Luận văn thạc sĩ " Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt " potx

Theo đó, có bốn kiểu nhưng trong đó có ba kiểu là cấu trúc nhân nhượng như bảng sau: Nội dung của điều kiện Điều kiện giả định Dù cho … thì Điều kiện hiện thực Tuy … nhưng… Tính chất của

Luận văn thạc sĩ

Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng

trong tiếng Việt

2.2.3 Quan điểm ngữ nghĩa cú pháp

1.1.3 Quan hệ nhân nhượng trong mối quan hệ với quan hệ đối lập và quan

2.2 Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân

3.2 Biểu hiện của cấu trúc nhân nhượng 75

3.2.1 Biểu hiện cấu trúc nhượng bộ

noshow:yes; priority:99; qformat:yes;

style-parent:""; padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; para-margin:0in; para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-

mso-size:10.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-bidi-font-family:"Times New Roman";}

2.1 Phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt

2.1.1 Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt của các nhà Việt ngữ

Cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt dường như ít được giới Việt ngữ quan tâm Các nhà ngữ pháp học khi đề cập đến cấu trúc nhân nhượng chỉ điểm qua một vài dạng thức tiêu biểu về hình thức ít người phân loại cấu trúc nhân nhượng Điển hình như các tác giả sau:

1 Hoàng Tuệ

Trong Giáo trình về Việt ngữ, Hoàng Tuệ không phân loại cấu trúc

nhân nhượng Ông chỉ nêu ra những đặc điểm về mặt hình thức và mô hình

cơ bản của cấu trúc nhân nhượng và cho rằng kết cấu “dầu P thì Q” là kiểu

kết cấu của những câu phức hợp có quan hệ phụ thuộc nhượng bộ Trong đó

P là mệnh đề phụ bắt đầu bằng “dầu”, “mặc dầu”, “dẫu”; trong Q thường dùng “cũng” P và Q là hai mệnh đề với hai kết cấu Đề - thuyết Ông khái

quát bằng mô hình sau:

1 Hoàng Trọng Phiến và Nguyễn Kim Thản

Hoàng Trọng Phiến cũng không phân loại cấu trúc một cách rõ ràng cụ thể nhưng qua cách thể hiện

quan điểm về ngữ nghĩa của các liên từ “tuy” và “mặc dù” Ông viết “mặc dù

DẦU (Đ1 – T1) THÌ (Đ2 – CŨNG – T2)

” chỉ là giả thiết, điều kiện về một tình hình nào đó, “ tuy ” không phải

là giả thiết mà là sự thực” [78, tr 226] Hoàng Trọng Phiến đã nhầm giữa

“dù” với “mặc dù” “Mặc dù” xuất hiện trong câu khi sự tình nói đến đã diễn

ra

Nguyễn Kim Thản chỉ liệt kê các liên từ có trong cấu trúc nhân nhượng

như “Tuy”, “dù”, “ mặc dù” v.v Ngoài ra ông chú ý thêm những vị từ tình thái đi kèm với các liên từ chỉ sự nhượng bộ như “vẫn”, “cũng” Mặc dù chỉ

nhắc đến những chỉ tố nhân nhượng nhưng ông cũng đã chú ý đến hai yếu tố

quan trọng trong cấu trúc nhân nhượng “vẫn”, “cũng”

1 Hồ Lê

Khi bàn về câu điều kiện – hệ quả trong công trình “Cú pháp tiếng Việt”, Hồ Lê căn cứ vào tiêu chí nội dung của điều kiện và tính chất của mối

quan hệ điều kiện – hệ quả để phân loại Theo đó, có bốn kiểu nhưng trong

đó có ba kiểu là cấu trúc nhân nhượng như bảng sau:

Nội dung của điều kiện Điều kiện giả định Dù (cho) … thì

Điều kiện hiện thực Tuy … nhưng…

Tính chất của mối quan Điều kiện thuận hệ quả Vì … nên…

hệ điều kiện – hệ quả (*)

Điều kiện nghịch hệ quả Tuy … nhưng…

Bảng 2.1: Bảng phân loại câu điều kiện của Hồ Lê

Chú thích:

(*) không phải cấu trúc nhân nhượng

Căn cứ vào bảng trên ta thấy cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định và điều kiện hiện thực đều thuộc cấu trúc nhân nhượng có điều kiện nghịch hệ quả Kết hợp hai tiêu chí nội dung của điều kiện và tính chất của mối quan hệ điều kiện nghịch hệ quả ta thấy theo quan điểm của Hồ Lê thì cấu trúc nhân nhượng chỉ có hai loại:

1 Cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định nghịch với hệ quả: dù cho…, cho dù…, dù…, dầu…, ví dù…, ví dầu…

2 Cấu trúc nhân nhượng có điều kiện hiện thực nghịch với hệ quả: mặc dù… nhưng…, tuy… nhưng…

Điều cần lưu ý ở đây là khi Hồ Lê đưa ra loại cấu trúc nhân nhượng có điều kiện hiện thực nghịch với hệ quả ông cho rằng quan hệ giữa hai tiểu cú phải liên kết bằng hai liên từ đứng đầu mỗi tiểu cú, còn với loại cấu trúc nhân nhượng có điều kiện giả định nghịch với hệ quả thì ông chỉ đưa ra một liên từ

ở tiểu cú mang ý nghĩa nhân nhượng Vậy phải chăng như thế không có tính cân đối giữa hai tiểu cú? Thực ra ở đây yếu tố cần nhất là liên từ chỉ ý nhân nhượng, còn liên từ thứ hai kia có thể có hoặc không Nếu không có liên từ thứ 2 thì ranh giới giữa hai tiểu cú được ngăn cách bằng dấu phẩy (,) Tuy nhiên phải thừa nhận rằng, hình thức đầy đủ với cấu trúc nhân nhượng cần có hai liên từ đứng trước hai tiểu cú trong cấu trúc nhân nhượng

4 Nguyễn Đức Dân

Nguyễn Đức Dân gọi cấu trúc nhân nhượng là cấu trúc nghịch nhân quả Xuất phát từ tiêu chí trạng thái của các đối tượng xảy ra theo thứ tự thời gian được đề cập đến trong cấu trúc nhân nhượng, ông phân cấu trúc nghịch nhân quả làm hai loại: cấu trúc nghịch nhân quả sớm và cấu trúc nghịch nhân quả muộn Cụ thể như bảng dưới đây:

Loại Kiểu Dạng thức của cấu trúc Giải thích

Y đã chuyển sang trạng thái

D Sở dĩ có ý nghĩa này là do

sự kết hợp của liên từ chỉ nhân nhượng và kết cấu “còn … đã”,

“mới … đã”

2 Tuy X mới A nhưng (mà) Y đã D

song

3 Tuy X chưa A nhưng (mà) Y đã D

song

Đối tượng X chưa sang trạng thái A nhưng đối tượng Y đã chuyển sang trạng thái D nhờ

sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết cấu “chưa… đã”

4 Tuy X đã A nhưng (mà) Y vẫn

(còn) D

song

Đối tượng X đã chuyển sang trạng thái A nhưng đối tượng

Y vẫn còn ở trạng thái D nhờ

sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết

cấu “đã … vẫn”

5

Tuy X đã A nhưng (mà) Y vẫn (còn) chưa D

song

Đối tượng X đã chuyển sang trạng thái A nhưng đối tượng

Y vẫn còn chưa sang trạng thái D nhờ sự liên kết giữa cấu trúc nhân nhượng với kết cấu “đã … vẫn chưa” theo quy luật thông thường

dù sự kiện A là yếu tố cản trở,

Sự kiện A và B đều đã xảy ra

Cách phân loại của Nguyễn Đức Dân tương đối cụ thể nhưng trong các

kiểu mà ông đưa ra chúng tôi không thấy cấu trúc dạng “dù …thì…” Theo

chúng tôi ông có sự nhầm lẫn trong kiểu số 6 Có lẽ ông muốn nói đến cấu trúc này chăng?

Vì khi diễn giải kiểu số 6 ông có nói:

Sự kiện A chưa xảy ra, nó chỉ có tính chất giả định về A Các từ dầu (dù), dẫu đã tạo ra tính chất giả định này dùng để biểu thị ý chí của chủ thể: B tất yếu sẽ xảy ra, dù có xuất hiện A là yếu

tố cản trở nó xuất hiện [20; tr.214]

5 Nguyễn Vân Phổ

Kế thừa các thành tựu nghiên cứu về cấu trúc nhân nhượng của các nhà Việt ngữ và ngữ học nước ngoài (Iten, Konig, Sweetzer v.v.) một cách có chọn lọc, Nguyễn Vân Phổ đã có cách phân loại cấu trúc nhân nhượng rành mạch với hai dạng:

- Cấu trúc nhượng bộ “Mặc dù P, Q”

- Cấu trúc điều kiện – nhượng bộ “Dù P thì Q”

Luận văn lấy quan điểm này để triển khai

2.1.2 Cách phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt của luận

văn

Nhìn chung, các cách phân loại trên chưa mang tính phổ quát cho tất cả các cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt (trừ quan điểm của Nguyễn Vân Phổ) Tiếp thu thành tựu của các tác giả nước ngoài và các nhà Việt ngữ đi trước đồng thời căn cứ vào đặc điểm của tiếng Việt, chúng tôi đã tiến hành phân loại cấu trúc nhân nhượng Cụ thể vấn đề sẽ được trình bày dưới đây:

2.1.2.1 Tiêu chí phân loại

Ngôn ngữ có cách biểu đạt rất phong phú Cùng một hình thức nhưng

có thể biểu thị nhiều ý nghĩa khác nhau và ngược lại, để biểu thị một sự việc thì có nhiều cách thể hiện Chính vì thế nếu chỉ căn cứ vào hình thức để phân loại thì sẽ không chính xác vì rơi vào chủ nghĩa hình thức, bỏ qua những yếu

tố ngữ nghĩa Chúng tôi dựa trên sự kết hợp giữa hai yếu tố hình thức với ngữ nghĩa của cấu trúc nhân nhượng để phân loại, cụ thể là tiêu chí quan hệ nhân quả và tiêu chí tính hiện thực

a Tiêu chí quan hệ nhân quả

Qua chương 1 của luận văn, chúng ta đã thấy quan hệ nhân quả được rất nhiều tác giả căn cứ để xem xét phân loại cấu trúc nhân nhượng như Konig, Iten, Sweetzer … Khảo sát của chúng tôi cũng cho thấy quan hệ nhân

quả là cơ sở nhận biết cấu trúc nhân nhượng mà cụ thể là quan hệ nhân quả nghịch Chính vì vậy mà khi tiến hành phân loại cấu trúc nhân nhượng chúng

ta cần xem xét quan hệ giữa P và Q có phải là quan hệ nhân quả nghịch hay không Kết quả thu thập được tiến hành phân nhóm để chọn lọc các câu chứa mối quan hệ nhân quả nghịch và câu chứa mối quan hệ nhân quả thuận

b Tiêu chí tính hiện thực

Khi tiến hành khảo sát và phân loại câu điều kiện tiếng Nhật, Naoko đã vận dụng cách phân loại của các nhà triết học cổ điển là dựa trên phạm trù giả định và hiện thực Kế thừa thành tựu này, Lê Thị Minh Hằng [42] đã phân loại câu điều kiện tiếng Việt và đi đến kết luận tiếng Việt có 9 tiểu loại điều kiện

Xét thấy tính khả dụng của tính hiện thực giúp phân biệt ý nghĩa của các trường hợp biểu hiện ý nghĩa nhân nhượng nên chúng tôi đã vận dụng quan điểm này để tiến hành công việc phân loại Cũng phải nói thêm, tính hiện thực ở đây còn được hiểu là thái độ của người nói đối với hiện thực (Tính giả định và tính hiện thực của cấu trúc nhân nhượng, xem 1.3)

2.1.2.2.Các bước phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt

BƯỚC 1

Dựa vào quan hệ nghịch nhân quả để xác định cấu trúc nhân nhượng điển hình và cấu trúc nhân nhượng không điển hình

Xét ví dụ sau:

(49) Tuy trời mưa nhưng nó vẫn đi chơi

A có kế hoạch đi chơi nhưng bất ngờ trời mưa Rõ ràng đây là một cản trở đối với A Rất có thể vì nó mà kế hoạch đi chơi bị hủy Tuy nhiên A vẫn

quyết tâm vượt qua điều kiện cản trở ấy Chúng tôi gọi đây là dạng cấu trúc

nhân nhượng điển hình

Cấu trúc nhân nhượng điển hình là giữa P và Q thể hiện mối quan hệ nghịch nhân quả Cụ thể như sau: thông thường P sẽ dẫn đến Q nhưng trong bối cảnh bị cản trở nào đó nên P dẫn đến ~Q

(50) Tuy Na cao nhưng cô ấy không giỏi bóng rổ

Theo suy luận thông thường cũng là quan hệ nhân quả thì người nào cao sẽ có điều kiện chơi bóng rổ tốt Nhưng trường hợp của Na lại ngược lại Khi đó chúng ta nói rằng, quan hệ giữa việc Na cao và Na không giỏi bóng rổ

là quan hệ nhân nhượng

Khi nói đến mối liên quan giữa sự tình Na cao và môn thể thao bóng rổ thì người nghe sẽ kì vọng vào khả năng chơi bóng rổ tốt của Na, tuy nhiên

kết luận “nhưng” đã phủ nhận sự kì vọng đó

Ở trường hợp này “nhưng” đánh dấu một vai trò quan trọng trong mối

quan hệ về nghĩa giữa P với Q Khi ấy mối quan hệ giữa P và Q là quan hệ nhân quả trực tiếp (chúng tôi kí hiệu là P → Q)

Cấu trúc nhân nhượng không điển hình là giữa P và Q không có mối

quan hệ nhân quả trực tiếp mà cần đến một yếu tố thứ ba R làm trung gian Ở đây sẽ xuất hiện hai mối quan hệ: P với R và Q với R Ví dụ:

(51) Cái ghế này đẹp nhưng đắt

Rõ ràng người nghe thấy tính chất đẹp (P) của cái ghế thì rất vừa ý và muốn mua (R) nhưng khi nghe giá ghế đắt (Q) thì lại băn khoăn và nghĩ là

không nên mua (~R) Sức mạnh của “nhưng” đứng trước “đắt” giúp người

nghe nhận ra được thái độ của người nói sẽ không mua cái ghế này Lúc này

ta thấy lực tác động của Q mạnh hơn P

Với dạng thức cấu trúc nhân nhượng không điển hình, ngữ nghĩa của phát ngôn chỉ được hiểu đúng khi có sự hỗ trợ của ngữ cảnh giao tiếp Quan

hệ giữa P và Q là quan hệ nhân quả gián tiếp qua R (P-/→ Q)

BƯỚC 2

Trong cấu trúc nhân nhượng chúng tôi dựa trên tiêu chí tính hiện thực phân ra làm hai loại cấu trúc nhân nhượng là cấu trúc nhượng bộ và cấu trúc điều kiện nhượng bộ

Sự khác nhau để nhận diện hai dạng này là cấu trúc nhượng bộ diễn tả

sự tình đã xảy ra trong thực tế (+ hiện thực) còn cấu trúc điều kiện - nhượng

bộ diễn tả sự tình chưa xảy ra (- hiện thực)

Ví dụ:

(52) Cô ấy không đẹp nhưng có duyên (cấu trúc nhượng bộ)

(53) Dù chiều nay trời mưa thì tôi vẫn đi (cấu trúc điều kiện - nhượng bộ)

2.1.2.3 Kết quả phân loại cấu trúc nhân nhượng tiếng Việt

Sau khi tiến hành các bước phân loại trên, kết hợp hai tiêu chí quan hệ nhân quả và tính hiện thực, chúng tôi thu thập được các loại cấu trúc nhân nhượng trong tiếng Việt như sau:

Loại cấu trúc nhân

(54) Tuy rằng các “chú” và

các anh chưa hề có biểu hiện

thiếu nghiêm túc nhưng cô cũng cảm thấy chán cuộc sống

ở nhà

(Thời xa vắng – Lê Lựu)

Nhượng bộ

- Hiện thực

(55) Dù chiều nay trời mưa thì

tôi vẫn đi

Điều kiện – nhượng bộ

Cấu trúc nhân nhượng

- Cấu trúc nhượng bộ điển hình: + hiện thực và P → Q

- Cấu trúc nhượng bộ không điển hình: + hiện thực và P -/→ Q

- Cấu trúc điều kiện nhượng bộ: - hiện thực và P → Q

Trong quan hệ P -/→ Q cần thêm yếu tố tiền giả định R làm trung gian Nếu theo quan điểm của Sweetzer cho rằng đó là tri thức nền giữa hai đối tượng giao tiếp thì 3 tiểu loại cấu trúc nhân nhượng trên có thể gộp thành 2 tiểu loại:

- Cấu trúc nhượng bộ: “Mặc dù P nhưng Q”, “Tuy P nhưng Q”

- Cấu trúc điều kiện nhượng bộ: “Dù P thì Q”

Chúng tôi chỉ phân loại dạng đầy đủ các chỉ tố cấu trúc nhân nhượng Ngoài các hình thức này, cấu trúc nhân nhượng còn có các dạng tỉnh lược khác, có thể là tỉnh lược một liên từ trước P hoặc Q, cũng có thể tỉnh lược cả

hai liên từ trước P và Q đồng thời có sự xuất hiện của vị từ tình thái “cũng”,

“vẫn” Khi đi vào từng loại cụ thể chúng tôi sẽ phân tích kĩ hơn các dạng

này

2.2 Ngữ nghĩa và ngữ pháp của cấu trúc nhân nhượng

2.2.1 Cấu trúc nhượng bộ “Mặc dù P nhưng Q”

Trong cấu trúc “Mặc dù P nhưng Q” (dạng đầy đủ) (tương đương với cấu trúc “Tuy P nhưng Q”) ta có một kết cấu đề - thuyết P - Q Cũng có dạng thức tỉnh lược liên từ đứng trước Q biểu hiện dưới biểu thức “Mặc dù P, Q”

thì lúc này P là thành phần trạng ngữ đứng trước Kết cấu đề - thuyết của P hoàn toàn có thể thay bằng một danh ngữ tương ứng, chẳng hạn như từ ví dụ:

(54)“Trời mưa, nó vẫn đi chơi” có thể diễn đạt theo kiểu “Trong tình hình trời mưa, nó vẫn đi chơi”, “Khi trời mưa, nó vẫn đi chơi”, hay như “Ngay cả trong tình hình trời mưa nó vẫn đi chơi”, “Ngay cả khi trời mưa nó vẫn đi chơi” Và “mặc dù” có thể được thay bằng một số chỉ tố nhượng bộ khác (mà màu sắc vị từ còn rõ rệt – nghĩa là mức độ hư hóa ít hơn “mặc dù”) Chẳng

Theo quan điểm ngữ pháp chức năng, Cao Xuân Hạo cho rằng “mặc dù P” là một tiểu cú giữ vai trò trạng ngữ trong câu, bổ sung “ý nhượng bộ” cho vị

ngữ

Trong tiếng Anh cấu trúc “Although P, Q” không xuất hiện “nhưng”; còn tiếng Việt lại khác, “mặc dù” và “nhưng” như một cặp liên từ liên ứng

để diễn đạt ý nghĩa ngược nhau của hai tiểu cú

Khi “mặc dù P” đứng đầu câu, có một đòi hỏi thiết yếu đối với Q đó là

Q phải được tình thái hóa đủ tường minh và có quan hệ hô ứng với P Ví dụ:

(56) a Mặc dù đã ngũ tuần, bà ấy vẫn đẹp

b Mặc dù chỉ đóng một bộ phim, ông cũng nổi tiếng

Ở (a) và (b) sự xuất hiện của từ tình thái là bắt buộc Nếu thay đổi vị trí của P và Q cho nhau thì ta có một cấu trúc Đề - thuyết có trạng ngữ bình

thường (“Q, mặc dù P”) Khi đó, sự hiện diện của tác tố tình thái không còn

bắt buộc nữa Ví dụ:

(60) a Bà ấy đẹp, mặc dù đã ngũ tuần

b Ông nổi tiếng, mặc dù chỉ đóng một bộ phim

Về ngữ nghĩa, trạng ngữ P biểu thị một sự tình không phải là nguyên nhân mà là điều kiện bất lợi hoặc trở ngại của Q Nhưng người nói nhận định rằng trong tình hình đó sự tình Q (vẫn/ cũng) diễn ra (cần căn cứ vào ngữ