Tiểu luận cao học, chính sách công cơ sở lý luận và thực tiễn hoạch định chính sách công hiện nay

Phần I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chính sách công là chương trình hành động có lựa chọn của nhà nước (Chính phủ) nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế[.]

Phần I:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

-Chính sách công là chương trình hành động có lựa chọn của nhà nước ( -Chính phủ) nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội hoặc cung cấp những hàng hóa

và dịch vụ công tới người dân Là chính sách của nhà nước đối với khu vực công cộng, phản ánh bản chất, tính chất của nhà nước và chế độ chính trị trong đó nhà nước tồn tại Đồng thời phản ánh ý chí, quan điểm, thái độ, cách xử sự của đảng chính trị phục vụ cho mục đích của đảng, lợi ích và nhu cầu của nhân dân Nhà nước dựa trên nền tảng nhân dân, là chủ thể đại diện cho quyền lực của nhân dân ban hành chính sách công

Ngoài mục đích phục vụ cho lợi ích của giai cấp, của đảng cầm quyền còn để mưu cầu lợi ích cho người dân và xã hội Chính sách công được hoạch định bởi đảng chính trị nhưng do chính phủ xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện Bản chất của chính sách công là công cụ để nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, thực hiện các hoạt động liên quan đến công dân và can thiệp vào hành vi

xã hội trong quá trình phát triển thiệp vào mọi hành vi xã hội trong quá trình phát triển

Tổng kết, đánh giá thực trạng, nghiên cứu khoa học; xây dựng nội dung chính sách, đánh giá tác động chính sách; dự kiến nguồn lực, điều kiện bảo đảm thi hành

Tổ chức lấy ý kiến đói tượng chịu sự tác động, Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp,… tổng hợp, tiếp thu, giải trình, đăng tải báo cáo giải trình Chuẩn bị hồ sơ đề nghị xây dựng luật, pháp lệnh gồm: Tờ trình; báo cáo đánh giá tác động; báo cáo tổng kết; báo cáo tổng hợp và giải trình các ý kiến góp ý; đề cương dự thảo luật, pháp lệnh

Gửi hồ sơ đề nghị xây dựng luật, pháp lệnh đến Bộ Tư pháp thẩm định; nghiên cứu chỉnh lý hồ sơ theo ý kiến thẩm định của Bộ Tư pháp

Chính sách công có ý nghĩa chính trị, xã hội, pháp lý, khoa học và thực tiễn ở chỗ nó là chính sách của nhà nước, phản ánh ý chí, quan điểm, thái độ, cách xử sự

của nhà nước để phục vụ cho mục đích và lợi ích của nhà nước Tính chính trị của chính sách công biểu hiện rõ nét qua bản chất của nó là công cụ quản trị, quản lý của nhà nước, phản ánh bản chất, tính chất của nhà nước và chế độ chính trị trong

đó nhà nước tổn tại Nếu chính trị của nhà nước thay đổi, tất yếu dẫn đến sự thay đổi về chính sách Điều này khẳng định chính sách công mang tính chính trị hay ý nghĩa chính trị đậm nét

Từ ý nghĩa, tầm quan trọng như trên, em xin lựa chọn vấn đề: “Cơ sở lý luận

và thực tiễn hoạch định chính sách công hiện nay” làm Tiểu luận môn Hoạch

định và thực thi chính sách công

Phần II: NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH CÔNG

1 Khái niệm chính sách công

Khoa học chính sách công có lịch sử từ những nghiên cứu chính sách thời Platon với tác phẩm Nền cộng hòa, song nó thực sự trở thành một ngành khoa học sau Thế chiến thứ II, khi những tri thức về việc hoạch địch chính sách trở nên cấp thiết với các nhà chính trị thực tiễn, và lần lượt các lý thuyết về hoạch định và phân tích chính sách công ra đời, với những nghiên cứu bước đầu của Harold Lassell (1951) Từ thời gian này, khoa học chính sách công phát triển và đạt nhiều thành tựu với các tên tuổi như Thomas R Dye, B Guy Peter, J.Anderson, G Brewer hay E.M.Gramlich, Tuy nhiên, việc hiểu như thế nào về khái niệm chính sách công

đã phân hóa các tác giả thành các nhóm nghiên cứu chính sách khác nhau

Nhóm 1: Xem chính sách như một sản phẩm từ những hành vi có mục đích của

nhà nước

Đại diện tiêu biểu của hướng nghiên cứu này là James E Anderson, ông đưa ra định nghĩa: “Chính sách công là những hoạt động mà chính quyền chọn làm và không làm” Hay, B Guy Peter cho rằng: “Chính sách công là toàn bộ hoạt động của nhà nước,… tác động trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống của mọi công dân” Cách tiếp cận này về chính sách công đã nhấn mạnh đến hai điểm quan trọng: (1) Chính sách công là sản phẩm của từ hành vi của nhà nước và là một sự lựa chọn có cân nhắc Điều này khiến cho một chính sách công khác hẳn với một thái

độ hay một hành động mang tính đột xuất, ngẫu nhiên, như cho phép người lao động được nghỉ thêm một ngày lễ trong năm là ngày giỗ tổ Hùng vương… Theo

đó, nó phải là kết quả của một chuỗi những hành động có tính toán và được xây dựng trên nền tảng mục tiêu xác định

(2) Chính sách công là những sản phẩm có sự tác động đến cuộc sống của người dân Điều này cho thấy, mọi hành vi của chính quyền (tương ứng với một sự lựa chọn làm hay không làm) được gọi là chính sách khi nó phải hướng tới phục vụ cộng đồng

Đó có thể là chuỗi những hành động hay chỉ là những hành động mang tính

đơn lẻ song nó vẫn nằm trong một ý đồ và mục tiêu đã được định hình Tuy nhiên,

có những chính sách do nhà nước làm ra song do nhiều lý do (đã trở nên lạc hậu, phi thực tế, chất lượng thấp,…) đã không được áp dụng và không ảnh hưởng đến đời sống của người dân thì cũng không được gọi là chính sách công

Nhóm 2: Chính sách công với tư cách là chuỗi các bước nhằm giải quyết các

vấn đề công cộng

Các đại diện của hướng nghiên cứu này là John Dewey, Harold Lasswell Hai ông đều cho rằng: chính sách công là một quá trình có tính hệ thống, diễn ra theo 6 giai đoạn: Khởi xướng vấn đề chính sách, xem xét các vấn đề, lựa chọn giải pháp, thực thi giải pháp, đánh giá và kết thúc

Nhóm 3: Nhìn nhận khái niệm chính sách công như một khâu trong quá trình

chính trị, là kết quả của các cuộc đấu tranh giữa các tư tưởng và giá trị

Quan điểm này từng được Aaron Wildavsky - nhà khoa học chính trị người Mỹ đưa ra khi ông bày tỏ sự lo lắng của mình về sự phân cực tư tưởng trong giới lãnh đạo chính trị Sau đó, Deborah Stone đã trình bày khá rõ quan điểm này như một nội dung căn bản của chính sách công, ông xem chính sách công là một cuộc đấu tranh không ngừng trong việc đưa ra các chuẩn mực cho việc phân loại, giới hạn và xác định các giá trị định hướng hành vi của con người Luận điểm này đã chi phối nhận thức của các nhà khoa học lẫn các nhà chính trị thực tiễn về sự tham gia của ý chí chính trị vào quá trình hoạch định chính sách Đó cũng là quá trình các tư tưởng, các mục tiêu chính trị đấu tranh

Nhóm 4: Xem chính sách công là công cụ để nhà nước sửa chữa những khuyết

tật của thị trường

Đây là quan điểm của các nhà kinh tế học và các nhà chính trị thuộc trường phái Lựa chọn công cộng, gồm các tác giả tiêu biểu như: Vilfredo Pareto, Nicholas Kaldor, John Hicks và Edward M Gramlich, hay các tác giả William Riker, Peter Ordeshook, Herbert Simon, Elinor Ortrom và James Buchanan Trường phái này cho rằng: chính sách công tồn tại không theo tinh thần và lợi ích công cộng mà thực chất nó luôn bị khúc xạ bởi tính tư lợi và vị kỷ của mỗi cá nhân, và dù ở môi trường nào thì con người kinh tế, con người thị trường vẫn hiện diện Bởi xu

hướng khách quan và tất yếu là mỗi cá nhân luôn luôn tìm mọi cách để tối đa hóa lợi ích của mình, và việc các chính khách bán chức vụ của mình thông qua việc uốn nắn các mục tiêu, đối tượng trong hoạch định chính sách công là đều dễ hiểu Mỗi trường phái nghiên cứu khi đưa ra các cách hiểu về chính sách công đều chứa đựng những hạt nhân hợp lý nhất định

Qua việc khảo sát trên có thể rút ra một cách hiểu về chính sách công như sau: Chính sách công là tập hợp các quyết định, lựa chọn, phương án do các cơ quan công quyền ban hành nhằm giải quyết những vấn đề công (Public)

2 Bản chất của chính sách công

Chính sách công là chính sách của nhà nước đối với khu vực công cộng, phản ánh bản chất, tính chất của nhà nước và chế độ chính trị trong đó nhà nước tồn tại; đồng thời phản ánh ý chí, quan điểm, thái độ, cách xử sự của đảng chính trị phục

vụ cho mục đích của đảng, lợi ích và nhu cầu của nhân dân Nhà nước dựa trên nền tảng nhân dân, là chủ thể đại diện cho quyền lực của nhân dân ban hành chính sách công Ngoài mục đích phục vụ cho lợi ích của giai cấp, của đảng cẩm quyền còn để mưu cầu lợi ích cho người dân và xã hội Chính sách công được hoạch định bởi đảng chính trị nhưng do chính phủ xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện Bản chất của chính sách công là công cụ để nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, thực hiện các hoạt động liên quan đến công dân và can thiệp vào hành vi

xã hội trong quá trình can thiệp vào mọi hành vi xã hội trong quá trình phát triển Chính sách công là ý chí chính trị của đảng cầm quyền, được thể hiện cụ thể là các quyết sách, quyết định chính trị của nhà nước Các quyết định này nhằm duy trì tình trạng xã hội hoặc giải quyết các vấn để xã hội, đáp ứng nhu cầu của người dân Ý chí chính trị của đảng cầm quyển được cụ thể hóa thành chính sách, thông qua đó thiết lập mối quan hệ giữa đảng, nhà nước với người dân Các cá nhân trong

xã hội là những đối tượng trực tiếp thụ hưởng và thực hiện chính sách Vì vậy, chính sách chỉ có hiệu lực, hiệu quả thực sự khi được các cá nhân trong xã hội tiếp nhận và thực hiện Để đạt được điều đó thì điều kiện tối thiểu là chính sách công phải minh bạch, ổn định, dễ hiểu và vai trò chủ thể thực hiện chính sách công phải

là công chúng, mặc dù người khởi xướng chính sách là nhà nước

3 Vai trò của chính sách công

Thứ nhất, định hướng mục tiêu cho các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế - xã hội

Do chính sách phản ánh thái độ, cách xử sự của nhà nước đối với một vấn đề công, nên nó thể hiện rõ những xu thế tác động của nhà nước lên các chủ thể trong

xã hội, giúp họ vận động đạt được những giá trị tương lai mà nhà nước mong muốn Giá trị đó chính là mục tiêu phát triển phù hợp với những nhu cầu cơ bản của đời sống xã hội

Thứ hai, tạo động lực cho các đối tượng tham gia hoạt động kinh tế - xã hội theo mục tiêu chung

Muốn đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội chung, nhà nước phải ban hành nhiều chính sách, trong đó mỗi chính sách lại có những cách thức tác động mang tính khuyến khích đối với các chủ thể thuộc mọi thành phần như: miễn giảm thuế, tạo cơ hội tiếp cận với nguồn vốn có lãi suất ưu đãi, ban hành những thủ tục hành chính đơn giản và các chế độ ưu đãi đặc biệt khác,

Thứ ba, phát huy mặt tích cực, đồng thời khắc phục những hạn chế của nền kinh tế thị trường

Trong nền kinh tế thị trường, quy luật cạnh tranh và các quy luật thị trường khác đã thúc đẩy mỗi chủ thể trong xã hội đầu tư vào sảnxuất kinh doanh, không ngừng đổi mới công nghệ nâng cao năng suất lao động, chất ượng sản phẩm, hạ giá thành hàng hóa và dịch vụ cung cấp cho xã hội

Thứ tư, tạo lập các cân đối trong phát triển

Để kinh tế - xã hội phát triển một cách ổn định bền vững, nhà nước phải dùng chính sách để tạo lập các cân đối vĩ mô cơ bản như cân đối giữa hàng tiền, cung -cầu, xuất - nhập khẩu, tiết kiệm - tiêu dùng, Đồng thời, nhà nước còn dùng chính sách để điều tiết đảm bảo cho sự phát triển cân đối giữa các vùng miền của đất nước

Thứ năm, kiểm soát và phân bổ các nguồn lực trong xã hội 

Nhà nước luôn quan tâm đến quản lý, khai thác và sử dụng các nguồn lực cho phát triển Mục tiêu phát triển bền vững bao gồm cả gia tăng về lượng và cải thiện

về chất trong hiện tại và tương lai, vì thế tài nguyên tự nhien và xã hội của một quốc gia là cái hữu hạn luôn trở thành vấn đề quan tâm chính yếu của nhà nước

Thứ sáu, tạo môi trường thích hợp cho các hoạt động kinh tế - xã hội

Thông qua các chính sách, nhà nước tạo những điều kiện cần thiết để hình thành môi trường thuận lợi cho các chủ thể xã hội hoạt động như: chính sách phát triển thị trường lao động, thị trường vốn, thị trường khoa học và công nghệ, thị trường bất động sản, phát triển cơ sở hạ tầng,

Thứ bảy, thúc đẩy sự phối hợp hoạt động giữa các cấp, các ngành.

Việc thực hiện các giai đoạn trong chu trình chính sách không chỉ và không thể

do một cơ quan nhà nước đảm nhiệm, mà cần có sự tham gia của nhiều cơ quan thuộc các cấp, các ngành khác nhau hay của nhiều tổ chức, cá mân Vì vậy, thông qua quá trình chính sách sẽ thúc đẩy sự phối hợp hoạt động giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, các tầng lớp nhân dân, góp phần tạo nên sự nhịp nhàng, đồng bộ trong hoạt động thực thi chính sách công

4 Ý nghĩa của chính sách công

Chính sách công có ý nghĩa chính trị, xã hội, pháp lý, khoa học và thực tiễn ở chỗ nó là chính sách của nhà nước, phản ánh ý chí, quan điểm, thái độ, cách xử sự của nhà nước để phục vụ cho mục đích và lợi ích của nhà nước

Tính chính trị của chính sách công biểu hiện rõ nét qua bản chất của nó là công

cụ quản trị, quản lý của nhà nước, phản ánh bản chất, tính chất của nhà nước và chế độ chính trị trong đó nhà nước tổn tại Nếu chính trị của nhà nước thay đổi, tất yếu dẫn đến sự thay đổi về chính sách Điều này khẳng định chính sách công mang tính chính trị hay ý nghĩa chính trị đậm nét

Tính pháp lý hay ý nghĩa pháp lý của chính sách công ở chỗ, chính sách của nhà nước được ban hành trên cơ sở pháp luật, nhưng pháp luật là của nhà nước nên chính sách công đương nhiên có ý nghĩa hay tính pháp lý Chính sách công dựa trên cơ sở của pháp luật cũng chính là dựa trên ý chí của nhà nước, chuyển tải ý chí của nhà nước thành chính sách, công cụ quan trọng để nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước Ngược lại, chính sách công cũng có mối liên hệ và tác động trở lại với pháp luật, là nguồn khơi dậy sức sống của các quy phạm pháp luật Các sáng kiến pháp luật đều xuất phát, bắtnguồn từ thực tiễn triển khai thực hiện chính sách công Thực tiễn cho thấy chính sách công chỉ có thể được thực

hiện hiệu quả khi được thể chế hóa thành những nội dung, quy định cụ thể, áp dụng cụ thể như áp dụng các quy định của pháp luật

Tính chất xã hội hay ý nghĩa xã hội của chính sách công thể hiện ở chức năng

xã hội của chính sách công Chính sách công là chính sách của nhà nước ban hành

để thực hiện chức năng xã hội của nhà nước, ngoài phục vụ lợi ích của nhà nước còn để phục vụ xã hội, phục vụ quảng đại quần chúng nhân dân, tạo điều kiện và định hướng cho xã hội phát triển chính sách công phản ánh rõ vai trò là chức năng

xã hội của nhà nước, phản ánh bản chất, tính ưu việt của nhà nước

Chính sách công có tính khoa học hay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực Tính khoa học của chính sách công thể hiện ở tính khách quan, công bằng tiến bộ

và sát với thực tiễn Nếu chính sách công mang tính chủ quan duy ý chí của nhà nước sẽ trở thành rào cản kìm hãm sự phát triển của xã hội Điều này cũng có nghĩa là việc ban lành chính sách công của nhà nước bất thành, sẽ ảnh hưởng đến

uy tín và vai trò của nhà nước

II CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG

1 Khái niệm hoạch định chính sách

Hoạch định chính sách công là toàn bộ quá trình nghiên cứu, xây dựng và ban hành đầy đủ một chính sách công Sau khi ban hành, chính sach công sẽ có hiệu lực thi hành với mọi tổ chức, cá nhân trong xã hội Giá trị pháp lý của chính sách công được thể hiện ở thể thức, nội dung và thâm quyền ban hành của cơ quan nhà nước

2 Vai trò của hoạch định chính sách công

Hoạch định chính sách công có vai trò đặc biệt quan trọng trong chu trình chính sách Hoạch định chính sách công là điểm khởi đầu trong tiến trình chính sách nhằm cho ra đời một chính sách công có tác dụng tích cực đến đời sống kinh tế

-xã hội Tuy chính sách công tồn tại thường xuyên và có liên hệ mật thiệt với đời sống xã hội, nhưng nó không phải là sản phẩm xã hội giống như các sản phẩm vật chất, dịch vụ tiêu dùng khác, mà là một trong những loại sản phẩm đặc biệt của hoạt động quản lý nhà nước khi chủ thể quản lý xác lập một ý chí để đối phó với các biến cố nảy sinh làm hạn chế đến mục tiêu phát triển

Hoạch định chính sách công cũng được coi là quá trình xây dựng một loại quyết định quản lý đặc biệt của nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu trước mắt và lâu dài Nếu quyết định chính sách công khao hoạc, hợp lý sẽ giúp cho nhà nước và người dân có được nhiều thuận lợi trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội

Vai trò của hoạch định chính sách công được thể hiện trên các phương diện sau đây:

- Hoạch định chính sách công mở đường cho cả tiến trình chính sách: Chu trình chính sách công được xem nhưmột vòng xoáy ốc theo hướng ngày càng hoàn thiện, trong đó hoạch định chính sách công được xem là bước chuyển lên bậc cao hơn trong mỗi chu trình Theo cách tiếp cận này hoạch định chính sách công được coi như điểm khởi đầu cho một tiến trình chính sách

- Hoạch định chính sách sẽ làm khởi xướng những vấn đề mà xã hội quan tâm: Vấn đề tồn tại trong đời sống xã hội rất phong phú, đa dạng và vận động không ngừng theo các quy luật khách quan Mỗi loại vấn đề có liên quan đến một hay nhiều quá trình kinh tế - xã hội và được giải quyết bằng các công cụ và cách thức khác nhau Có những vấn đề nảy sinh và tồn tại theo quy luật, nó tác động có kỳ hạn đến mục tiêu phát triển cần phải được giải quyết bằng chính sách Điều này có thể nhận biết được qua nội dung chính sách công như lý do ban hành chính sách hay lựa chọn vấn đề chính sách

- Hoạch định chính sách công làm tăng niềm tin của người dân vào nhà nước: Hoạch định chính sách công khởi xướng những vấn đề chính sách, đó là những nhu cầu bức xúc cần được đáp ứng để duy trì hoạt động xã hội theo định hướng Nếu những vấn đề chính sách công đưa ra phù hợp với yêu cầu giải quyết của dân chúng sẽ làm cho họ yên tâm đi theo nhà nước Nếu như các vấn đề chính sách công nêu lên được giải quyết nhanh, có hiệu quả bằng chính sách sẽ càng củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo, điều hành của nhà nước

- Hoạch định chính sách công thu hút sự tham gia thực hiện mục tiêu chung của các cơ quan chức năng trong hệ thống: Các hoạt động kinh tế-xã hội diễn ra rộng khắp trên địa bàn cả nước, đồng thời cũng diễn ra theo ngành, theo cấp độ quản lý Nếu không điều tiết được các hoạt động đó một cách hợp lý, khoa học thì rất khó

đạt được mục tiêu phát triển chung, nhưng khi có chính sách, các hoạt động cụ thể

sẽ được định hướng về cả mục tiêu và biện pháp

- Hoạch định chính sach công sẽ truyền dẫn cơ chế quản lý của nhà nước đến các đối tượng: Để quản lý có kết quả các hoạt động kinh tế-xã hội, nhà nước phải chủ động tạo lập cơ chế vận động thích hợp với từng điều kiện không gian và thời gian Cơ chế vận động bao gồm cơ chế vận hành của nền kinh tế tồn tại theo các quy luật và cơ chế quản lý do nhà nước lựa chọn

Tuy nhiên, vai trò hoạch định chính sách công phải dựa trên các nguyên tắc cụ thể, bởi các nguyên tắc này là những quy định bắt buộc mà các nhà hoạch định phải tuân theo trong quá trình làm chính sách Tùy theo định hướng chính trị và các điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa của mỗi quốc gia để lựa chọn hệ thống nguyên tắc thích hợp, song có một số nguyên tắc được nhiều quốc gia thực hiện đó là:

+ Nguyên tắc vì lợi ích cộng đồng: đây được xem là nguyên tắc hàng đầu của một chính sách, vì nó xuất phát từ đặc trưng cơ bản của chính sách công

+ Nguyên tắc hệ thống: nhằm bảo đảm cho mục tiêu, biện pháp của chính sách công được phát huy, vì nó không gây ra mâu thuẫn trong hệ thống

+ Nguyên tắc hiện thực: nhằm bảo đảm cho chính sách công được ban hành phù hợp với các điều kiện hiện có, làm cho chính sách có tính khả thi cao và bảo đảm được tính kế thừa, liên tục trong hệ thống

+ Nguyên tắc quyết định đa số: nhằm bảo đảm rằng chính sách công được làm cho mọi người và được xây dựng bởi nhiều người

III THỰC TIỄN HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM

1 Những kết quả đạt được

Quy trình hoạch định chính sách ở nước ta được thực hiện tuần tự các bước như sau: Nêu lý do hoạch định chính sách, xây dựng dự thảo các phương án chính sách, lựa chọn phương án dự thảo tốt nhất, hoàn thiện phương án lựa chọn, thẩm định phương án chính sách, quyết nghị ban hành chính sách, công bố chính sách

Thời gian qua, việc hoạch định chính sách công ở nước ta đã cho ra đời nhiều chính sách phù hợp với thực tế, thực thi đem lại hiệu quả mà biểu hiện cụ thể là đã