy

đủ [24]

Dựa trên những nghiên cứu này, có thể nói rằng DASH có thể là một công cụ rất hữu ích cho các bác sĩ để giải quyết những căn bệnh này một cách hiệu quả hơn khi kết hợp với sự can thiệp của dược lý So với một số mô hình ăn kiêng khác, chế

độ ăn này có ưu điểm hơn là có hướng dẫn rõ ràng về khẩu phần và nhóm thực phẩm, giúp bác sĩ dễ dàng kê đơn và theo dõi sự cải thiện của bệnh nhân [18] [28]

Chế độ ăn kiêng DASH là một cách tiếp cận dựa trên dinh dưỡng để ngăn ngừa

và kiểm soát tăng huyết áp Chế độ ăn này đã được thử nghiệm trong một số thử nghiệm lâm sàng và đã được chứng minh là làm giảm cholesterol, chất béo bão hòa

và huyết áp Chế độ ăn kiêng DASH đã được khuyến nghị là chế độ ăn kiêng tốt nhất

để giúp những người muốn giảm cân, duy trì cân nặng hợp lý và giảm huyết áp Thực

tế mấu chốt là chế độ ăn này cần được khuyến khích cho bệnh nhân Bên cạnh các bác sĩ lâm sàng, cả y tá và dược sĩ đều đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục bệnh nhân về lợi ích của chế độ ăn kiêng này Trước khi xuất viện, các y tá ở vị trí quan trọng nhất để giáo dục tất cả bệnh nhân và gia đình của họ về chế độ ăn kiêng DASH và những lợi ích của nó Tương tự, khi bệnh nhân đến nhà thuốc, dược sĩ nên hướng dẫn bệnh nhân về chế độ ăn kiêng DASH Đặc điểm quan trọng nhất của chế

độ ăn kiêng DASH là nó yêu cầu thay đổi lối sống và áp dụng một cách ăn uống lành mạnh Ngoài ra, bệnh nhân nên được khuyến khích ngừng hút thuốc, kiêng rượu và thực hiện một số hoạt động thể chất thường xuyên.[29] [33] [19] Việc thực hiện chế

độ ăn kiêng DASH nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của nhóm chăm sóc sức khỏe liên chuyên nghiệp bao gồm bác sĩ lâm sàng, bác sĩ trung cấp, y tá, dược sĩ và chuyên gia dinh dưỡng Điều này sẽ mang lại kết quả tối ưu cho bệnh nhân khi sử dụng chế độ ăn kiêng này

Chế độ ăn kiêng DASH đã được nghiên cứu kỹ lưỡng trong nhiều thử nghiệm lâm sàng, và hầu hết chúng đều có liên quan đến việc giảm huyết áp Hơn nữa, có bằng chứng cho thấy chế độ ăn kiêng DASH cũng làm giảm nguy cơ biến cố tim mạch, đột quỵ, tiểu đường loại 2 và béo phì Thật không may, việc tuân thủ chế độ

ăn uống vẫn còn thấp Ngoài các thử nghiệm lâm sàng, có rất ít nghiên cứu về hiệu quả lâu dài của chế độ ăn kiêng DASH [27] [23]

1.2.2 Thực trạng kiến thức và thực hành chế độ ăn kiểm soát huyết áp tại Việt Nam

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hải Yến và Đỗ Mai Hoa (2012) về tuân thủ chế

độ ăn và một số yếu tố liên quan trên 260 người bệnh tăng huyết áp điều trị ngoại trú tại bệnh viện E năm 2012 đã chỉ ra rằng: Trong 260 người bệnh chỉ có 54,6% người bệnh thực hiện chế độ ăn hạn chế muối; 70% người bệnh thực hiện chế độ ăn hạn chế chất béo; chỉ có 40,4% người bệnh thực hiện chế độ ăn hạn chế cả muối và chất béo, con 59,6% người bệnh không tuân thủ chế độ ăn [7] Nghiên cứu của Lê Đức Hạnh

và cộng sự (2013) cho thấy rằng: tỷ lệ người bệnh hiểu biết về chế độ ăn cho người bệnh tăng huyết áp (38,2%) thấp hơn so với tỷ lệ người bệnh không biết (61,8%) Người bệnh là nữ có chế độ ăn nhạt, hạn chế mỡ, giảm cân cao hơn nam giới( lần lượt là 25,2%; 55,6%; 42% so với 20,6%; 37,9%; 22,4%) [5]

Nghiên cứu của Nguyễn Minh Phương (2011) cho thấy có 55,2% người bệnh

có chế độ ăn nhạt; 71,6% người bệnh ăn nhiều rau xanh và hoa quả tươi; có 65,4% người bệnh có chế độ ăn hạn chế mỡ, chất béo [26] Nghiên cứu của Đào Trọng Quân (2013) về hành vi ăn uống của người bệnh THA cho thấy người bệnh là nam giới chiếm 47,1% họ thường cảm thấy chế độ ăn kiêng là bất tiện và khó thực hiện hơn nữa họ không tham gia vào nấu ăn nên chế độ ăn phụ thuộc vào gia đình[2]

Nghiên cứu của Lê Thị Thanh Huyền (2019) tại Quảng Trị về lối sống của người bệnh THA cho kết quả: có 13,1% người bệnh có chế độ ăn chất béo không hợp

lý Người bệnh thường xuyên sử dụng mỡ động vật hoặc đồ ăn chiên rán và tần suất

sử dụng thịt đỏ ở Việt Nam là khá phổ biến Nghiên cứu cũng cho thấy chỉ có 46,7% người bệnh thực hành ăn tăng trái cây, rau xanh theo đủ số lượng khuyến cáo, còn 53,3% người bệnh ăn chưa đúng [4]