11 1 Mở đầu Hiện nay, pháp luật có vai trò vô cùng quan trọng, nó là một trong những công cụ nhất định không thể thiếu của nhà nước để tổ chức và quản lý xã hội, duy trì và bảo vệ trật tự xã hội, tạo[.]
Trang 11 Mở đầu
Hiện nay, pháp luật có vai trò vô cùng quan trọng, nó là một trong những công cụ nhất định không thể thiếu của nhà nước để tổ chức và quản lý xã hội, duy trì và bảo vệ trật tự xã hội, tạo điều kiện và định hướng cho sự phát triển
xã hội Pháp luật luôn tác động và ảnh hưởng rất lớn tới trật tự và sự phát triển của các quan hệ xã hội, xác lập, củng cố và bảo vệ các quan hệ kinh tế
-xã hội, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Trong lĩnh vực kinh tế, mặc dù ra đời, phát triển và thay đổi cùng với sự phát triển và thay đổi của kinh tế nhưng pháp luật có vai trò to lớn trong việc tổ chức và quản lý kinh tế, nó là yếu tố điều tiết quá trình sản xuất, trao đổi và phân phối sản phẩm Tuy nhiên, vấn đề có tính nguyên tắc là sự phản ánh của pháp luật luôn phải phù hợp với những nhu cầu khách quan, phổ biến và điển hình của nền kinh tế Quá trình tổ chức và quản lý kinh tế ở Việt Nam những năm vừa qua
là một thực tiễn sinh động khẳng định vai trò của pháp luật Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định nền kinh tế của nước ta hiện nay là: “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước bằng pháp luật, chiến lược, kế hoạch, quy hoạch, chính sách, sử dụng cơ chế thị trường,
áp dụng các hình thức kinh tế và phương pháp quản lý của kinh tế thị trường
để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực, khắc phục, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động, của toàn thể nhân dân” Đại hội cũng khẳng định phải tiếp tục “đổi mới và tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ mọi trở ngại về cơ chế, chính sách và thủ tục hành chính để huy động tối đa về nguồn lực, tạo sức bật mới cho phát triển sản xuất, kinh doanh của mọi thành phần kinh tế với các hình thức sở hữu khác nhau Mọi doanh nghiệp, mọi công dân được đầu tư kinh doanh theo các hình thức do luật định và được pháp luật bảo vệ” Nhận
thấy, việc nghiên cứu đề tài “Vai trò của pháp luật đối với việc phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay” là rất cần thiết vì pháp luật có thể tác động tích
Trang 2cực tới việc phát triển kinh tế nhưng nó cũng có thể tác động tiêu cực nếu như những quy định của nó không phù hợp, cao hơn hoặc thấp hơn so với trình độ của nền kinh tế Chính vì vậy nên học viên xin chọn đề tài này cho bài thu hoạch của môn học
Trang 32 Nội dung
Xuất phát từ đòi hỏi khách quan về việc xây dựng và phát triển nền kinh
tế thị trường định hướng XHCN, Hiến pháp năm 1992, và đặc biệt là Hiến
pháp năm 2013 đã nêu rõ: “Nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế thị trường với nhiều hình thức sở hữu nhiều thành phần kinh tế; kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo Các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân Các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện
để doanh nhân, doanh nghiệp và cá nhân, tổ chức khác đầu tư, sản xuất, kinh doanh; phát triển bền vững các thành phần kinh tế, góp phần xây dựng đất nước Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức đầu tư sản xuất, kinh doanh được pháp luật bảo hộ và không bị quốc hữu hóa” (Điều 51, Hiến pháp năm
2013) Dựa vào các quy định nền tảng đó, hàng loạt các đạo luật, bộ luật mới
về kinh tế - dân sự - lao động lần lượt ra đời (điều mà trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp không thể có), như Bộ Luật Dân sự (năm 1995,
2005, 2015); Bộ Luật Lao động (năm 1995, 2003, 2006, 2012), Luật Doanh nghiệp (năm 1999, 2003, 2006, 2014), Luật Đầu tư (năm 2005, 2014), Luật Thương mại (năm 1997, 2005), Luật Việc làm (năm 2013), Luật Đất đai (năm
2003, 2013), Luật Phá sản (năm 2004, 2014), Luật Kinh doanh bất động sản (năm 2014), Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của các Luật về thuế (năm 2016), Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi (năm 2014) và hàng chục đạo luật,
bộ luật khác.Từ đó có thể khẳng định rằng pháp luật có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế của đất nước Cụ thể:
Một là, nhà nước cũng như pháp luật là công cụ và phương tiện đảm
đương vai trò dẫn dắt và chi phối xã hội bằng việc kiến tạo môi trường, cơ hội pháp lý như nhau đối với các thành viên trong xã hội thuộc mọi thành phần kinh tế khác nhau phát huy khả năng của mình để khởi nghiệp và phát triển
Trang 4Pháp luật đảm đương vai trò kiến tạo môi trường, cơ hội pháp lý bình đẳng cho mọi thành viên của xã hội phát huy tài năng, trí tuệ, sức lực để hoàn thiện
và phát triển bản thân mình, đồng thời phát triển xã hội Với vai trò này, xã hội nói chung và các thành viên của xã hội nói riêng sẽ có điều kiện để phát triển
Hai là, pháp luật XHCN là phương tiện có khả năng bảo đảm bình đẳng
xã hội.Bởi pháp luật của nhà nước pháp quyền XHCN là những giá trị bình đẳng mà xã hội có, xã hội cần và ủng hộ Nhà nước lại có một bộ máy hùng mạnh với các cơ quan, tổ chức bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, nên bình đẳng và công bằng xã hội được ghi nhận trong hiến pháp
và pháp luật có khả năng trở thành hiện thực Vì vậy, Nhà nước có vai trò đối với phát triển xã hội và quản lý được quá trình phát triển đó, để xã hội không rơi vào trạng thái rối loạn hoặc phát triển tự phát, thiếu tổ chức và kỷ luật
Ba là, pháp luật XHCN là phương tiện để nhà nước điều hòa lợi ích giữa
các tầng lớp xã hội, bảo đảm cho xã hội phát triển hài hòa và ổn định Xã hội luôn có xu hướng phân hóa giàu nghèo do sự tác động của nhiều yếu tố Đó
có thể là sự phân hóa giàu nghèo do tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường, do sự yếu thế của bản thân một lớp người nào đó, như bị bệnh tật, bị khuyết tật bẩm sinh, những người già yếu, những người có nhiều đóng góp cho xã hội, như thương binh, gia đình liệt sĩ
Bốn là, pháp luật XHCN là phương tiện để nhà nước thừa nhận, tôn
trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ gìn an ninh,
an toàn xã hội cho con người An ninh, an toàn xã hội cho con người trong nhà nước pháp quyền có nội hàm rất rộng Nó có nghĩa là an toàn khỏi các mối đe dọa về đói nghèo, bệnh tật, tội phạm, sự đàn áp Nó cũng có nghĩa là bảo vệ khỏi sự đổ vỡ có hại và bất ngờ trong mẫu hình của đời sống hằng ngày tại gia đình, công việc, trong cộng đồng Pháp luật là phương tiện đầy
Trang 5hiệu lực trong việc giữ gìn an ninh và an toàn cho con người Nhờ đó, con người có điều kiện phát triển mà không phải lo lắng, sợ hãi trước sự đe dọa từ bên trong cũng như bên ngoài
Vì vậy, pháp luật XHCN có vai trò là phương tiện phát triển con người
và quản lý quá trình đó để cho con người được sống tốt hơn, an ninh hơn, có điều kiện để phát triển bản thân và phát triển xã hội một cách bền vững Nó là phương tiện có hiệu lực và hiệu quả trong việc thể chế hóa đường lối, quan điểm của Đảng ta về xây dựng con người mới
Năm là, pháp luật là phương tiện để kiểm soát quyền lực nhà nước, buộc
những người có chức vụ, quyền hạn hoạt động trong khuôn khổ của hiến pháp
và pháp luật Bằng cách đó, pháp luật là phương tiện quan trọng hàng đầu trong việc phòng, chống sự tha hóa của quyền lực nhà nước, bảo đảm cho thượng tầng kiến trúc nhà nước giữ vai trò định hướng XHCN cho sự phát triển
Cần khẳng định rằng, nếu không có những tư duy pháp lý mới về kinh tế của Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013 làm nền tảng thì không thể
có sự đổi mới, hoàn thiện pháp luật về kinh tế, kiến tạo được một trật tự các quan hệ kinh tế mới làm chỗ dựa vững chắc cho đổi mới các yếu tố của thượng tầng kiến trúc, giữ vững sự ổn định và phát triển xã hội Không dựa trên những quy định gốc về chế độ kinh tế của Hiến pháp thì không thể xây dựng và hoàn thiện được một hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về kinh tế - dân sự - lao động đồng bộ và thống nhất như hiện nay Nhờ có các quy định nền tảng về kinh tế của Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm
2013 mà pháp luật nói chung, pháp luật về kinh tế nói riêng thực sự trở thành một lực lượng vật chất góp phần xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Sau 30 năm tiến hành công cuộc đổi mới, hệ thống pháp luật nói chung, pháp luật về kinh tế nói riêng đã có những tác động tích cực nhằm định hướng
Trang 6XHCN cho sự phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta, thể hiện ở các điểm
cơ bản sau:
Thứ nhất, Hiến pháp, các đạo luật, các bộ luật, cũng như các văn bản
dưới luật đã tạo lập được một hành lang pháp lý cho sự vận hành nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Các thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN đã được xây dựng và không ngừng hoàn thiện Hiến pháp cũng như pháp luật đã góp phần chuyển đổi thành công từ mô hình quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước; tăng cường quyền tự chủ, quan hệ bình đẳng, cạnh tranh, hợp tác giữa các thành phần kinh tế; từng bước tạo lập sự đồng bộ các thị trường (thị trường vốn, khoa học - công nghệ, thị trường lao động ), bảo đảm được tính tích cực của các cân đối vĩ mô, hạn chế rủi ro và tác động tiêu cực của cơ chế thị trường
Thứ hai, Hiến pháp cũng như pháp luật đều khẳng định: “Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý” (Điều 51, Hiến pháp năm 2013) Quy định pháp lý này chẳng những
có ý nghĩa quan trọng bảo đảm cho Nhà nước và xã hội nắm chắc các nguồn lực, tài sản của nhân dân để xây dựng và phát triển kinh tế mà còn có ý nghĩa định hướng XHCN trong việc kiến tạo các quan hệ kinh tế thị trường
Thứ ba, Hiến pháp cũng như pháp luật về lao động và an sinh xã hội
được xây dựng và ban hành dựa trên nguyên tắc cơ bản là công bằng xã hội, bảo đảm các quyền cơ bản của con người và hài hòa lợi ích giữa các chủ thể, nhóm xã hội, góp phần tạo sự đồng thuận xã hội Sự tác động của pháp luật theo định hướng XHCN thể hiện rõ nét trên các lĩnh vực phân phối thu nhập trong các loại hình doanh nghiệp; chi tiêu công cho an sinh xã hội, trong các
Trang 7chính sách phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; trong việc bảo vệ và chăm sóc sức khỏe của nhân dân; giảm thiểu thất nghiệp và tạo thêm việc làm; phát triển mạng lưới an sinh và các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững; bảo đảm quyền của những nhóm người, như đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, trẻ em, phụ nữ, người
có công Có thể nói, pháp luật góp phần hạn chế phân hóa giàu nghèo dưới
sự tác động của cơ chế thị trường
Thứ tư, pháp luật về bảo vệ môi trường từng bước được hình thành và
ngày một hoàn thiện đã đem lại những tác động tích cực đối với hoạt động bảo vệ môi trường Quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường dựa trên cơ sở pháp luật ngày càng đi vào nền nếp và hiệu quả, bước đầu kiềm chế được tốc
độ gia tăng ô nhiễm thông qua việc đẩy mạnh các hoạt động phòng ngừa, kiểm soát và xử lý các cơ sở gây ô nhiễm môi trường Pháp luật đã tạo ra môi trường pháp lý để đa dạng hóa các nguồn đầu tư cho công tác bảo vệ và cải thiện môi trường Xã hội hóa bảo vệ môi trường, quản lý môi trường và tài nguyên thiên nhiên ngày càng được chú trọng, góp phần hạn chế sự tàn phá môi trường, tài nguyên thiên nhiên dưới sự tác động của cơ chế thị trường Tuy đạt được một số thành công nêu trên, nhưng nhìn một cách tổng thể,
có thể nói pháp luật chưa phát huy hết vai trò điều chỉnh của mình để góp phần định hướng XHCN trong phát triển nền kinh tế thị trường
Xét cả về pháp luật thực định, tức là xét về phương diện các quy định pháp luật tồn tại trong các văn bản quy phạm pháp luật từ Hiến pháp đến các đạo luật, các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật, lẫn trên bình diện pháp luật trong hành động, tức là tổ chức, thực hiện pháp luật, còn tồn tại một số biểu hiện làm hạn chế sự định hướng XHCN trong phát triển kinh tế thị trường
Một là, trong pháp luật thực định cũng như pháp luật trong hành động
còn tồn tại sự bất bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế Việc liệt kê các bộ phận
Trang 8cấu thành của nền kinh tế quốc dân và phân định vị trí, vai trò cụ thể của từng thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và kinh tế gia đình) được quy định trong Hiến pháp năm 1992 và trong các văn bản pháp luật khác dễ tạo ra sự bất bình đẳng trong thực tiễn hoạt động kinh tế, hạn chế hoặc gây khó khăn cho các chủ thể kinh tế ngoài quốc doanh phát triển Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo chưa được quy định cụ thể trong pháp luật dẫn đến nguyên tắc bình đẳng của pháp luật bị vi phạm trên thực tế tổ chức và hoạt động của nền kinh tế thị trường
Hai là, pháp luật chưa giải quyết được đúng đắn mối quan hệ giữa quyền
lực nhà nước với thị trường, chưa phát huy được sức mạnh tự điều chỉnh của thị trường, do đó mệnh lệnh quyền uy hành chính trong một số trường hợp vẫn còn được sử dụng như một phương tiện để điều hành nền kinh tế Hiện nay, trong một số chính sách, pháp luật cũng như trong thực tế tồn tại hai xu hướng: quá cường điệu vai trò của thị trường trong phát triển kinh tế mà chưa thấy hết vai trò của Nhà nước và quá cường điệu vai trò của Nhà nước, đưa ý muốn chủ quan của Nhà nước can thiệp quá sâu vào thị trường Hậu quả của hai xu hướng chính sách, pháp luật và hoạt động thực tiễn này đã dẫn đến nhiều bất cập của cơ chế quản lý kinh tế hiện nay ở nước ta, không những làm cho hiệu quả kinh tế thấp mà còn ảnh hưởng đến sự định hướng XHCN trong xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường
Ba là, chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai, tài nguyên, khoáng sản
được quy định ở Điều 17 Hiến pháp năm 1992 và Điều 53 Hiến pháp năm
2013 hiện hành cũng như trong các đạo luật và văn bản quy phạm pháp luật dưới luật mới thể hiện được ý nghĩa chính trị, còn ý nghĩa pháp lý của khái niệm “toàn dân do Nhà nước đại diện” chưa chỉ rõ được chủ thể sở hữu cụ thể, nên giữa chủ sở hữu với chủ thể đại diện thực hiện quyền của chủ sở hữu chưa gắn bó với nhau Hiến pháp và pháp luật hiện hành vừa chưa xác định rõ
Trang 9quyền và nghĩa vụ của Nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu, vừa chưa quy định đầy đủ quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao quản lý, sử dụng tài sản của nhân dân dẫn đến tình trạng thất thoát, lãng phí, tham nhũng tài sản thuộc sở hữu toàn dân có chiều hướng gia tăng Điều đó làm ảnh hưởng đến định hướng XHCN về phương diện chính trị của sự phát triển kinh tế thị trường
Bốn là, chính sách, pháp luật về an sinh xã hội ban hành nhiều (có hơn
50 loại chính sách pháp luật) nhưng thiếu tính hệ thống, chưa đầy đủ, thiếu sự liên kết và hỗ trợ lẫn nhau Thể chế bảo đảm công bằng xã hội trong nền kinh
tế thị trường định hướng XHCN chưa hoàn thiện Nhiều chính sách xã hội, trong đó có chính sách an sinh xã hội chưa được đặt đúng và ngang tầm với chính sách kinh tế, thậm chí còn đi sau chính sách kinh tế, chưa được đầu tư thỏa đáng mà còn phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước Mục tiêu phát triển bền vững về phương diện xã hội và an sinh xã hội chưa được ưu tiên hàng đầu trong chính sách, pháp luật để xử lý các “khuyết tật” của cơ chế thị trường
Năm là, chính sách, pháp luật bảo vệ tài nguyên khoáng sản và môi
trường chưa được thể hiện rõ nét và đầy đủ theo hướng bảo đảm phát triển bền vững Chính sách phát triển kinh tế - xã hội còn nặng về tăng trưởng nhanh kinh tế mà chưa quan tâm đầy đủ đến tính bền vững khi khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường
Sáu là, pháp luật về tổ chức và hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước
về kinh tế còn nhiều bất cập, chưa rõ, như vấn đề phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương, vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước trong quản
lý kinh tế
Trang 103 Kết luận
Pháp luật là một trong những yếu tố của kiến trúc thượng tầng xã hội, nó luôn có quan hệ chặt chẽ với kinh tế, chịu sự tác động của kinh tế và cũng có ảnh hưởng tới sự phát triển của kinh tế Pháp luật quy định và bảo đảm thực hiện việc xây dựng và phát triển nhanh, bền vững nền kinh tế hang hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, định hướng xã hội chủ nghĩa
Có thể thấy được, trong thời kỳ hiện nay, pháp luật đã trở thành một bộ phận cấu thành của nền kinh tế Thiếu pháp luật, nền kinh tế, nhất là nền kinh
tế thị trường định của nước ta trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội sẽ rất khó vận hành hoặc vận hành không có hiệu quả, các hoạt động kinh tế sẽ trở nên hỗn loạn và không thể kiểm soát Vai trò của pháp luật đối với sự phát triển kinh tế là không thể phủ nhận Vì vậy, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với những bước đi kinh tế của nước ta có ý nghĩa quyết định trong công cuộc xây dựng đất nước ngày một giàu mạnh, hiện đại với một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh./