Skkn công nghệ thông tin sáng kiến kinh nghiệm ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở

Ở nhiều nơi, giáo viên chủ yếu vẫn dạy học bằng phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên chỉ chú trọng đến việc truyền đạt hết những nội dung kiến thức trong sách giáo khoa, còn học s

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.Đặt vấn đề

Dân tộc Việt Nam ta có một lịch sử lâu đời với nhiều thành tựu và chiến công huy hoàng rất đáng tự hào trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của mình Như chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy:

Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam

Đã là người Việt Nam thì dù ở đâu cũng phải biết lịch sử nước mình vì đó là

đạo lí muôn đời của dân tộc “ Uống nước nhớ nguồn” Thông qua môn Lịch Sử

học sinh tiếp nhận những nét đẹp của đạo đức, của đạo lí làm người Việt Nam; vì

chính đó là cái gốc của mọi sự nghiệp lớn hay nhỏ của dân tộc không phải chỉ ở

thời xưa mà cả ngày nay và mai sau.

Thế nhưng, trong nhiều năm qua, do những khó khăn về kinh tế, xã hội và nhận thức chưa đúng về học bộ môn lịch sử nên chất lượng học tập lịch sử ngày càng giảm sút, đến mức báo động như trong một chương trình “ chuyển động 24h của VTV1 trước đây đã đưa một clip với một loạt câu hỏi phỏng vấn “ Quang Trung và Nguyễn Huệ có mối quan hệ như thế nào?” thì một sự trả lời tự tin của bạn học sinh: “Quang Trung và Nguyễn Huệ là hai anh em” Một câu trả lời mà khiến cho những người làm công tác giáo dục và cụ thể là giáo viên dạy lịch sử phải giật mình và suy ngẫm Và một số học sinh hiểu rằng “Nguyễn Du là ông của Quang Trung” và thậm chí các em còn không biết được tên và ý nghĩa của vi dùng tên của các vị anh hùng dân tộc để đặt tên cho các con đường, các trường

học chính nơi các em ở và học tập Đúng là thật báo động và trăn trở Một bộ phận không nhỏ học sinh chưa nắm được hoặc còn mơ hồ về những kiến thức cơ bản của lịch sử, kéo theo đó là những chuẩn mực đạo đức truyền thống của dân tộc dần giảm sút

Ở nhiều nơi, giáo viên chủ yếu vẫn dạy học bằng phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên chỉ chú trọng đến việc truyền đạt hết những nội dung kiến thức trong sách giáo khoa, còn học sinh cố gắng chép đầy đủ những nội dung mà thầy cô đọc cho chép là đủ không cần mở rộng thêm nữa.Thế nên việc giảng dạy của giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động, chưa gây được hứng thú học tập cho học sinh Về phía học sinh, chưa chú tâm học tập, chưa chủ động suy nghĩ, tìm tòi nhiều em vẫn cho rằng học môn Lịch sử phải ghi nhớ quá nhiều sự kiện khô khan, Lịch sử là môn học nghiên cứu về quá khứ, mà quá khứ là những cái đã qua không thể thay đổi được nên chỉ cho quá khứ chứ không áp dụng vào thực tiễn

Do đó muốn khắc phục được vấn đề này thì việc gây hứng thú học tập cho học sinh là điều không thể thiếu trong giờ học lịch sử Vì thế việc đổi mới phương pháp sử dụng thiết bị dạy học môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở là việc làm vô cùng cần thiết Và thực tế ngày nay thì ngành giáo dục vẫn luôn và đang tiếp tục đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, người thầy giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn học sinh tích cực chủ động, tìm tòi, khám phá, lĩnh hội kiến thức mới Vì vậy, mỗi giáo viên cần có sự chủ động, sáng tạo tích cực đổi mới phương pháp dạy học phù hợp nhằm gây hứng thú học tập bộ môn cho học sinh Việc sử dụng đồ dùng trực quan phục vụ cho việc đổi mới phương pháp dạy học là một trong những hướng tích cực nhất, hiệu quả nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học Và đối với bộ môn Lịch Sử, việc sử dụng đồ dùng trực quan vào giảng dạy là một việc làm rất cần thiết, giúp các em dễ hình

dung lại sự phát triển của xã hội loài người và gây hứng thú học tập cho học sinh qua các hình ảnh minh họa

Thực tế nơi tôi đang công tác, học sinh của trường phần lớn là đối tượng học sinh người dân tộc thiểu số và là con em gia đình nông dân, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn, điều kiện học tập không có, học sinh ít được tiếp cận với các vấn

đề lịch sử, văn hóa chuyên sâu từ các kênh thông tin Và từ tình hình thực tế giảng dạy, kinh nghiệm của bản thân Qua tìm hiểu lắng nghe ý kiến của các giáo viên cùng bộ môn Những ý kiến góp ý, chỉ đạo của Ban giám hiệu, các đồng chí tổ chuyên môn, với mong muốn sẽ tạo ra một giờ học lịch sử có hiệu quả, cuốn hút học sinh tìm hiểu lịch sử một cách tích cực nhất Tôi lựa chọn sáng kiến kinh

nghiệm để nghiên cứu là ” Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học lịch sử

ở trường trung học cơ sở”

2 Nội dung

1 Thực trạng vấn đề:

Xuất phát từ thực tiễn hiện nay có rất nhiều học sinh cho rằng môn Lịch sử

là môn phụ không quan trọng như các môn Toán, Lý, Hoá cho nên thường lơ là trong việc học tập và kết quả là chất lượng học tập của các em ở bộ môn lịch sử là chưa cao Cũng trong thực trạng hiện nay, bố mẹ thường hướng con em của mình học những môn khoa học tự nhiên để sau này ra trường dễ tìm việc làm, vì vậy mà môn Lịch sử không được coi trọng.Trong khi đó bộ môn Lịch sử là môn có tác dụng rất lớn trong việc hình thành cho các em lòng yêu nước, tự hào về dân tộc, biết phát huy truyền thống tốt đẹp của cha ông, hay nói cách khác, môn Lịch sử là môn góp phần rất lớn trong việc hoàn thiện nhân cách học sinh Điều này rất phù

hợp với mục tiêu đào tạo của nền giáo dục nước ta, đó là đào tạo ra những con người phát triển toàn diện cả đức lẫn tài

Và trong thực tế hiện nay việc dạy và học môn Lịch sử chưa hoàn thành tốt vai trò của mình Bên cạnh nhiều giáo viên bộ môn Lịch sử rất mê và tâm huyết với nghề, đầu tư vào trang giáo án, trình độ cao, chuyên môn vững, phương pháp giỏi, thường xuyên cập nhật tri thức và ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy nhưng vẫn có giáo viên trình độ chuyên môn chưa cao, vẫn giữ phương pháp đọc- chép, ít áp dụng và cải tiến phương pháp nên chưa gây được sự hứng thú trong học tập bộ môn lịch sử cho học sinh Một số giáo viên có mặc cảm, tự ti về vị trí “ phụ” của môn lịch sử mà không hứng thú trong việc tìm tòi nghiên cứu, bồi dưỡng chuyên môn dẫn đến chất lượng dạy học chưa hiệu quả Về phía học sinh nhiều em thực sự yêu thích môn lịch sử, trong giờ học các em chủ động, tích cực, say mê học tập, thực hiện các yêu cầu bài tập của giáo viên sau bài học, nhiều em đạt điểm tốt trong các bài kiểm tra, chọn bộ môn lịch sử để dự thi học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh… tuy nhiên có một số lượng không nhỏ học sinh có thái độ thờ ơ với bộ môn lịch sử không hiểu hết tầm quan trọng của bộ môn Chính vì vậy học theo kiểu đối phó, chỉ đơn thuần học thuộc qua môn, không hiểu bản chất, học trước quên sau, không phát huy được tính tự giác trong môn học Chính thái độ học tâp đó dẫn đến tình trạng học sinh không còn “mặn mà” với môn lịch sử

Thực tế nơi tôi đang công tác xã Iako, huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai, là một xã còn đang gặp nhiều khó khăn về kinh tế , đa phần là gia đình thuần nông điều kiện cho con em đi học là vô cùng khó khăn.Vì phân nữa là người đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống còn đang thiếu thốn, cái ăn, cái mặc chưa đủ, nên ý thức đi học không cao, dân trí thấp Các em học sinh không có điều kiện tiếp cận với công nghệ thông tin để học và tìm hiểu Trường học với cơ sở vật chất thiếu thốn mà một trong những phương pháp đặc trưng của bộ môn Lịch sử là phải gây được

hứng thú, phát huy được tính tích cực học tập của học sinh đó là cần phải có đồ dùng như phòng bộ môn, bản đồ, tranh ảnh, hiện vật, tư liệu lịch sử để tái hiện lại hiện tượng, nhận vật lịch sử Như vậy phương tiện trực quan phục vụ dạy học lịch

sử hiện nay còn nhiều hạn chế

Và để khắc phục những khó khăn đó tôi thiết nghĩ phải luôn đổi mới hình thức và phương pháp dạy học Việc dạy học  lịch sử chỉ với những phương tiện truyền thống như bảng đen, lời nói của thầy giáo và một ít phương tiện dạy học mang tính tĩnh (bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ) chắc chắn hiệu quả sẽ không cao, mức độ ghi nhớ của học sinh sẽ thấp và chóng quên Trong khi đó nếu học sinh được xem phim tư liệu, bản đồ, sơ đồ động (được thiết kế theo logic sự kiện), tranh ảnh với màu sắc sinh động kết hợp với lời nói của giáo viên thì khả năng ghi nhớ của các

em sẽ tăng lên. Không những thế, nếu làm được điều này chúng ta sẽ tạo ra được một bầu không khí học tập sinh động, khơi gợi hứng thú học tập cho các em đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em tiếp thu được. Rõ ràng, việc kết hợp cùng một lúc hai hay nhiều phương tiện truyền thông sẽ giúp cho nguời học

tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và nhớ lâu hơn.

2.2 Các biện pháp để giải quyết vấn đề

Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học lịch sử thì điều kiện cần có ở đây: Máy tính, màn hình máy thông tin hoặc màn hình máy chiếu

Khi ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy lịch sử có thể áp dụng dưới các hình thức sau:

Được sử dụng như một phương tiện bảng phụ, chiếu các lược đồ, tranh ảnh, vi deo Các tư liệu có liên quan để hỗ trợ cho bài học tìm hiểu lịch sử

Được sử dụng để xây dựng bài giảng điện tử để dạy học bài học lịch sử Toàn bộ

kế hoạch lên lớp được lập trình sẵn Các hoạt động dạy và học được thiết kế hợp lí trong một cấu trúc chặt chẽ

2.2.1 Sử dụng tranh ảnh, lược đồ, video, tư liệu lịch sử để minh họa cho nội dung kiến thức

Lịch sử là một môn học đặc thù. Kiến thức lịch sử là kiến thức về quá khứ. Có những sự kiện đã diễn ra cách ngày nay hàng trăm, hàng ngàn năm thậm chí lâu hơn. Yêu cầu bộ môn đòi hỏi, khi nhận thức học sinh phải tái hiện những sự kiện, hiện tượng đó một cách sống động như đang diễn ra trước mắt mình Cho nên khi học lịch sử các em tò mò, hứng thú muốn biết về quá khứ, những gì đã diễn ra, những sự kiện lịch sử, những trận đánh lịch sử hào hùng, muốn xem các bậc anh hùng mà hằng ngày các em được nghe ca ngợi Tất cả các em muốn thấy ở trước mắt mình và muốn có cảm giác như đang sống cùng với thời kì lịch sử đó, và hình ảnh, các video là nguồn tư liệu phong phú nhất khi ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học, có thể nói bài học nào có ứng dụng công nghệ thông tin thì bài học đó đều có hình ảnh minh họa, để giúp các em cùng sống lại với quá khứ lịch sử, khắc sâu kiến thức

Sau khi giáo viên đã trình bày song phần nội dung kiến thức của từng mục, từng bài giáo viên nên đưa ra các hình ảnh minh họa cho nội dung bài vừa học qua đó các em nhận thức được sâu hơn vấn đề cụ thể:

Khi học lịch sử 9 bài 24 Cuộc đấu tranh bảo vệ và xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân (1945-1946) Tìm hiểu phần I Tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám

Giáo viên đặt câu hỏi: Sau cách mạng tháng Tám thì nước ta gặp những khó khăn gì?

Học sinh trả lời những khó khăn mà nước ta gặp phải về mặt quân sự, chính trị, kinh tế, tài chính văn hóa- giáo dục- xã hội Giáo viên phân tích những khó khăn trong đó có nạn đói năm 1944-1945 do Nhật –Pháp gây ra dẫn đến chết chóc Giáo viên chiếu hình ảnh về nạn đói 1945 để minh họa và cho học sinh thấy được tình

cảnh nông dân lúc bấy giờ

Khi dạy bài 16 (Lịch sử 9) Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước ngoài trong những năm (1919-1925) giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh di tích Bến cảng nhà Rồng (nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước)

Ảnh nhà Rồng

Khi dạy xong bài 30 (Lịch sử 9): Hoàn toàn giải phóng miền Nam thống nhất đất nước

(1973-1975) giáo viên có thế cho học sinh quan sát Dinh Độc Lập.

Đến với Dinh Độc Lập, các em sẽ được tận mắt chứng kiến một biểu tượng của chiến thắng, hòa bình thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam

Khi dạy Lịch sử 6 Bài 24: Nước Cham-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X, giáo viên cho

các em xem những hình ảnh về các công trình kiến trúc của người Cham-pa, đồng thời giới thiệu những nét đặc sắc trong các công trình kiến trúc đó

Thánh địa Mỹ Sơn, Quảng Nam Khi dạy về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427) ( Lịch sử 7 bài 19) để tái hiện lại hai trận đánh lịch sử kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược giáo viên có thể sử dụng lược đồ để miêu tả, tái hiện diễn biến trận đánh cho học sinh khắc sâu kiến thức

Ở bài 12: Nước Văn Lang ( Lịch sử 6): Giáo viên có thể đưa đoạn phim Nước Nam Kí

sự - Nhà nước Văn Lang (nguồn Youtube) hoặc cho học sinh xem những hình ảnh về Đền Hùng đặc biệt là những hình ảnh của Đền Hùng vào ngày giỗ Tổ Hùng Vương, để giáo dục cho các em công lao to lớn của các Vua Hùng trong sự nghiệp dựng nước, qua

đó các em nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc giữ gìn và phát triển đất nước Thực hiện đúng lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh:

“ Các vua Hùng đã có công dựng nước

Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước.”

Thực hiện lời dạy của Bác đó là bổn phận, là tình cảm, là trách nhiệm và nghĩa vụ thiêng liêng của tất cả những ai mang dòng máu Lạc Hồng Đấy là lẽ đương nhiên, là điều tất yếu Với Bác Hồ, “giữ nước” trước hết là quyết tâm chiến đấu, hy sinh để bảo

vệ toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ nền độc lập, thống nhất và chủ quyền của đất nước

Ảnh Đền Hùng Phú Thọ ngày giỗ Tổ linh thiêng

Như vậy có thể nói thông qua các hình ảnh, video, lược đồ mà giáo viên chuẩn bị cho từng nội dung từng phần từng bài học giúp cho học sinh như sống lại cùng quá khứ, minh họa và khắc sâu kiến thức lịch sử cho học sinh và các em nhớ bài được

tốt hơn Không những thế với các video sống động, hình ảnh đầy màu sắc sẽ tăng thêm, kích thích sự hứng thú tìm hiểu bài của học sinh hơn khi các em chỉ được học qua những lời kể khô khan của giáo viên

2.2.2 Sử dụng công nghệ thông tin để xây dựng một bài giảng điện tử

Ở đây việc sử dụng công nghệ thông tin không còn đơn thuần chỉ là chiếu hình ảnh, video để minh họa mà nội dung kiến thức cả một bài học xây dựng với cấu trúc chặt chẽ Từng mục của bài học được xây dựng để khai thác kiến thức, và được thể hiện ngay trên ứng dụng công nghệ thông tin cả kênh chữ lẫn kênh

hình.Cứ như vậy tìm hiểu đến hết nội dung bài học Và giáo viên sẽ chiếu nội dung bài học lên màn hình và lần lượt hướng dẫn học sinh phân tích, tìm hiểu kiến thức lịch sử

Quy trình xây dựng một giáo án ứng dụng công nghệ thông tin

a Bước chuẩn bị tài liệu:

 + Xử lí phim:

+ Xử lí ảnh: 

b Bước thiết kế bài giảng điện tử:

c Bước lên lớp giảng dạy thực tế:

ví dụ khi soạn

a Bước chuẩn bị tài

liệu:- Các phần mềm được sử dụng: PowerPoint 2003 (để thiết kế bài giảng);

Photozoom (để phóng các lớn các hình ảnh); paint (để chỉnh lí các hình ảnh); window movie maker (để cắt các đoạn phim) Các tư liệu cần cho bài giảng: sau khi định hướng bài giảng và các tài liệu cần thiết như một đoạn phim về Đinh Tiên Hoàng và kinh đô Hoa Lư; sơ đồ về bộ máy Nhà nước thời Tiền Lê và lược đồ về cuộc kháng chiến chống Tống.- Cách tìm và xử lí: chúng ta có thể khai thác các đoạn phim này trên các trang web truyền hình , và đoạn phim tôi khai thác được có tựa đề “Hoa Lư non nước Tràng An” của VTV1. Các hình ảnh và lược đồ Việt Nam chúng ta có thể tìm kiếm trên www.googel.com

+ Xử lí phim: chúng ta dùng WMM (windows movie maker) để tạo ra những đoạn

phim với hình ảnh và âm thanh phù hợp với bài giảng Từ đoạn phim khai thác được tôi đã tạo ra 2 đoạn phim với nội dung “những biện pháp của nhà Đinh” và

“kinh đô Hoa Lư”

+ Xử lí ảnh: các hình ảnh chúng ta tìm được thường có kích thước nhỏ, độ phân

giải thấp nên phải dùng Photozoom để phóng lớn. Ưu điểm của phần mềm này là khi phóng lớn hình ảnh vẫn không bị nhoè. Nếu là bản đồ thì chúng ta nên dùng chương trình Paint để xoá hết những kí hiệu, chữ viết để biến nó thành bản đồ câm

b Bước thiết kế bài giảng điện

tử:- Trên cơ sở giáo án chúng ta có thể hiện thực hoá ý tưởng thành giáo án điện

tử theo một trình tự các bước lên lớp Theo kinh nghiệm giảng dạy thực tế chúng ta nên có một slide chính sau đó tạo các liên kết đến các slide thành phần Ở slide chính và slide thành phần nên có các nút liên kết đến và quay về tranh chính để giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình điều khiển Khi thiết kế giáo

án theo mô hình này cần lưu ý: trang chính của giáo án chính là đề cương của bài giảng Từ trang chính, các tiểu mục lần lượt hiển thị từng phần, trên cơ sở đó chúng ta có thể liên kết đến các slide thành phần và quay về trang chính để học sinh có thể ghi nội dung bài học Đối với sơ đồ và lược đồ chúng ta cũng cho hiển thị từng phần theo ý tưởng của người dạy

c Bước lên lớp giảng dạy thực tế:

- Đầu tiên giáo viên nên tạo ra động cơ học tập bằng một câu nói của lãnh tụ ( ví dụ: Dân ta phải biết sử ta …) hoặc đưa ra một nhận định về mục đích của việc học lịch sử để gây sự hứng thú cho học sinh ở màn hình chờ

- Khâu kiểm tra bài cũ cần nêu câu hỏi và phương án trả lời để học sinh quan sát và ghi nhớ kiến thức cũ

- Trang chính: Giáo viên cho hiển thị từng phần, từng mục giống như quá trình ghi bảng đen Từ đó tạo các siêu liên kết đến các tranh phụ có chứa câu hỏi và nội dung từng phần hoặc đoạng phim, tranh ảnh, bản đồ

- Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài học, giáo viên sử dụng câu hỏi trắc nghiệm để đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh hoặc sử dụng lược đồ cho học sinh trình bày lại (nếu bài giảng có diễn biến của một trận đánh, một biến

cố, một cuộc chiến tranh …) để đánh giá kĩ năng

- Cuối cùng là phần chuẩn bị cho bài mới: Giáo viên phải đặt ra các yêu cầu cụ thể

và hướng dẫn học sinh giải quyết các yêu cầu

* Khi giảng dạy cần lưu ý:+ Nguyên tắc của việc sử dụng trực quan: nêu vấn đề trước khi cho học sinh xem phim hoặc sơ đồ, bản đồ…trên cơ sở đó giúp học sinh