Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
NGUYỄN THỊ HẰNG NGA
CHIẾN LƯỢC NÂNG CẤP CHUỖI GIÁ TRỊ THANH LONG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã ngành: 62340102
NĂM 2023
Trang 2CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
Người hướng dẫn chính: PGS TS Nguyễn Tri Khiêm Người hướng dẫn phụ:
Luận án được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp trường
Họp tại:
Vào lúc…… giờ…… ngày…… tháng…… năm ……
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Trang 3DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
1 Nguyễn Thị Hằng Nga và Nguyễn Tri Khiêm (2021) Phân tích chuỗi giá trị thanh long: Nghiên cứu trường tỉnh Long An, Tiền Giang Tạp chí tạp chí Phát triển bền vững vùng Quyền
11, số 4 tháng 12 năm 2021
2 Nguyễn Thị Hằng Nga và Nguyễn Tri Khiêm (2021) Thực trạng sản xuất và tiêu thụ thanh long ở tỉnh Tiền Giang Tạp chí Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương, Số 588 – Tháng 5 năm
Trang 4CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU
1.1 Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu
Thanh long là một trong những cây trồng thuộc nhóm cây ăn quả, góp phần thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt cũng như nâng cao giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích và gia tăng thu nhập cho nông hộ ở vùng ĐBSCL Ngoài ra, thanh long còn có nhiều ưu điểm bao gồm yêu cầu về nước thấp, thu hoạch nhiều quả trong năm, tiềm năng duy trì năng suất cao, tỷ lệ lợi ích trên chi phí cao, giàu chất dinh dưỡng như vitamin C, B1, B2, B3 cao, giàu chất chống oxy hóa và chất xơ, nên thanh long được xác định là một trong những đối tượng cây trồng quan trọng trong qui hoạch sử dụng đất nông nghiệp của một số địa phương trong vùng như Long An và Tiền Giang
Hiện nay, phần lớn thanh long ở ĐBSCL được tiêu thụ qua kênh xuất khẩu, chủ yếu xuất sang thị trường Trung Quốc dưới dạng thanh long tươi Trung Quốc đóng vai trò thu gom, sau đó tiếp tục xuất khẩu thanh long sang các quốc gia khác Các thị trường khác ở Châu Á như Ấn Độ, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, có nhu cầu nhập khẩu thanh long rất cao nhưng Việt Nam chỉ mới bắt đầu xuất khẩu sang các thị trường này, nên tiềm năng thị trường xuất khẩu thanh long của ĐBSCL nói riêng và Việt Nam nói chung vẫn còn lớn Hơn nữa, thanh long của Việt Nam còn có nhiều cơ hội giảm thị phần của Trung Quốc, tăng cường tự xuất khẩu sang các thị trường khác thông qua Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC - ASEAN Economic Community) và các Hiệp định Thương mại
tự do như: Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA - ASEAN Free Trade Area), Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam
và Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), điều này sẽ
Trang 5tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu trong tương lai Như đã được đề cập ở trên, mặc dù trồng thanh long mang lại hiệu quả kinh tế cao, có tiềm năng tiêu thụ và phát triển tốt, nhưng việc trồng thanh long của nông dân đang đứng trước nhiều nguy cơ Theo Dương Văn Tuấn (2016) và qua khảo sát của nghiên cứu sinh, ngành thanh long của vùng ĐBSCL đang gặp phải những nguy cơ như sau: xuất khẩu thanh long chủ yếu bằng đường tiểu ngạch sang thị trường Trung Quốc; sản xuất thanh long nhỏ lẻ, mang tính tự phát chưa theo quy hoạch; giá bán thanh long không ổn định, thiếu bền vững; sản xuất theo quy trình đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm còn rất hạn chế; sản phẩm thanh long chưa đáp ứng yêu cầu thị trường xuất chính ngạch
về số lượng và chất lượng; các liên kết sản xuất thanh long chất lượng còn yếu và thiếu, chưa có sự liên kết tốt giữa người sản xuất với các doanh nghiệp thu mua; tình hình dịch bệnh phát triển mạnh gây ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng thanh long; dư lượng thuốc bảo vệ thực vật còn cao; việc sơ chế, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm còn chưa chủ động; chưa có nhiều sản phẩm giá trị gia tăng Để giải quyết các vấn đề trên, phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị được các nước phát triển áp dụng trong nhiều thập kỷ qua nhằm đưa sản phẩm ra thị trường một cách hiệu quả, đặc biệt là sản phẩm nông nghiệp Phương pháp này được các tổ chức quốc tế rất quan tâm để phát triển ổn định
và bền vững các ngành hàng nông nghiệp ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam vì đây là phương pháp giúp cho các tác nhân tham gia chuỗi nhận thức được vai trò và trách nhiệm của mình trong việc sản xuất và tiêu thụ sản phẩm theo yêu cầu thị trường về số lượng, chất lượng và giá cạnh tranh Ngoài ra, các kết quả từ việc nghiên cứu chuỗi giá trị, đặc biệt là chuỗi giá trị nông sản sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách có căn
cứ để phát triển các chính sách kinh tế vĩ mô và vi mô hợp lý nhất cho sự phát triển kinh tế của địa phương (GTZ, 2007)
Trang 61.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
1.2.1 Mục tiêu chung
Mục tiêu chung của luận án là xây dựng chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long nhằm nâng cao giá trị và hiệu quả chuỗi ngành hàng thanh long, góp phần phát triển ổn định ngành hàng thanh long vùng ĐBSCL
(iii) Phân tích chuỗi giá trị sản phẩm thanh long vùng ĐBSCL
(iv) Đề xuất chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sản phẩm thanh long vùng ĐBSCL
1.3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
Yêu cầu thị trường về sản phẩm thanh long của Việt Nam
và các quốc gia nhập khẩu thanh long hiện nay như thế nào?
Độ tập trung thị trường của các khâu trong chuỗi và hiện trạng tiêu thụ thanh long vùng ĐBSCL ra sao? Giá bán thanh long giữa các thị trường có sự liên kết với nhau không?
Số lượng, chất lượng và giá bán trong sản xuất thanh long vùng ĐBSCL hiện nay ra sao?
Thực trạng hoạt động chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL? Giá trị gia tăng theo kênh thị trường và toàn chuỗi ra sao? Thuận lợi và khó khăn cũng như điểm mạnh, điểm yếu,
cơ hội và thách thức toàn ngành hàng thanh long hiện nay là gì?
Chiến lược nào có thể giúp nâng cấp chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL?
Trang 71.4 TÍNH MỚI CỦA LUẬN ÁN
Qua lược khảo, có nhiều nghiên cứu có liên quan đến chuỗi giá trị nông sản Tuy nhiên, có ít nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long có kết hợp cả phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị
và phân tích truyền dẫn giá Vì vậy, đây là một trong những công trình có những đóng góp nhất định vào cách tiếp cận mới liên quan đến phân tích chuỗi giá trị có kết hợp với các phương pháp phân tích định lượng khác như đã được trình bày Qua nghiên cứu, thông tin của chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL được cập nhật chi tiết từ đầu vào đến đầu ra Ngoài ra, có nhiều nghiên cứu liên quan đến phân tích chuỗi giá trị nông sản hoặc truyền dẫn giá riêng lẻ, nhưng rất ít có nghiên cứu kết hợp hai phân tích này để phát hiện điểm nghẽn trong khâu sản xuất và tiêu thụ làm ảnh hưởng đến hoạt động các khâu theo sau trong chuỗi cũng như hiệu quả toàn chuỗi Hơn nữa, các giải pháp nhằm thay đổi tư duy sản xuất, kinh doanh của các tác nhân tham gia chuỗi trong hai khâu: sản xuất và tiêu thụ cũng như thay đổi tư duy trong quản lý của chính quyền địa phương các cấp để áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, liên kết kinh doanh
và nâng cao chất lượng thanh long đáp ứng yêu cầu thị trường Đây cũng là điểm mới cũng chưa được quan tâm nghiên cứu trước đây trong hoạt động nâng cấp chuỗi giá trị
1.5 CẤU TRÚC LUẬN ÁN
Luận án có kết cấu 5 chương như sau:
Chương 1: Giới thiệu Nội dung Chương 1 giới thiệu ý nghĩa khoa học và những tồn tại của chuỗi ngành hàng thanh long dẫn đến sự cần thiết phải thực hiện nghiên cứu; Mục tiêu
và câu hỏi nghiên cứu; Đối tượng và phạm vi nghiên cứu; Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của nghiên cứu và cấu trúc luận án Chương 2: Tổng quan tài liệu nghiên cứu Chương 2 bao gồm các lược khảo tổng quan về phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị, các nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long, chiến lược
và giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị, truyền dẫn giá trong chuỗi
giá trị, đánh giá tổng quan tài liệu và khung nghiên cứu
Trang 8Chương 3: Cơ sở lý thuyết và Phương pháp nghiên cứu Chương 3 trình bày các cơ sở lý thuyết liên quan đến bộ công
cụ phân tích chuỗi giá trị của GTZ (2007), sự truyền dẫn giá;
và phương pháp nghiên cứu bao gồm phương pháp chọn địa bàn nghiên cứu, phương pháp thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích
Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Nội dung chương 4 trình bày kết quả nghiên cứu theo các mục tiêu cụ thể bao gồm: phân tích yêu cầu thị trường, đánh giá thực trạng sản xuất; phân tích chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL và đề xuất các chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL Chương 5: Kết luận và kiến nghị Chương này trình bày tóm tắt kết quả thực hiện nghiên cứu và những tồn tại; một số kiến nghị để nâng cấp chuỗi giá trị thanh long ở các tỉnh trồng thanh long vùng ĐBSCL
Trang 9CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
2.1 Tóm tắt tổng quan tài liệu
Nhìn chung chuỗi giá trị có ba cách tiếp cận chính đó là phương pháp Filière (phương pháp chuỗi), khung phân tích của Porter và cách tiếp cận toàn cầu Trong luận án này, tác giả sẽ
đề cập chuỗi giá trị theo nghĩa rộng của GTZ (2007) vì cách tiếp cận này phù hợp với thực trạng nông sản Việt Nam nói chung và ngành hàng thanh long nói riêng – chuỗi giá trị là một hoạt động kinh doanh có quan hệ với nhau, từ việc cung cấp các đầu vào để sản xuất một sản phẩm, đến sơ chế, vận chuyển, tiếp thị đến việc cuối cùng là bán sản phẩm đó cho người tiêu dùng, đặc biệt là sản phẩm có xuất khẩu lớn như thanh long Ngoài ra, theo cách tiếp cận này cũng như qua lược khảo thì chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sẽ dựa vào ba cơ sở: Phân tích yêu cầu thị trường về sản phẩm, phân tích chuỗi giá trị của sản phẩm và đặc biệt là phân tích SWOT toàn chuỗi ngành hàng nông sản vì phân tích ma trận SWOT đã được sử dụng rộng rãi bởi các nhà khoa học và doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chiến lược và giải pháp phát triển ngành hàng nông sản của địa phương, chiến lược kinh doanh cho doanh nghiệp cũng như đề xuất những giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị của một sản phẩm, đặc biệt là nông sản do công cụ này đơn giản và hữu dụng (Kotler, 1988; Wilson và Gilligan, 1997; Thompson và Strickland, 2001) Tuy nhiên, cách tiếp cận chuỗi chưa giúp các nhà nghiên cứu có những đánh giá chi tiết hơn về thị trường cũng như sự liên kết giá trong chuỗi giá trị Do vậy, luận án này sẽ sử dụng kết hợp các phương pháp phân tích khác nhau
để phát hiện khe hỏng của chuỗi giá trị thanh long ĐBSCL, từ
đó đưa ra được những chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị hiệu
quả
Trang 102.2 KHUNG NGHIÊN CỨU
Qua lược khảo khung lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan đến chuỗi giá trị nông sản trong và ngoài nước, khung nghiên cứu của luận án được xây dựng và trình bày trong Hình
1
Hình 1: Khung nghiên cứu
Khâu cung cấp sản phẩm đầu vào
Khâu sản xuất thanh long
Phân tích sự liên kết giá trong chuỗi giá trị
Tác động của các
yếu tố thuộc môi
trường bên ngoài
CGT
Khâu thu gom
Tác động của các
yếu tố thuộc môi
trường bên trong
CGT
Các điểm nghẽ
n và thuận lợi trong hoạt động của các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị
Khâu phân loại/sơchế
Phân tích ma trận SWOT
Trang 11Võ Thị Thanh Lộc và Nguyễn Phú Son (2016) Bộ công cụ phân tích chuỗi giá trị được trình bày trong luận án bao gồm 6 nội dung: Vẽ sơ đồ chuỗi giá trị, phân tích kinh tế chuỗi giá trị, phân tích hậu cần chuỗi giá trị, phân tích rủi ro, phân tích ma trận SWOT và xây dựng chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị Bên cạnh cách tiếp cận toàn cầu của GTZ (2007), theo Dealtry (1992), Hill and Westbrook (1997) và Haberberg (2000), phân tích SWOT dựa vào việc kết hợp những điểm mạnh, điểm yếu,
cơ hội và nguy cơ/thách thức của các tác nhân tham gia chuỗi cũng như của toàn ngành hàng (sản phẩm) để đề xuất các chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị của một sản phẩm hoặc một ngành hàng Dựa vào các chiến lược này sẽ lựa chọn một hoặc vài chiến lược phù hợp để nâng cấp chuỗi giá trị thanh long ĐBSCL Theo cách tiếp cận của GTZ (2007) được giải thích bởi Võ Thị Thanh Lộc và Nguyễn Phú Son (2016), có 4 chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị một sản phẩm, đặc biệt là nông sản bao gồm: 1) Chiến lược nâng cao chất lượng; 2) Chiến lược đầu tư công nghệ; 3) Chiến lược giảm chi phí; 4) Chiến lược tái phân phối
3.2 Phương pháp nghiên cứu
3.2.1 Phương pháp tiếp cận
Qua lược khảo khung lý thuyết và các nghiên cứu trong
và ngoài nước thuộc chương 2, cách tiếp cận nghiên cứu chính của luận án là kết hợp ứng dụng cách tiếp cận CGT của GTZ (2007) và phân tích truyền dẫn giá
Trang 123.2.2 Chọn địa bàn nghiên cứu
Bảng 2: Diện tích, năng suất, sản lượng thanh long của
các tỉnh ĐBSCL năm 2019
Tỉnh Diện tích
(ha)
Năng suất (tấn/ha) Sản lượng (tấn) %Diện tích
% Sản lượng
Long An 11.842 26,7 316.650 54,4 60,9 Đồng Tháp 56 3,4 189 0,2 0,04
An Giang 25 9,9 178 0,1 0,03 Tiền Giang 9.070 22,1 200.520 41,6 38,5 Vĩnh Long 132 6,7 880 0,6 0,1 Bến Tre 24 6,6 205 0,1 0,04 Kiên Giang 39 9,2 359 0,2 0,07 Trà Vinh 215 2,0 436 1,0 0,08 Sóc Trăng 9 5,8 52 0,04 0,01 Bạc Liêu 5 3,8 19 0,02 0,003
Cà Mau 364 2,0 729 1,7 0,14
Nguồn: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh, 2020
Diện tích và sản lượng thanh long là hai tiêu chí làm cơ sở
để chọn địa bàn nghiên cứu về thanh long vùng ĐBSCL Trong
đó, hai tỉnh Long An và Tiền Giang được chọn làm địa bàn nghiên cứu vì 2 tỉnh này có diện tích chiếm khoảng 96% diện tích cả vùng, và 99,4% sản lượng thanh long toàn vùng (Bảng 2)
3.2.3 Cỡ mẫu và phương pháp chọn quan sát mẫu
Bảng 3: Cỡ mẫu và phương pháp chọn quan sát mẫu
1 Nông dân 234 Phương pháp phi ngẫu nhiên có điều kiện*
Trang 133.2.4 Tiến trình thu thập và phương pháp phân tích
- Thảo luận nhóm (Focus Group Discussion – FGD): 2 nhóm nông dân trồng thanh long ở hai huyện đại diện thuộc hai tỉnh Long An và Tiền Giang được chọn phi ngẫu nhiên có điều kiện (hộ có trồng và bán thanh long ít nhất 5 năm) bằng bảng hỏi bán cấu trúc Ngoài ra, đối tượng tham gia các cuộc thảo luận nhóm này là các nông dân trồng thanh long có nhiều kinh nghiệm Số nông dân tham gia trong mỗi cuộc thảo luận nhóm
là 15 nông dân Mục tiêu của việc thảo luận nhóm là nhằm thu thập những thông tin liên quan đến chức năng, hoạt động thị trường của các nông dân trong chuỗi giá trị, thu thập thông tin
về những thuận lợi và khó khăn của các hộ trồng thanh long trong quá trình sản xuất và tiêu thụ thanh long
- Phỏng vấn trực tiếp (Direct Interview - DI): Phương pháp phỏng vấn trực tiếp được sử dụng để thu thập những thông tin chi tiết về sản xuất và tiêu thụ từ các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị dựa vào các bảng câu hỏi cấu trúc Người trồng thanh long được lựa chọn để khảo sát là những người trồng và bán thanh long ít nhất là 5 năm Những tác nhân còn lại trong chuỗi giá trị bao gồm thương lái, chủ vựa, công ty xuất khẩu được lựa chọn để phỏng vấn dựa vào kết quả của thảo luận nhóm và phỏng vấn các hộ trồng thanh long, nói cách khác những những tác nhân này được lựa chọn dựa vào phương pháp liên kết chuỗi
- Phỏng vấn người am hiểu (KIP - Key Informant Panel): Bao gồm nhà quản lý ngành nông nghiệp các cấp ở các tỉnh có liên quan đến hoạt động sản xuất và tiêu thụ thanh long bằng bảng hỏi bán cấu trúc Mục đích của phỏng vấn này là nhằm thu thập những thông tin liên quan đến thực trạng chung về sản xuất, tiêu thụ thanh long, những tiềm năng của ngành hàng, những chính sách hỗ trợ của nhà nước đã và đang áp dụng đối với các tác nhân trong chuỗi giá trị thanh long hiện nay
- Phỏng vấn sâu người quản lý hợp tác xã, tổ hợp tác trồng thanh long ở các tỉnh bằng bảng câu hỏi bán cấu trúc: