2 MỞ ĐẦU Trong suốt tiến trình lịch sử của cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn khẳng định giai cấp công nhân luôn là động lực chính, là lực lượng lãnh đạo của cách mạng Việt Nam Mặc dù là đội tiền phong[.]
Trang 1Trong suốt tiến trình lịch sử của cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn khẳng định: giai cấp công nhân luôn là động lực chính, là lực lượng lãnh đạo của cách mạng Việt Nam Mặc dù là đội tiền phong của giai cấp công nhân Việt Nam những kể từ khi ra đời Đảng lại luôn chú trọng tới việc xây dựng và phát triển giai cấp công nhân và sự phát triển của giai cấp công nhân trong suốt tiến trình cách mạng đã qua càng không thể thiếu vai trò lãnh đạo của Đảng Lịch sử xây dựng và trưởng thành của giai cấp công nhân Việt Nam trong các giai đoạn cách mạng đã qua, đặc biệt trong tiến trình đổi mới hiện nay đã chứng minh điều đó
Ra đời trước giai cấp tư sản dân tộc, vừa mới lớn lên đã tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin, hệ tư tưởng của giai cấp công nhân quốc tế, nhanh chóng trở thành lực lượng chính trị tự giác thống nhất, được Chủ tịch Hồ Chí Minh giáo dục, đã sớm giác ngộ, mục tiêu, lý tưởng chân lý của thời đại: độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, giai cấp công nhân Việt Nam luôn luôn có tinh thần và bản chất cách mạng triệt để Trong thời gian chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc trở đi, do ảnh hưởng sâu sắc của cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 và sự truyền bá Chủ nghĩa Mác - Lênin vào phong trào công nhân Việt Nam đã có bước chuyển biến sâu sắc về chất Giai cấp công nhân đã từng bước giác ngộ về mình, về địa vị, vai trò của mình trong xã hội, trong cách mạng Việt Nam và ngày càng tiến tới sự tự giác Sự ra đời của Công hội
đỏ Bắc Kỳ (28/7/1929) và Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930) là mốc lịch sử đánh dấu bước phát triển mới về chất của giai cấp công nhân Việt Nam: từ sự
tự phát lên sự tự giác
Từ đây, giai cấp công nhân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam - đội tiên phong, bộ tham mưu chiến đấu, lãnh tụ chính trị của giai cấp công nhân - đã không ngừng vươn lên và phát triển mọi mặt, từng bước giác ngộ và thực hiện hoá sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình Và cũng
từ đây giai cấp công nhân Việt Nam thông qua Đảng Cộng sản Việt Nam
Trang 2-bước lên vũ đài chính trị nắm quyền lãnh đạo cách mạng Việt Nam Cao trào cách mạng năm 1930-1931 mà đỉnh cao là Xô Viết Nghệ Tĩnh và cao trào cách mạng dân chủ 1936-1939 chứng tỏ sự trưởng thành nhanh chóng vượt bậc của giai cấp công nhân Việt Nam về mặt chính trị, về ý thức giai cấp, về tinh thần đoàn kết, tính kỷ luật trong đấu tranh cách mạng Với thắng lợi của cách mạng Tháng Tám năm 1945, không những mở ra một kỷ nguyên mới cho lịch sử dân tộc, cho cách mạng thế giới mà còn là dấu mốc đưa giai cấp công nhân và nhân dân lao động từ địa vị của người dân mất nước, người lao động làm thuê lên địa vị người làm chủ của đất nước Sự thành công của cuộc cách mạng Tháng Tám 1945 cũng chứng tỏ vai trò lãnh đạo không thế thay thế của giai cấp công nhân Việt Nam thông qua đội tiền phong của mình là Đảng Cộng sản Việt Nam đối với cuộc cách mạng mới ở Việt Nam Lịch sử cách mạng Việt Nam hiện đại đã trao cho giai cấp công nhân Việt Nam vai trò
sứ mệnh lịch sử ấy và giai cấp công nhân Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình trong giai đoạn cách mạng này Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: "Chỉ có giai cấp công nhân là dũng cảm nhất cách mạng nhất, luôn luôn đương đầu với bọn đế quốc thực dân Với lý luận cách mạng tiên phong và kinh nghiệm của phong trào vô sản quốc tế, giai cấp công nhân ta đã tỏ ra là người lãnh đạo xứng đáng nhất và đáng tin cậy nhất của nhân dân Việt Nam
Tuy nhiên, trong bối cảnh mới hiện nay gắn liền với quá trình đổi mới thực hiện quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế quốc tế, giai cấp công nhân Việt Nam đang có sự biến đổi to lớn cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu đội ngũ Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ Sáu (Khóa X) khẳng định: đội ngũ công nhân Việt Nam là một lực lượng xã hội to lớn, đang phát triển "bao gồm những người lao động chân tay và trí óc, làm công và hưởng lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp, hoặc sản xuất kinh doanh và dịch vụ có tính chất công nghiệp"3; thuộc các doanh nghiệp nhà
Trang 3nước, hợp tác xã, hay thuộc tư nhân, hợp tác đầu tư với nước ngoài Họ hình thành giai cấp thống nhất đại diện cho phương thức sản xuất tiên tiến, thông qua Đảng Cộng sản Việt Nam được vũ trang bằng Chủ nghĩa Mác - Lênin và
tư tưởng Hồ Chí Minh đang lãnh đạo công cuộc đổi mới và phát triển đất nước
Xuất phát từ những luận điểm trên đây, hoạc viên nhận thấy việc tìm
hiểu về “Xu hướng, triển vọng phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế” là rất cần thiết, đáp ứng yêu cầu
của thực tiễn và có ý nghĩa lý luận về giai cấp công nhân trong thực tiễn hiện nay
Trang 4NỘI DUNG
1 Đặc điểm của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay
Hiện nay, “Giai cấp công nhân Việt Nam là một lực lượng xã hội to
lớn, đang phát triển, bao gồm những người lao động chân tay và trí óc, làm công hưởng lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp, hoặc sản xuất kinh doanh và dịch vụ có tính chất công nghiệp”1
Họ là sản phẩm của quá trình công nghiệp hóa thời kỳ đổi mới với các
tiêu chí: công nghiệp hóa gắn liền với hiện đại hóa, coi “nông nghiệp - nông thôn là mặt trận hàng đầu”, công nghiệp hóa trong cơ chế thị trường, công nghiệp hóa hướng tới kinh tế tri thức, gắn hội nhập và bảo vệ tài nguyên môi trường Với những yêu cầu kinh tế - xã hội ấy, công nhân - sản phẩm xã hội của quá trình công nghiệp hóa nước ta hiện nay, thể hiện ra như một lực lượng lao động tiên tiến nhất và phát triển khá nhanh Nhận thức chiến lược của Đảng là “Sự lớn mạnh của giai cấp công nhân là một điều kiện tiên quyết bảo đảm thành công của công cuộc đổi mới, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước”2
Công nhân nước ta hiện nay đang lao động trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Bên cạnh những quan tâm về việc làm,
thu nhập, mức sống thì giai cấp công nhân Việt Nam còn là giai cấp đi đầu trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Đây là vinh dự và cũng là trọng trách của công nhân nước ta Theo đó, xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam cần phải chú ý về chính sách trên các hai phương diện: lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài, vị thế người lao động và vị thế người làm chủ đất nước…
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị trung ương 6 khóa X, (NQ20/NQTW), Nxb CTQG, H
2008
2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị trung ương 6 khóa X, (NQ20/NQTW), Nxb CTQG, H.
2008.
Trang 5Đa dạng về trình độ công nghệ, về thành phần kinh tế và về lợi ích.
Nếu như trước thời kỳ Đổi mới, đa số công nhân lao động trong thành phần kinh tế nhà nước với hai loại hình là sở hữu toàn dân (các nhà máy nông trường quốc doanh) và sở hữu tập thể (các hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp); thì hiện nay họ có mặt trong mọi thành phần kinh tế Công nhân cũng khác nhau về trình độ tiếp cận công nghệ, lợi ích hay phần được hưởng từ quá trình sản xuất kinh doanh và qua tái phân phối thành quả của đổi mới… Những sự khác biệt này khiến cho cơ cấu công nhân khá đa dạng và cần những chính sách ngày càng cụ thể, phù hợp hơn với đối tượng
Với vai trò là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện
đại hoá hướng tới kinh tế tri thức và gắn với bảo vệ môi trường, sinh thái, giai
cấp công nhân nước ta phải phấn đấu vươn lên mạnh mẽ, nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, trau dồi bản lĩnh chính trị vững vàng và nghị lực lớn, mới có thể thực hiện được sứ mệnh lịch sử trong thời kỳ mới, đóng góp xứng đáng vào thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp ”3
2 Nội dung sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay
Nghị quyết Hội nghị trung ương 6 khóa X đã khái quát: “Giai cấp công
nhân nước ta có sứ mệnh lịch sử to lớn: Là giai cấp lãnh đạo cách mạng thông
qua đội tiền phong là Đảng Cộng sản Việt Nam; giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất tiên tiến; giai cấp tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn
3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H 2016, tr.70.
Trang 6minh; lực lượng nòng cốt trong liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng”4
Trong điều kiện hiện nay, các nội dung thực hiện sứ mệnh lịch sử trên được cụ thể hóa như sau:
Về nội dung kinh tế, Đại hội XII khẳng định: “Công nghiệp hóa, hiện
đại hóa trong giai đoạn tới là tiếp tục đẩy mạnh thực hiện mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế gắn với phát triển kinh tế tri thức, lấy khoa học, công nghệ, tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực chủ yếu; huy động và phân bổ có hiệu quả mọi nguồn lực phát triển Xây dựng cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động hợp lý, phát huy lợi thế so sánh, có năng suất lao động và năng lực cạnh tranh cao, tham gia sâu rộng vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu; có văn minh công nghiệp chiếm ưu thế trong sản xuất và đời sống xã hội; phát triển nhanh và bền vững phù hợp với điều kiện của từng giai đoạn”5
Ba lĩnh vực mà quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần
tập trung là: Tập trung xây dựng nền công nghiệp và thương hiệu công nghiệp quốc gia; Phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn gắn với xây dựng nông
thôn mới; xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá lớn…
Đẩy mạnh phát triển khu vực dịch vụ theo hướng hiện đại, đạt tốc độ tăng
trưởng cao hơn các khu vực sản xuất và cao hơn tốc độ tăng trưởng của cả nền kinh tế6
Về nội dung chính trị - xã hội, để tiếp tục hoàn thành sứ mệnh là giai
cấp lãnh đạo cách mạng thông qua đội tiền phong là Đảng Cộng sản, là giai cấp tiên phong trong xây dựng chủ nghĩa xã hội và là lực lượng nòng cốt
4 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị trung ương 6 khóa X, (NQ20/NQTW), Nxb CTQG, H.
2008.
5 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H 2016, tr.90
6 Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, 2016, H tr.91- 93.
Trang 7trong liên minh giai cấp, đại đoàn kết toàn dân tộc, cần thực hiện tốt các nhiệm vụ sau:
Cùng với nhiệm vụ giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng thì nhiệm vụ “Giữ vững bản chất giai cấp công nhân của Đảng, vai trò tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên”7 và “Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ”8
“Quan tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng, phát triển giai cấp công nhân
cả về số lượng và chất lượng; nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn, chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động của công nhân; bảo đảm việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện làm việc, nhà ở, các công trình phúc lợi phục vụ cho công nhân; sửa đổi, bổ sung các chính sách, pháp luật về tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, để bảo vệ quyền lợi, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của công nhân”9
3 Phương hướng xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay
Một là, chiến lược xây dựng giai cấp công nhân lớn mạnh phải gắn kết
chặt chẽ với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng vừa tạo ra điều kiện phát triển mới, vừa tạo nhiều áp lực cạnh tranh
và tác động trực tiếp đến việc làm và đời sống của công nhân Theo đó, cần phải xử lý đúng đắn các mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với thực hiện
tiến bộ và công bằng xã hội; chăm lo xây dựng giai cấp công nhân; đảm bảo
hài hoà các lợi ích của người lao động, người sử dụng lao động, của doanh
nghiệp và toàn xã hội; không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần,
7 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H 2016, tr 199
8 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb Nxb CTQG, H 2016, tr.217
9 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H 2016, tr.160
Trang 8quan tâm giải quyết kịp thời những vấn đề bức xúc, cấp bách của người lao động
Hai là, xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam nâng cao cả về số
lượng, chất lượng, trình độ văn hóa, tay nghề, bản lĩnh chính trị vững vàng, được trí tuệ hóa và thích ứng nhanh với cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế.
Đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ mọi mặt cho công nhân, không ngừng
“trí thức hoá” giai cấp công nhân là nhiệm vụ chiến lược Đặc biệt quan tâm xây dựng thế hệ công nhân trẻ có học vấn, chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp cao, ngang tầm khu vực và quốc tế, có lập trường giai cấp và bản lĩnh chính trị vững vàng…
Ba là, xây dựng giai cấp công nhân lớn mạnh là trách nhiệm của cả hệ
thống chính trị, của toàn xã hội và sự nỗ lực vươn lên của mỗi người công nhân Sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước có vai trò quyết định,
công đoàn có vai trò quan trọng trực tiếp trong chăm lo xây dựng giai cấp công nhân Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân; tăng cường khối liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức để làm hạt nhân cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc… chính là những biện pháp để tạo ra cơ
sở chính trị - xã hội cho quá trình thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Việt Nam
Bốn là, phát huy truyền thống văn hóa của dân tộc, kế thừa những giá
trị nhân loại làm cho hệ giá trị, lối sống và tác phong của giai cấp công nhân
trở thành hệ giá trị chủ đạo của xã hội Việt Nam… là những nhiệm vụ cơ bản
trong quá trình xây dựng đời sống văn hóa tinh thần của xã hội mới
Năm là, xây dựng giai cấp công nhân lớn mạnh phải gắn liền với xây
dựng Đảng cộng sản Việt Nam trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng
và tổ chức Giữ vững, tăng cường tính chất giai cấp công nhân của Đảng, đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo, nâng cao tính chiến đấu của Đảng;
Trang 9không ngừng nâng cao đạo đức cách mạng, phẩm chất cộng sản… để Đảng đảm bảo quyền lãnh đạo và uy tín chính trị trong quá trình lãnh đạo thực hiện
sứ mệnh lịch sử
4 Một số xu hướng, triển vọng phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế
4.1 Trong thời gian qua và nhất là sắp tới, giai cấp công nhân sẽ có sự
thay đổi lớn không những về số lượng mà cả về chất lượng, thay đổi về khu vực và ngành nghề, về quyền sở hữu tài sản.
Mặc dù khu vực kinh tế nhà nước giảm đi rõ rệt nhưng khu vực kinh tế
tư nhân và cổ phần, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài hoặc 100% vốn nước ngoài lại tăng mạnh, cho nên nhìn trên tổng thể thì yêu cầu về lao động đã và vẫn sẽ tăng rất nhanh Để đáp ứng nhu cầu tăng số lượng công nhân của tất cả các khu vực kinh tế quốc dân trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá thì một bộ phận lao động không nhỏ từ nông thôn sẽ gia nhập hàng ngũ công nhân
4.2 Sự thay đổi về cơ cấu kinh tế và sự phát triển của lực lượng sản
xuất xã hội đã làm cho cơ cấu của giai cấp công nhân cũng thay đổi. Cụ thể
là, sự thay đổi ở khu vực kinh tế nhà nước và khu vực kinh tế ngoài nhà nước
đã kéo theo sự thay đổi quan trọng rất đáng chú ý, không chỉ là sự thay đổi tính chất các loại hình sở hữu, mà còn dẫn đến sự thay đổi cả tỷ lệ trong số lượng công nhân, trình độ công nhân và thành phần giai cấp công nhân, hay
có thể nói là dẫn đến sự phân tầng trong nội bộ giai cấp công nhân Sự phân
tầng này biểu hiện trên tất cả các mặt từ trình độ học vấn, trình độ nghề nghiệp, mức thu nhập đến quyền sở hữu tài sản
Mặc dù mặt bằng chung về trình độ học vấn và trình độ nghề nghiệp chuyên môn của công nhân trong những năm qua có tăng lên nhưng đồng thời
sự đòi hỏi của các ngành nghề, các khu vực và các lĩnh vực kinh tế đối với đội ngũ này lại rất khác nhau Đặc biệt, khi chúng ta càng đẩy mạnh công nghiệp
Trang 10hoá theo hướng hiện đại, khi càng hội nhập sâu với thế giới để đi vào nền kinh tế tri thức thì càng đòi hỏi một số lượng lớn hơn số người lao động có học vấn, có trình độ nghề nghiệp chuyên môn cao cao hơn nữa Vì vậy, sự phân tầng, nếu xét về trình độ học vấn và trình độ chuyên môn, là điều khó
tránh khỏi, là tất yếu. Sẽ hình thành các tầng lớp công nhân tri thức, tầng lớp
giám đốc, kỹ thuật, đốc công, quản lý, v.v Tính tất yếu này dẫn đến một tất
yếu khác là sẽ có sự phân tầng về mặt lương thưởng, về mặt hưởng thụ hay về thu nhập nói chung Hiện nay, chúng ta đang được chứng kiến sự chênh lệch khá lớn, có khi đến hàng chục lần, về thu nhập của công nhân không chỉ thuộc các ngành kinh tế khác nhau, mà của cả các tầng lớp công nhân khác nhau trong cùng một ngành kinh tế nhưng thuộc các khu vực khác nhau (khu vực nhà nước, khu vực tư nhân, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài hoặc 100% vốn đầu tư nước ngoài) Mặc dù có những sự chênh lệch và khác biệt như vậy
nhưng xu hướng trí tuệ hoá, tri thức hoá giai cấp công nhân sẽ là xu hướng
tất yếu khi đất nước đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hoá theo hướng hiện đại
cho đến khi về cơ bản trở thành nước công nghiệp
4.3. Sự phân tầng trong công nhân còn do quyền sở hữu và mức độ sở
hữu tài sản khác nhau hoặc không có quyền đó trong thực tế, do có hay không có tài sản hoặc nguồn vốn đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế hoặc các lĩnh vực hoạt động khác nhau (sản xuất, kinh doanh, chứng khoán, tiết kiệm ngân hàng, v.v.) quyết định.
4.4 Sự mâu thuẫn về lợi ích, khoảng cách giàu nghèo trong nội bộ
giai cấp công nhân, sự không đồng nhất về nhiều mặt.
Sự gia nhập hàng ngũ công nhân của số đông lao động từ nông thôn sẽ làm cho giai cấp công nhân không còn thuần nhất về thành phần xuất thân, không còn đồng đều về trình độ giác ngộ chính trị, không còn giữ được sự thống nhất cao về tư tưởng, về ý thức tổ chức kỷ luật, về tác phong công nghiệp như khi chủ yếu còn là kinh tế nhà nước, khi nhà máy, xí nghiệp còn